Սան Ստեֆանոյի նախնական հաշտության պայմանագիր

Նորին Մեծություն Ռուսաստանի կայսրը և Նորին Մեծություն օսմանների կայսրը, ներշնչված իրենց երկրներին ու ժողովուրդներին խաղաղության բարիքները վերադարձնելու և ապահովելու, ինչպես նաև այն վտանգի ենթարկող որևէ նոր բարդություն կանխելու ցանկությամբ, հաշտության նախնական պայմանները մշակելու, կնքելու և ստորագրելու համար իրենց լիազոր ներկայացուցիչներ են նշանակել՝ Նորին Մեծություն Ռուսաստանի կայսրը՝ մի կողմից, կոմս Նիկոլայ Իգնատևին և այլն, և պարոն Ալեքսանդր Նելիդովին և այլն, իսկ Նորին Մեծություն օսմանների կայսրը՝ մյուս կողմից, Սաֆվետ փաշային և այլն, և Սադուլլահ բեյին և այլն, որոնք, փոխանակելով իրենց լիազորագրերը և դրանք պատշաճ ու սահմանված ձևով կազմված ճանաչելով, համաձայնության են եկել հետևյալ հոդվածների շուրջ․

Թուրքիայի և Չեռնոգորիայի միջև մշտական բախումներին վերջ դնելու համար երկու երկրները բաժանող սահմանը կուղղվի այստեղ կցված քարտեզին համապատասխան՝ ստորև նշված վերապահմամբ և հետևյալ կերպ․ Դոբրոստիցա լեռից սահմանը Կոստանդնուպոլսի համաժողովի նշած գծով Բիլեկի միջով կգնա մինչև Կորիտո։ Այստեղից նոր սահմանը կգնա դեպի Գացկո (Մետոխիա-Գացկոն կպատկանի Չեռնոգորիային) և դեպի Պիվայի ու Տարայի միախառնման վայրը՝ Դրինայով հյուսիս բարձրանալով մինչև Լիմի հետ դրա միախառնման վայրը։ Իշխանության արևելյան սահմանը վերջին գետով կգնա մինչև Պրիեպոլյե և Ռոշայի միջով կուղղվի դեպի Սուխա-Պլանինա՝ Բիհորն ու Ռոշայը թողնելով Չեռնոգորիային։ Ներառելով Բուգովոն, Պլավան և Գուսինյեն՝ սահմանագիծը Շլիբի ու Պակլենի միջով կհետևի լեռնաշղթային և Ալբանիայի հյուսիսային սահմանով՝ Կոպրիվնիկ, Բաբավիկ ու Բոր-վիկ լեռների կատարներով՝ մինչև Պրոկլետիի ամենաբարձր գագաթը։ Այդ կետից սահմանը կանցնի Բիսկաշիկի գագաթով և ուղիղ գծով կհասնի Տյիցենի-Հոտի լիճը։ Բաժանելով Տյիցենի-Հոտին ու Տյիցենի-Կաստրատին՝ այն կհատի Սկուտարի լիճը մինչև Բոյանա, որի թալվեգով կհետևի մինչև ծով։ Նիկշիչը, Գացկոն, Սպուժը, Պոդգորիցան, Ժաբլյակն ու Անտիվարին կմնան Չեռնոգորիային։ Եվրոպական հանձնաժողովը, որտեղ ներկայացված կլինեն Բարձր Դուռը և Չեռնոգորիայի կառավարությունը, կհանձնարարվի որոշել իշխանության վերջնական սահմանները՝ ընդհանուր գծագրության մեջ տեղում կատարելով այնպիսի փոփոխություններ, որոնք երկու երկրների համապատասխան շահերի և անդորրի տեսանկյունից անհրաժեշտ ու արդարացի կհամարի, և այդ առումով նրանց տրամադրելով անհրաժեշտ համարվող համարժեք փոխհատուցումներ։ Քանի որ Բոյանայի նավարկությունը միշտ վեճերի առիթ է տվել Բարձր Դռան և Չեռնոգորիայի միջև, այն կդառնա հատուկ կանոնակարգի առարկա, որը կմշակի նույն Եվրոպական հանձնաժողովը։

