Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության պայմանագիր (1918)
IV հոդվածը վերաբերում է ռուսական զորքերի հեռացմանը Արևելյան Անատոլիայից և Արդահանի, Կարսի ու Բաթումի շրջաններից։
Կարդալ փաստաթուղթը
Պայմանագրի հիմնական տեքստը · Hayki-ի աշխատանքային թարգմանություն · Hayki independent historical reading translation, based on Magnes (1919) — historical English translation, Wikisource transcription
Անգլերեն աղբյուր-հրատարակության բոլոր հատվածներին համապատասխանող ամբողջական աշխատանքային թարգմանություն՝ ներառյալ ավարտական բանաձևն ու ստորագրությունները։ Աղբյուր-հրատարակության ընդգրկումն ու բացակայող հավելվածների սահմանափակումները պահպանվում են։ Ամբողջ հիմնական պայմանագիրը՝ նախաբան, I–XIV հոդվածներ, ավարտական բանաձև և ստորագրություններ։ XIհոդվածը վերարտադրվել է առանց Avalon-ի կարճ տարբերակի բացթողման։ Iհավելվածի քարտեզը, տնտեսական II–Vհավելվածները, դրանց լրացումներն ու սակագները, ինչպես նաև առանձին երկկողմ լրացուցիչ պայմանագրերը ներառված չեն։ Արտագրման երկու ակնհայտ սխալ ուղղվել է 1918 թ. տպագիր հրատարակությամբ՝ Kahlmann → Kühlmann, documefits → documents։ Հայկիի այս աշխատանքային թարգմանությունը ոչ պաշտոնական է և պայմանագրի վավերական լեզվով բնագիր չէ։
Հրատարակության աղբյուր · Տեքստի իրավունքներ: CC BY 4.0Գերմանիան, Ավստրո-Հունգարիան, Բուլղարիան և Թուրքիան՝ մի կողմից, և Ռուսաստանը՝ մյուս կողմից, համաձայն լինելով դադարեցնել պատերազմական վիճակը և հնարավորինս շուտ սկսել հաշտության բանակցությունները, լիազոր ներկայացուցիչներ են նշանակել՝ Կայսերական գերմանական կառավարության կողմից՝ Արտաքին գործերի պետական քարտուղար, կայսերական իսկական գաղտնի խորհրդական պարոն Ռիխարդ ֆոն Կյուլմանին, կայսերական դեսպանորդ և լիազոր նախարար դոկտոր ֆոն Ռոզենբերգին, արքայական պրուսական գեներալ-մայոր Հոֆմանին՝ Արևելքի գլխավոր հրամանատարի գլխավոր շտաբի պետին, նավատորմի կապիտան Հորնին։ Կայսերական և արքայական միացյալ ավստրո-հունգարական կառավարության կողմից՝ Կայսերական և արքայական տան ու արտաքին գործերի նախարար, Նորին Կայսերական և Արքայական Առաքելական Մեծության գաղտնի խորհրդական Օտտոկար կոմս Չեռնին ֆոն ունդ ցու Խուդենիցին, Նորին Կայսերական և Արքայական Առաքելական Մեծության արտակարգ դեսպանորդ և լիազոր ներկայացուցիչ, գաղտնի խորհրդական Կայետան Մերսի ֆոն Կապոս-Մերեին, հետևազորի գեներալ, Նորին Կայսերական և Արքայական Առաքելական Մեծության գաղտնի խորհրդական Մաքսիմիլիան Չիչերիչ ֆոն Բաչանիին։ Արքայական բուլղարական կառավարության կողմից՝ Վիեննայում արքայական արտակարգ դեսպանորդ և լիազոր նախարար Անդրեա Տոշևին, գլխավոր շտաբի գնդապետ Պետեր Գանչևին՝ Նորին Մեծություն գերմանական կայսեր մոտ բուլղարական արքայական լիազոր ռազմական ներկայացուցիչ և Նորին Մեծություն բուլղարների թագավորի համհարզին, բուլղարական արքայական դիվանագիտական առաքելության առաջին քարտուղար դոկտոր Թեոդոր Անաստասովին։ Կայսերական օսմանյան կառավարության կողմից՝ Նորին Բարձրություն Իբրահիմ Հաքքի փաշային՝ նախկին մեծ վեզիր, Օսմանյան սենատի անդամ, Բեռլինում Նորին Մեծություն սուլթանի լիազոր դեսպանորդին, Նորին Գերազանցություն Զեքի փաշային՝ հեծելազորի գեներալ, Նորին Մեծություն սուլթանի