Բարձր Դուռը վերջնականապես ճանաչում է Չեռնոգորիայի իշխանության անկախությունը։ Ռուսաստանի կայսերական կառավարության, օսմանյան կառավարության և Չեռնոգորիայի իշխանության միջև համաձայնությունը հետագայում կսահմանի Բարձր Դռան ու իշխանության հարաբերությունների բնույթն ու ձևը, մասնավորապես՝ Կոստանդնուպոլսում և Օսմանյան կայսրության որոշ վայրերում չեռնոգորական գործակալներ հաստատելու հարցը, որտեղ կճանաչվի այդպիսի գործակալների անհրաժեշտությունը, այս կամ այն տարածք փախած հանցագործների հանձնումը, և Օսմանյան կայսրությունում ճանապարհորդող կամ ժամանակավորապես բնակվող չեռնոգորացիների ենթարկումը օսմանյան օրենքներին ու իշխանություններին՝ միջազգային իրավունքի սկզբունքների և չեռնոգորացիների վերաբերյալ հաստատված սովորույթների համաձայն։ Բարձր Դռան և Չեռնոգորիայի միջև կոնվենցիա կկնքվի՝ երկու երկրների սահմանամերձ բնակիչների հարաբերություններին և նույն սահմաններում ռազմական կառույցներին վերաբերող հարցերը կարգավորելու համար։ Այն հարցերը, որոնց շուրջ հնարավոր չի լինի համաձայնություն հաստատել, կլուծվեն Ռուսաստանի և Ավստրո-Հունգարիայի արբիտրաժով։ Այսուհետև որևէ վեճի կամ բախման դեպքում, բացի նոր տարածքային պահանջներին առնչվող դեպքերից, Թուրքիան և Չեռնոգորիան իրենց տարաձայնությունների կարգավորումը կթողնեն Ռուսաստանին ու Ավստրո-Հունգարիային, որոնք համատեղ արբիտրաժ կկատարեն։ Չեռնոգորիայի զորքերը պարտավոր կլինեն վերոհիշյալ սահմաններում չներառված տարածքը թողնել հաշտության նախնական պայմանների ստորագրումից տասն օրվա ընթացքում։

Սերբիան ճանաչվում է անկախ։ Կցված քարտեզի վրա նշված նրա սահմանը կհետևի Դրինայի թալվեգին՝ իշխանությանը թողնելով Փոքր Զվորնիկն ու Զաքարը և հին սահմանով գնալով մինչև Դեզևո առվի ակունքները՝ Ստոյլացի մոտ։ Այստեղից նոր գիծը կհետևի այդ առվին մինչև Ռաշկա գետը, ապա՝ վերջինի հոսանքին մինչև Նովի-Բազար։ Նովի-Բազարից բարձրանալով Մեկինյե և Իրգովիշտե գյուղերի մոտով անցնող առվով մինչև դրա ակունքը՝ սահմանագիծը Բոսուր Պլանիմայով կգնա Իբարի հովիտ, ապա կիջնի այն առվով, որն այդ գետն է թափվում Ռիբանիչ գյուղի մոտ։ Այնուհետև գիծը կհետևի Իբար, Սիտնիցա և Լաբ գետերի ու Բատինցե առվի հոսանքներին մինչև վերջինիս ակունքը՝ Գրապաչնիցա Պլանինայի վրա։ Այստեղից սահմանը կհետևի Կրիվայի և Վետերնիցայի ջրերը բաժանող բարձունքներին և ամենակարճ ճանապարհով կհասնի վերջին գետին՝ Միովացկա առվի գետաբերանում, որով կբարձրանա՝ հատելով Միովացկա Պլանինան և կրկին իջնելով դեպի Մորավա՝ Կալիմանցի գյուղի մոտ։ Այս կետից սահմանը կիջնի Մորավայով մինչև Վլոսինա գետը՝ Ստայկովցի գյուղի մոտ։ Բարձրանալով վերջին գետով, ինչպես նաև Լինբերազդայով և Կուկավիցե առվով՝ գիծը կանցնի Սուխա Պլանինայով, Վրիլո առվի երկայնքով կհասնի Նիշավային և այդ գետով կիջնի մինչև Կրոնպաց գյուղը, որտեղից ամենակարճ ճանապարհով կմիանա Սերբիայի հին սահմանին՝ Կարաուլ Բարեից հարավ-արևելք, և դրանից չի հեռանա մինչև Դանուբ հասնելը։ Ադա-Կալեն կազատվի զորքերից և կհողահավասարեցվի։ Թուրք-սերբական հանձնաժողովը՝ ռուսական հանձնակատարի աջակցությամբ, երեք ամսվա ընթացքում տեղում կսահմանի վերջնական սահմանագիծը և վերջնականապես կլուծի Դրինայի կղզիներին առնչվող հարցերը։ Երբ հանձնաժողովն աշխատի Սերբիայի ու Բուլղարիայի սահմանի վրա, նրա աշխատանքներին մասնակցելու կընդունվի բուլղարական պատվիրակ։

Սերբիային միացված տարածքներում հողեր ունեցող մահմեդականները, որոնք ցանկանում են բնակվել իշխանությունից դուրս, կարող են պահպանել իրենց անշարժ գույքը՝ այն վարձակալության կամ ուրիշների կառավարմանը հանձնելով։ Թուրք-սերբական հանձնաժողովը՝ ռուսական հանձնակատարի աջակցությամբ, կհանձնարարվի երկու տարվա ընթացքում վերջնականապես լուծել անշարժ գույքի ստուգմանը վերաբերող բոլոր հարցերը, որտեղ շոշափվում են մահմեդականների շահերը։ Այս հանձնաժողովը պետք է նաև երեք տարվա ընթացքում կարգավորի պետական գույքի և կրոնական նվիրատվությունների (վաքըֆ) օտարման եղանակը, ինչպես նաև հնարավոր առնչվող մասնավոր անձանց շահերին վերաբերող հարցերը։ Մինչև Թուրքիան և Սերբիան ուղղակի պայմանագիր կնքեն, որը կսահմանի Բարձր Դռան ու իշխանության հարաբերությունների բնույթը, Օսմանյան կայսրությունում ճանապարհորդող կամ ժամանակավորապես բնակվող սերբ հպատակների նկատմամբ կկիրառվեն միջազգային իրավունքի ընդհանուր սկզբունքները։ Սերբական զորքերը պարտավոր կլինեն վերոհիշյալ սահմաններում չներառված տարածքը թողնել հաշտության նախնական պայմանների ստորագրումից տասնհինգ օրվա ընթացքում։

Բարձր Դուռը ճանաչում է Ռումինիայի անկախությունը, որը կհաստատի փոխհատուցում ստանալու իր իրավունքը՝ երկու երկրների միջև քննարկվելիք կարգով։ Մինչև Թուրքիայի և Ռումինիայի միջև ուղղակի պայմանագրի կնքումը ռումինացի հպատակները Թուրքիայում կօգտվեն եվրոպական մյուս տերությունների հպատակներին երաշխավորված բոլոր իրավունքներից։