գեներալ-համհարզ և Նորին Մեծություն գերմանական կայսեր մոտ լիազոր ռազմական ներկայացուցիչ։ Ռուսաստանի Դաշնային Խորհրդային Հանրապետության կողմից՝ Գրիգորի Յակովլևիչ Սոկոլնիկովին՝ բանվորների, զինվորների և գյուղացիների պատգամավորների խորհուրդների Կենտրոնական գործադիր կոմիտեի անդամին, Լև Միխայլովիչ Կարախանին՝ բանվորների, զինվորների և գյուղացիների պատգամավորների խորհուրդների Կենտրոնական գործադիր կոմիտեի անդամին, Գեորգի Վասիլևիչ Չիչերինին՝ արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսարի օգնականին, Գրիգորի Իվանովիչ Պետրովսկուն՝ ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարին։ Լիազոր ներկայացուցիչները հանդիպեցին Բրեստ-Լիտովսկում՝ հաշտության բանակցություններ սկսելու համար, և իրենց լիազորագրերը ներկայացնելուց ու դրանք պատշաճ և սահմանված ձևով կազմված ճանաչելուց հետո համաձայնության եկան հետևյալ դրույթների շուրջ․
Գերմանիան, Ավստրո-Հունգարիան, Բուլղարիան և Թուրքիան՝ մի կողմից, և Ռուսաստանը՝ մյուս կողմից, հայտարարում են, որ իրենց միջև պատերազմական վիճակը դադարել է։ Նրանք վճռել են այսուհետև միմյանց հետ ապրել խաղաղության և բարեկամության մեջ։
Պայմանավորվող կողմերը ձեռնպահ կմնան մյուս կողմի կառավարության կամ պետական և ռազմական հաստատությունների դեմ որևէ ագիտացիայից կամ քարոզչությունից։ Այնքանով, որքանով այս պարտավորությունը դրվում է Ռուսաստանի վրա, այն տարածվում է նաև Քառյակ դաշինքի տերությունների զբաղեցրած տարածքների վրա։
Պայմանավորվող կողմերի համաձայնեցրած գծից արևմուտք ընկած տարածքները, որոնք նախկինում պատկանում էին Ռուսաստանին, այլևս չեն ենթարկվի Ռուսաստանի ինքնիշխանությանը․ համաձայնեցված գիծը նշված է սույն հաշտության պայմանագրի անբաժանելի մաս ներկայացված քարտեզի վրա (հավելված 1)։ Գծի ճշգրիտ սահմանումը կիրականացնի ռուս-գերմանական հանձնաժողովը։ Նշված տարածքների վրա Ռուսաստանի նկատմամբ որևէ պարտավորություն չի դրվի՝ դրանց նախկինում Ռուսաստանին պատկանած լինելու հիմքով։ Ռուսաստանը ձեռնպահ է մնում այդ տարածքների ներքին հարաբերություններին որևէ միջամտությունից։ Գերմանիան և Ավստրո-Հունգարիան մտադիր են այդ տարածքների ապագա կարգավիճակը որոշել դրանց բնակչության հետ համաձայնությամբ։
Համընդհանուր հաշտություն կնքվելուն և ռուսական զորացրումը լիովին ավարտվելուն պես Գերմանիան կազատի III հոդվածի I պարբերությունում նշված գծից արևելք ընկած տարածքը, եթե VI հոդվածով այլ բան նախատեսված չէ։ Ռուսաստանն իր ուժերի սահմաններում ամեն ինչ կանի՝ ապահովելու Արևելյան Անատոլիայի նահանգների անհապաղ ազատումը և դրանց օրինավոր վերադարձը Թուրքիային։ Արդահանի, Կարսի և Բաթումի շրջանները նույնպես և առանց հապաղման կմաքրվեն ռուսական զորքերից։ Ռուսաստանը չի միջամտի այդ շրջանների պետական և միջազգային հարաբերությունների վերակազմակերպմանը, այլ այդ վերակազմակերպումը կթողնի այդ շրջանների բնակչությանը՝ հարևան պետությունների, հատկապես Թուրքիայի հետ համաձայնությամբ։