Բուլղարիան կազմավորվում է որպես ինքնավար, հարկատու իշխանություն՝ քրիստոնյա կառավարությամբ և ազգային աշխարհազորով։ Բուլղարական իշխանության վերջնական սահմանները կգծի հատուկ ռուս-թուրքական հանձնաժողովը՝ նախքան Ռումելիայից ռուսական կայսերական բանակի դուրսբերումը։ Այս հանձնաժողովը, ընդհանուր գծագրության մեջ տեղում կատարվելիք փոփոխությունները մշակելիս, հաշտության հիմքերին համապատասխան հաշվի կառնի սահմանամերձ շրջանների բնակիչների մեծամասնության ազգության սկզբունքը, ինչպես նաև տեղագրական անհրաժեշտություններն ու տեղական բնակչության փոխադարձ հաղորդակցության գործնական շահերը։ Բուլղարական իշխանության տարածությունն ընդհանուր գծերով սահմանված է կից քարտեզի վրա, որը հիմք կծառայի սահմանների վերջնական որոշման համար։ Սկսվելով Սերբական իշխանության նոր սահմանից՝ գիծը կհետևի Վրանիայի գավառի (կազայի) արևմտյան սահմանին մինչև Կարա-Դաղ լեռնաշղթան։ Շրջվելով արևմուտք՝ գիծը կհետևի Կումանովո, Կոչանի և Կալկանդելեն գավառների արևմտյան սահմաններին մինչև Կորաբ լեռը, ապա Վելեշտիցա գետով՝ մինչև Սև Դրինայի հետ դրա միախառնման վայրը։ Դրինայով դեպի հարավ շրջվելով, ապա Օխրիդի գավառի արևմտյան սահմանով դեպի Լինաս լեռը՝ սահմանը կհետևի Գորչայի և Ստարովոյի գավառների արևմտյան սահմաններին մինչև Գրամմես լեռը։ Այնուհետև Կաստորիա լճով սահմանագիծը կմիանա Մոգլենիցա գետին և, դրա հոսանքին հետևելով ու Յանիցայից (Վարդար Ենիջե) հարավ անցնելով, Վարդերի գետաբերանով և Գալլիկոյով կգնա դեպի Պարգա և Սարայքյոյ գյուղերը, այնտեղից՝ Բեչիկ-Գյոլ լճի միջով մինչև Ստրումա և Կարասու գետերի գետաբերանները և ծովափով՝ մինչև Բուրու-Գյոլ։ Այնտեղից Ռոդոպյան լեռնաշղթայով հյուսիս-արևմուտք՝ դեպի Չալթեփե լեռը և մինչև Կրուշովո լեռը, Սև Բալկաններով (Կարա-Բալկան), Էշեք-Քուլաչի, Չեպելիոն, Կարակոլաս և Չիկլար լեռներով՝ մինչև Արդա գետը։ Այնտեղից գիծը կանցնի Չիրմեն քաղաքի ուղղությամբ և, Ադրիանուպոլիս քաղաքը թողնելով հարավում, Սուգութլիոն, Կարա-Համզա, Առնաութ-Քյոյ, Աքարջի և Ենիջե գյուղերով՝ մինչև Թեքեդերեսի գետը։ Հետևելով Թեքեդերեսի և Չորլուդերեսի գետերին մինչև Լյուլե-Բուրգաս, այնտեղից Սուջաք-Դերե գետով մինչև Սերգեն գյուղը՝ սահմանագիծը բարձունքներով ուղիղ կգնա դեպի Հաքիմթաբիասի, որտեղ կհասնի Սև ծով։ Այն կթողնի ծովափը Մանգալիայի մոտ՝ հետևելով Տուլչայի սանջակի հարավային սահմաններին, և դուրս կգա Դանուբի վրա՝ Ռասովայից վեր։

Բուլղարիայի իշխանը բնակչության կողմից ազատորեն կընտրվի և Բարձր Դռան կողմից կհաստատվի՝ տերությունների համաձայնությամբ։ Եվրոպական մեծ տերությունների իշխող արքայատոհմերի ոչ մի անդամ չի կարող ընտրվել Բուլղարիայի իշխան։ Եթե Բուլղարիայի իշխանի պաշտոնը թափուր մնա, նոր իշխանի ընտրությունը կիրականացվի նույն պայմաններով ու ձևերով։ Մինչև իշխանի ընտրությունը բուլղար նշանավոր անձանց ժողովը, որը կհրավիրվի Ֆիլիպոպոլիսում (Պլովդիվ) կամ Տիռնովոյում, ռուսական կայսերական հանձնակատարի վերահսկողությամբ և օսմանյան հանձնակատարի ներկայությամբ կմշակի ապագա վարչակազմի կազմակերպումը՝ Դանուբյան իշխանություններում Ադրիանուպոլսի հաշտությունից հետո 1830 թվականին հաստատված նախադեպերին համապատասխան։ Այն վայրերում, որտեղ բուլղարները խառն բնակվում են թուրքերի, հույների, վալախների (կուցո-վլախների) կամ այլոց հետ, ընտրությունների և օրգանական օրենքների պատրաստման ժամանակ պետք է պատշաճ կերպով հաշվի առնվեն այդ բնակչությունների իրավունքներն ու շահերը։ Բուլղարիայում նոր համակարգի ներդրումը և դրա գործունեության վերահսկողությունը երկու տարով կվստահվեն ռուսական կայսերական հանձնակատարին։ Նոր համակարգի ներդրումից հետո առաջին տարվա լրանալուն պես և եթե այս հարցով համաձայնություն հաստատված լինի Ռուսաստանի, Բարձր Դռան և Եվրոպայի կառավարությունների միջև, անհրաժեշտ համարվելու դեպքում նրանք կարող են ռուսական կայսերական հանձնակատարին կցել հատուկ պատվիրակներ։

Օսմանյան բանակն այլևս չի մնա Բուլղարիայում, և բոլոր հին բերդերը կհողահավասարեցվեն տեղական կառավարության հաշվին։ Բարձր Դուռն իրավունք կունենա իր հայեցողությամբ տնօրինել 19/31 հունվարի զինադադարի պայմաններին համապատասխան արդեն ազատված դանուբյան բերդերում, ինչպես նաև Շումլայի ու Վառնայի ամրոցներում մնացած ռազմական միջոցներն ու օսմանյան կառավարությանը պատկանող այլ գույքը։ Մինչև կարգը, անվտանգությունն ու անդորրը պահպանելու համար բավարար տեղական աշխարհազորի ամբողջական կազմավորումը, որի թվակազմը հետագայում կսահմանվի օսմանյան կառավարության և ռուսական կայսերական կառավարության համաձայնությամբ, ռուսական զորքերը կզբաղեցնեն երկիրը և անհրաժեշտության դեպքում զինված օգնություն կտան հանձնակատարին։ Այդ զբաղեցումը նույնպես կսահմանափակվի մոտավորապես երկու տարի տևողությամբ։ Ռուսական կայսերական բանակի՝ Թուրքիայից դուրս գալուց հետո Բուլղարիայում մնացող ռուսական օկուպացիոն բանակի թվակազմը՝ վեց հետևակային և երկու հեծելազորային դիվիզիաներով, չպետք է գերազանցի 50 000 մարդը։ Այն կպահվի զբաղեցված երկրի հաշվին։ Բուլղարիայում գտնվող ռուսական օկուպացիոն զորքերը Ռուսաստանի հետ իրենց հաղորդակցությունը կպահպանեն ոչ միայն Ռումինիայի միջոցով, այլև Սև ծովի, Վառնայի և Բուրգասի նավահանգիստներով, որտեղ զբաղեցման ժամկետի համար կարող են ստեղծել անհրաժեշտ պահեստներ։

Բուլղարիայի՝ գերիշխան արքունիքին վճարելիք տարեկան տուրքի չափը, որը փոխանցվելու է Բարձր Դռան կողմից հետագայում նշվելիք բանկին, կսահմանվի Ռուսաստանի, օսմանյան կառավարության և մյուս կառավարությունների համաձայնությամբ՝ նոր կազմակերպման գործունեության առաջին տարվա վերջում։ Այդ տուրքը կհաշվարկվի իշխանության մաս կազմելիք ամբողջ տարածքի միջին եկամտի հիման վրա։ Բուլղարիան իր վրա կվերցնի օսմանյան կայսերական կառավարության պարտավորությունները Ռուսչուք–Վառնա երկաթուղային ընկերության նկատմամբ՝ Բարձր Դռան, իշխանության կառավարության և այդ ընկերության տնօրենների միջև համաձայնություն կայանալուց հետո։ Իշխանությունն անցնող մյուս երկաթուղիների կանոնները նույնպես վերապահվում են Բարձր Դռան, Բուլղարիայում հաստատված կառավարության և շահագրգիռ ընկերությունների տնօրենների միջև համաձայնությանը։

Բարձր Դուռն իրավունք կունենա Բուլղարիայից օգտվելու՝ սահմանված երթուղիներով իր զորքերը, զինամթերքն ու պարենը իշխանությունից այն կողմ գտնվող նահանգներ և հակառակ ուղղությամբ փոխադրելու համար։ Այս իրավունքի կիրառման դժվարություններն ու թյուրիմացությունները կանխելու և միաժամանակ Բարձր Դռան ռազմական անհրաժեշտությունները երաշխավորելու համար հատուկ կանոնակարգով կսահմանվեն դրա պայմանները՝ սույն ակտի վավերացումից հետո երեք ամսվա ընթացքում Բարձր Դռան և բուլղարական կառավարության համաձայնությամբ։ Լիովին համաձայնեցված է, որ այս իրավունքը սահմանափակվում է օսմանյան կանոնավոր զորքերով, և անկանոն զորքերը, բաշիբոզուկներն ու չերքեզները բացարձակապես բացառվում են դրանից։ Բարձր Դուռն իրեն վերապահում է նաև իր փոստային ծառայությունն իշխանության տարածքով անցկացնելու և հեռագրական հաղորդակցություն պահպանելու իրավունքը։ Այս երկու հարցերը նույնպես կորոշվեն վերոհիշյալ ձևով և ժամկետում։