Ռուսաստանն առանց հապաղման կկատարի իր բանակի ամբողջական զորացրումը՝ ներառյալ ներկա կառավարության կողմից վերջերս կազմակերպված ստորաբաժանումները։ Բացի այդ, Ռուսաստանը կա՛մ իր ռազմանավերը կտեղափոխի ռուսական նավահանգիստներ և այնտեղ կպահի մինչև համընդհանուր հաշտություն կնքելու օրը, կա՛մ անհապաղ կզինաթափի դրանք։ Քառյակ դաշինքի տերությունների հետ պատերազմական վիճակում մնացող պետությունների ռազմանավերը, որքանով գտնվում են Ռուսաստանի ինքնիշխանության ներքո, կհավասարեցվեն ռուսական ռազմանավերին։ Սառուցյալ օվկիանոսի արգելված գոտին պահպանում է իր այդ կարգավիճակը մինչև համընդհանուր հաշտության կնքումը։ Բալթիկ ծովում և Սև ծովի այն մասերում, որտեղ տարածվում է Ռուսաստանի իշխանությունը, անհապաղ կսկսվի ականների հեռացումը։ Առևտրային նավարկությունն այդ ծովային շրջաններում ազատ է և անհապաղ կվերսկսվի։ Ավելի մանրամասն կանոնները մշակելու, հատկապես առևտրային նավերին սահմանափակված անցուղիների մասին տեղեկացնելու համար կստեղծվեն խառը հանձնաժողովներ։ Նավարկության ուղիները մշտապես պետք է զերծ պահվեն լողացող ականներից։
Ռուսաստանը պարտավորվում է անհապաղ հաշտություն կնքել Ուկրաինական Ժողովրդական Հանրապետության հետ և ճանաչել այդ պետության ու Քառյակ դաշինքի տերությունների միջև կնքված հաշտության պայմանագիրը։ Ուկրաինական տարածքն առանց հապաղման կմաքրվի ռուսական զորքերից և ռուսական Կարմիր գվարդիայից։ Ռուսաստանը պետք է վերջ դնի Ուկրաինական Ժողովրդական Հանրապետության կառավարության կամ պետական հաստատությունների դեմ ամեն ագիտացիայի կամ քարոզչության։ Էստոնիան և Լիվոնիան նույնպես առանց հապաղման կմաքրվեն ռուսական զորքերից և ռուսական Կարմիր գվարդիայից։ Էստոնիայի արևելյան սահմանն ընդհանուր առմամբ անցնում է Նարվա գետով։ Լիվոնիայի արևելյան սահմանն ընդհանուր առմամբ հատում է Պեյպուս և Պսկով լճերը մինչև վերջինիս հարավարևմտյան անկյունը, ապա՝ Լուբան լիճը՝ Դվինայի [արևմտյան] ափին գտնվող Լիվենհոֆի ուղղությամբ։ Էստոնիան և Լիվոնիան կզբաղեցվեն գերմանական ոստիկանական ուժով՝ մինչև պատշաճ ազգային հաստատությունների միջոցով անվտանգության ապահովումը և հասարակական կարգի հաստատումը։ Ռուսաստանն անհապաղ կազատի Էստոնիայի և Լիվոնիայի բոլոր ձերբակալված կամ տեղահանված բնակիչներին և ապահովում է բոլոր տեղահանված էստոնացիների ու լիվոնացիների անվտանգ վերադարձը։ Ֆինլանդիան և Ալանդյան կղզիներն անհապաղ կմաքրվեն ռուսական զորքերից և ռուսական Կարմիր գվարդիայից, իսկ ֆիննական նավահանգիստները՝ ռուսական նավատորմից և ռուսական ռազմածովային ուժերից։ Քանի դեռ սառույցը խոչընդոտում է ռազմանավերը ռուսական նավահանգիստներ տեղափոխելուն, դրանց վրա կմնան միայն սահմանափակ ուժեր։ Ռուսաստանը պետք է վերջ դնի Ֆինլանդիայի կառավարության կամ պետական հաստատությունների դեմ ամեն ագիտացիայի կամ քարոզչության։ Ալանդյան կղզիներում կառուցված ամրությունները պետք է հնարավորինս շուտ վերացվեն։ Այդ կղզիների մշտական չամրացման, ինչպես նաև ռազմական և նավարկության տեխնիկական հարցերով դրանց հետագա կարգավիճակի վերաբերյալ պետք է հատուկ համաձայնագիր կնքվի Գերմանիայի, Ֆինլանդիայի, Ռուսաստանի և Շվեդիայի միջև․ առկա է փոխըմբռնում, որ Գերմանիայի ցանկությամբ այս հարցով խորհրդակցություններին կներգրավվեն նաև Բալթիկ ծովին հարակից այլ երկրներ։
Հաշվի առնելով, որ Պարսկաստանը և Աֆղանստանը ազատ ու անկախ պետություններ են՝ պայմանավորվող կողմերը պարտավորվում են հարգել այդ պետությունների քաղաքական և տնտեսական անկախությունն ու տարածքային ամբողջականությունը։