Մահմեդական հողատերերը կամ մյուս անձինք, որոնք իրենց անձնական բնակությունը կհաստատեն իշխանությունից դուրս, կարող են պահպանել իրենց կալվածքները՝ դրանք ուրիշներին մշակման կամ կառավարման հանձնելով։ Բնակչության գլխավոր կենտրոններում ռուսական հանձնակատարների վերահսկողությամբ կգործեն թուրք-բուլղարական հանձնաժողովներ՝ երկու տարվա ընթացքում վերջնականապես լուծելու անշարժ գույքի ստուգմանը վերաբերող բոլոր հարցերը, որոնցում կարող են շահագրգռված լինել մահմեդականները կամ այլ անձինք։ Նման հանձնաժողովներին կհանձնարարվի երկու տարվա ընթացքում կարգավորել պետական գույքի և կրոնական նվիրատվությունների (վաքըֆ)՝ Բարձր Դռան օգտին օտարման, շահագործման կամ օգտագործման եղանակներին վերաբերող բոլոր հարցերը։ Վերոհիշյալ երկու տարվա լրանալուն պես բոլոր այն գույքերը, որոնց նկատմամբ պահանջ չի ներկայացվել, կվաճառվեն հրապարակային աճուրդով, իսկ ստացված միջոցները կհատկացվեն վերջին իրադարձությունների զոհ դարձած ինչպես մահմեդական, այնպես էլ քրիստոնյա այրիների ու որբերի օգնությանը։

Դանուբյան բոլոր բերդերը կհողահավասարեցվեն։ Այսուհետև այդ գետի ափերին ամրոցներ չեն լինի, ինչպես նաև Ռումինիայի, Սերբիայի և Բուլղարիայի իշխանությունների ջրերում ռազմանավեր չեն լինի՝ բացառությամբ սովորական կայանային նավերի և գետային ոստիկանության ու մաքսային նպատակների համար նախատեսված փոքր նավերի։ Ստորին Դանուբի միջազգային հանձնաժողովի իրավունքները, պարտավորություններն ու լիազորությունները պահպանվում են անփոփոխ։

Բարձր Դուռը պարտավորվում է Սուլինայի անցուղին կրկին նավարկելի դարձնել և փոխհատուցել պատերազմից ու Դանուբի նավարկության ընդհատումից վնաս կրած մասնավոր անձանց՝ այդ երկու նպատակների համար Դանուբյան հանձնաժողովի՝ Բարձր Դռանը վճարելիք գումարից հատկացնելով հինգ հարյուր հազար ֆրանկ։

Կոստանդնուպոլսի համաժողովի առաջին նիստում օսմանյան լիազոր ներկայացուցիչներին հաղորդված եվրոպական առաջարկներն անմիջապես կգործադրվեն Բոսնիայում և Հերցեգովինայում՝ այն փոփոխություններով, որոնց շուրջ Բարձր Դուռը, Ռուսաստանի և Ավստրո-Հունգարիայի կառավարությունները կարող են համատեղ համաձայնության գալ։ Հարկային պարտքերի վճարում չի պահանջվի, իսկ այդ նահանգների ընթացիկ եկամուտները մինչև 1880 թվականի մարտի 1-ը բացառապես կօգտագործվեն վերջին իրադարձություններից տուժած փախստականների ու բնակիչների ընտանիքներին փոխհատուցելու համար՝ առանց ցեղի կամ դավանանքի տարբերության, ինչպես նաև երկրի տեղական կարիքների համար։ Այդ ժամկետից հետո կենտրոնական կառավարության տարեկան ստանալիք գումարը հետագայում կսահմանվի Թուրքիայի, Ռուսաստանի և Ավստրո-Հունգարիայի հատուկ համաձայնությամբ։

Բարձր Դուռը պարտավորվում է Կրետե կղզում խստորեն կիրառել 1868 թվականի օրգանական օրենքը՝ հաշվի առնելով տեղական բնակչության՝ նախկինում արտահայտած ցանկությունները։ Տեղական պահանջներին հարմարեցված համանման օրենք կմցվի նաև Էպիրոսում, Թեսալիայում և Եվրոպական Թուրքիայի այն մյուս մասերում, որոնց համար սույն ակտով հատուկ սահմանադրություն նախատեսված չէ։ Յուրաքանչյուր նահանգում հատուկ հանձնաժողովների, որոնցում տեղական բնակչությունը լայնորեն ներկայացված կլինի, կհանձնարարվի մշակել նոր կազմակերպման մանրամասները, և նրանց աշխատանքների արդյունքները կներկայացվեն Բարձր Դռանը, որը, դրանք գործադրելուց առաջ, կխորհրդակցի Ռուսաստանի կայսերական կառավարության հետ։

Քանի որ ռուսական զորքերի հեռանալը Հայաստանում իրենց զբաղեցրած և Թուրքիային վերադարձվելիք տարածքներից կարող է բախումների ու բարդությունների առիթ տալ՝ վնասելով երկու երկրների լավ հարաբերությունների պահպանմանը, Բարձր Դուռը պարտավորվում է առանց հետագա հապաղման իրականացնել հայաբնակ նահանգների տեղական պահանջներից բխող բարելավումներն ու բարեփոխումները և երաշխավորել հայերի անվտանգությունը քրդերից ու չերքեզներից։

Բարձր Դուռը լիակատար և ամբողջական համաներում է շնորհում վերջին իրադարձություններին առնչված բոլոր օսմանյան հպատակներին, և այդ պատճառով բանտարկված կամ աքսորված բոլոր անձինք պետք է անհապաղ ազատ արձակվեն։

Բարձր Դուռը լրջորեն հաշվի կառնի միջնորդ տերությունների հանձնակատարների արտահայտած կարծիքը Քոթուր քաղաքի պատկանելության վերաբերյալ և պարտավորվում է կատարել տալ թուրք-պարսկական սահմանի վերջնական սահմանազատման աշխատանքները։

Ռազմատուգանքներն ու Ռուսաստանի կրած վնասները, որոնց փոխհատուցումը պահանջում է Նորին Մեծություն Ռուսաստանի կայսրը, և որոնց հատուցումը Բարձր Դուռը պարտավորվել է կատարել, բաղկացած են հետևյալից՝ (ա) 900 000 000 ռուբլի՝ պատերազմական ծախսերի համար (բանակի պահպանում, ռազմական միջոցների փոխարինում և ռազմական պայմանագրեր)։ (բ) 400 000 000 ռուբլի՝ Ռուսաստանի հարավային ափին, նրա արտահանման առևտրին, արդյունաբերությանը և երկաթուղիներին պատճառված վնասների համար։ (գ) 100 000 000 ռուբլի՝ ներխուժման հետևանքով Կովկասին պատճառված վնասների համար, և (դ) 10 000 000 ռուբլի՝ Թուրքիայում ռուս հպատակների և հաստատությունների ծախսերի ու վնասների համար։ Ընդամենը՝ 1 410 000 000 ռուբլի։ Հաշվի առնելով Թուրքիայի ֆինանսական դժվարությունները և Նորին Մեծություն սուլթանի ցանկությանը համապատասխան՝ Ռուսաստանի կայսրը համաձայնում է վերոհիշյալ պարբերությունում թվարկված գումարների մեծ մասի վճարումը փոխարինել հետևյալ տարածքային զիջումներով՝ (ա) Տուլչայի սանջակը, այսինքն՝ Կիլիա, Սուլինա, Մահմուդի, Իսակչա, Տուլչա, Մաչին, Բաբադաղ, Հիրսովո, Կյուստենջե և Մեջիդիե շրջանները (կազաները), ինչպես նաև դելտայի կղզիներն ու Օձերի կղզին։ Չցանկանալով, սակայն, իրեն միացնել այդ տարածքն ու դելտայի կղզիները՝ Ռուսաստանն իրեն վերապահում է դրանք փոխանակելու իրավունքը Բեսարաբիայի այն մասի հետ, որը իրենից անջատվել է 1856 թվականի պայմանագրով և հարավից սահմանափակվում է Կիլիայի ճյուղի թալվեգով ու Ստարի-Ստամբուլի գետաբերանով։ Ջրերի և ձկնորսության բաժանման հարցը կորոշի ռուս-ռումինական հանձնաժողովը՝ հաշտության պայմանագրի վավերացումից հետո մեկ տարվա ընթացքում։ (բ) Արդահանը, Կարսը, Բաթումը, Բայազետը և մինչև Սաղանլուղ ընկած տարածքը։ Ընդհանուր գծերով սահմանագիծը, Սև ծովի ափից սկսվելով, կհետևի Հոփա գետի վտակները Ճորոխի վտակներից բաժանող լեռների կատարներին և Արտվին քաղաքից