Երկու կողմերի ռազմագերիները կազատվեն՝ հայրենիք վերադառնալու համար։ Դրա հետ կապված հարցերը կկարգավորվեն XII հոդվածով նախատեսված հատուկ պայմանագրերի միջոցով։
Պայմանավորվող կողմերը փոխադարձաբար հրաժարվում են իրենց պատերազմական ծախսերի, այսինքն՝ պատերազմը վարելու համար պետական ծախսերի փոխհատուցումից, ինչպես նաև պատերազմական վնասների, այսինքն՝ ռազմական միջոցներով պատերազմական գոտիներում իրենց և իրենց քաղաքացիներին պատճառված վնասների փոխհատուցումից՝ ներառյալ թշնամու երկրում իրականացված բոլոր բռնագրավումները։
Պայմանավորվող կողմերի միջև դիվանագիտական և հյուպատոսական հարաբերությունները կվերսկսվեն հաշտության պայմանագրի վավերացումից անմիջապես հետո։ Հյուպատոսների փոխադարձ ընդունման հարցով վերապահվում է առանձին համաձայնագրեր կնքելու հնարավորությունը։
Քառյակ դաշինքի տերությունների և Ռուսաստանի տնտեսական հարաբերությունների համար որոշիչ են II–V հավելվածներում պարունակվող դրույթները, մասնավորապես՝ II հավելվածը՝ ռուս-գերմանական, III հավելվածը՝ ռուս-ավստրո-հունգարական, IV հավելվածը՝ ռուս-բուլղարական, իսկ V հավելվածը՝ ռուս-թուրքական հարաբերությունների համար։
Հանրային և մասնավոր իրավական հարաբերությունների վերականգնումը, ռազմագերիների ու ներկալված քաղաքացիական անձանց փոխանակումը, համաներման հարցը, ինչպես նաև հակառակորդի իշխանության ներքո հայտնված առևտրային նավերի նկատմամբ վերաբերմունքի հարցը կկարգավորվեն Ռուսաստանի հետ առանձին պայմանագրերով, որոնք կազմում են ընդհանուր հաշտության պայմանագրի անբաժանելի մասը և, որքան հնարավոր է, ուժի մեջ են մտնում դրա հետ միաժամանակ։
Սույն պայմանագիրը մեկնաբանելիս Գերմանիայի և Ռուսաստանի հարաբերությունների համար վավերական են գերմաներեն և ռուսերեն տեքստերը, Ավստրո-Հունգարիայի և Ռուսաստանի հարաբերությունների համար՝ գերմաներեն, հունգարերեն և ռուսերեն տեքստերը, Բուլղարիայի և Ռուսաստանի հարաբերությունների համար՝ բուլղարերեն և ռուսերեն տեքստերը, իսկ Թուրքիայի և Ռուսաստանի հարաբերությունների համար՝ թուրքերեն և ռուսերեն տեքստերը։
Սույն հաշտության պայմանագիրը ենթակա է վավերացման։ Վավերագրերը հնարավորինս շուտ պետք է փոխանակվեն Բեռլինում։ Ռուսաստանի կառավարությունը պարտավորվում է Քառյակ դաշինքի տերություններից մեկի ցանկությամբ վավերագրերի փոխանակումը կատարել երկու շաբաթվա ընթացքում։ Եթե դրա հոդվածներով, հավելվածներով կամ լրացուցիչ պայմանագրերով այլ բան նախատեսված չէ, հաշտության պայմանագիրն ուժի մեջ է մտնում իր վավերացման պահից։ Ի հավաստումն որի՝ լիազոր ներկայացուցիչներն անձամբ ստորագրել են սույն պայմանագիրը։ Կազմվել է հինգ օրինակից՝ Բրեստ-Լիտովսկում, 1918 թվականի մարտի 3-ին։
Ռ. ֆոն Կյուլման, Բուխարեստ, 7 մարտի 1918 թ․ ֆոն Ռոզենբերգ։ Հոֆման։ Հորն։ Չեռնին, Բուխարեստ, 7 մարտի 1918 թ․ Մերեյ։ Ա. Տոշև։ Գնդապետ Պ. Գանչև։ Դոկտոր Թեոդոր Անաստասով։ Ի. Հաքքի։ Զեքի։ Սոկոլնիկով Պետրովսկի Չիչերին Կարախան
Հրատարակություն և վերօգտագործում
Hayki working translation, 7 November 2026; source: Judah Leon Magnes, Russia and Germany at Brest-Litovsk: A Documentary History of the Peace Negotiations (New York, 1919), historical English translation, Wikisource transcription. Main text structure/Articles XI–XIV/signatures checked against US GPO, Texts of the Russian Peace (1918), pp. 13–21.
Ստուգված է: 7 նոյեմբերի 2026 թ.
Նշված հանրային սեփականություն հանդիսացող պատմական աղբյուրի Հայկիի անկախ աշխատանքային թարգմանություն՝ CC BY 4.0 արտոնագրով։ Պաշտոնական թարգմանություն չէ։
CC BY 4.0Համատեքստ
Հայաստանը ստորագրող կողմ չէր։ Կովկասին վերաբերող դրույթները կարդացեք Բաթումի առանձին համաձայնագրերի հետ միասին։
- Կողմեր
- Ռուսաստան և Կենտրոնական տերություններ՝ Գերմանիա, Ավստրո-Հունգարիա, Բուլղարիա և Օսմանյան կայսրություն։
- Առնչվող դրույթներ
- IV՝ Արևելյան Անատոլիա, Արդահան, Կարս և Բաթում, XIII՝ իրավազոր լեզուներ, XIV՝ վավերացում։
- Պատմական կարգավիճակ
- Ստորագրվել է 1918 թ. մարտի 3-ին․ Խորհրդային Ռուսաստանն այն չեղարկել է 1918 թ. նոյեմբերի 13-ին։
Արխիվում տեղադրված հրատարակությունները վերը նշված են՝ լեզուների, աղբյուրների, ընդգրկման և վերօգտագործման առանձին պայմաններով։
- Պատմական ժամանակաշրջան
- Մինչև Առաջին Հանրապետությունը
Աղբյուր և ծագում
- Փաստաթղթի ամսաթիվ
- 3 մարտի 1918 թ.
- Փաստաթուղթը կազմած հաստատություն
- Russia; Germany; Austria-Hungary; Bulgaria; Ottoman Empire
- Աղբյուրի հղման տվյալներ
- Treaty of Brest-Litovsk, 3 March 1918; Articles IV, XIII–XIV
- Սկզբնաղբյուրի լեզու
- en
- Հրատարակություն
- Անգլերեն · Հրապարակված պատմական թարգմանություն; Հայերեն · Hayki-ի աշխատանքային թարգմանություն; Ռուսերեն · Բնագրի լեզվով հրատարակություն
Լրացուցիչ աղբյուրներ
Իրավունքներ և վերօգտագործում
Hayki-ի ցանկի նկարագրությունները՝ CC BY 4.0։ Տեքստի յուրաքանչյուր տեղադրված հրատարակության համար առանձին նշված են իրավունքներն ու աղբյուրը։
Hayki-ի ցանկը՝ CC BY 4.0։ Տեքստերի համար գործում են դրանց առանձին արտոնագրերը։ CC BY 4.0
Իրավունքների մասին հղումՀղման տվյալներ
Russia; Germany; Austria-Hungary; Bulgaria; Ottoman Empire. Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության պայմանագիր (1918). 1918-03-03. Treaty of Brest-Litovsk, 3 March 1918; Articles IV, XIII–XIV. Yale Law School, Avalon Project (historical English transcription). https://avalon.law.yale.edu/20th_century/brest.asp