հարավ ընկած լեռնաշղթային մինչև Ճորոխ գետը՝ Ալաթ և Բեշագեթ գյուղերի մոտ, ապա կանցնի Դերվենիքգեք, Հորչեզոր և Բեջիգին-Դաղ լեռների գագաթներով, Թորթում-Չայ և Ճորոխ գետերի վտակները բաժանող կատարով, Զայլի-Վիհինի մոտ գտնվող բարձունքներով՝ Վիհին-Քիլիսա գյուղի մոտ իջնելով Թորթում-Չայ գետը։ Այնտեղից կհետևի Սիվրի-Դաղի շղթային մինչև համանուն լեռնանցքը՝ Նորիման գյուղից հարավ անցնելով, ապա կշրջվի հարավ-արևելք և կգնա դեպի Զիվին։ Այստեղից սահմանը, անցնելով Զիվինից Արդոստ և Խորասան գյուղեր տանող ճանապարհից արևմուտք, Սաղանլուղի շղթայով կշրջվի հարավ՝ մինչև Գիլիչման գյուղը, ապա Չարիան-Դաղի կատարով, Համուրից տասը վերստ հարավ, կհասնի Մուրադ-Չայի կիրճը։ Այնուհետև գիծը կհետևի Ալլա-Դաղի կատարին և Հորիի ու Թոնդրակի գագաթներին և, Բայազետի հովտից հարավ անցնելով, կրկին կմիանա հին թուրք-պարսկական սահմանին՝ Կազլի-Գյոլ լճից հարավ։ Ռուսաստանին միացվող և կցված քարտեզի վրա նշված տարածքի վերջնական սահմանները կորոշի ռուսական և օսմանյան պատվիրակներից կազմված հանձնաժողովը։ Այս հանձնաժողովն իր աշխատանքներում հաշվի կառնի տեղանքների տեղագրությունը, ինչպես նաև լավ կառավարման նկատառումները և երկրի անդորրն ապահովելու այլ պայմանները։ (գ) (ա) և (բ) պարբերություններում նշված տարածքները Ռուսաստանին զիջվում են որպես մեկ միլիարդ հարյուր միլիոն ռուբլու համարժեք։ Ինչ վերաբերում է ռազմատուգանքի մնացած մասին՝ բացառությամբ Թուրքիայում ռուսական շահերն ու հաստատությունները փոխհատուցելու համար նախատեսված 10 000 000 ռուբլու, այսինքն՝ 300 000 000 ռուբլուն, ապա այդ գումարի վճարման եղանակն ու երաշխիքը կորոշվեն Ռուսաստանի կայսերական կառավարության և Նորին Մեծություն սուլթանի կառավարության համաձայնությամբ։ (դ) Թուրքիայում ռուս հպատակների և հաստատությունների համար որպես փոխհատուցում պահանջված 10 000 000 ռուբլին կվճարվի հենց որ Կոստանդնուպոլսի ռուսական դեսպանությունը քննի շահագրգիռ անձանց պահանջները և դրանք փոխանցի Բարձր Դռանը։

Բարձր Դուռը գործուն միջոցներ կձեռնարկի՝ հաշտությամբ ավարտելու ռուս հպատակների՝ մի քանի տարի ընթացող դատական գործերը, անհրաժեշտության դեպքում փոխհատուցելու նրանց և առանց հապաղման կատարելու բոլոր կայացված դատավճիռները։

Ռուսաստանին զիջված շրջանների բնակիչները, որոնք ցանկանում են իրենց բնակությունը հաստատել այդ տարածքներից դուրս, ազատ կլինեն հեռանալու՝ վաճառելով իրենց ամբողջ անշարժ գույքը։ Այդ նպատակով նրանց տրվում է երեք տարի ժամկետ՝ սույն ակտի վավերացման օրվանից հաշված։ Այդ ժամանակի լրանալուց հետո այն բնակիչները, որոնք չեն վաճառել իրենց անշարժ գույքն ու չեն լքել երկիրը, կմնան Ռուսաստանի հպատակներ։ Պետությանը կամ նշված վայրերից դուրս գտնվող կրոնական հաստատություններին պատկանող անշարժ գույքը կվաճառվի նույն երեք տարվա ընթացքում՝ հատուկ ռուս-թուրքական հանձնաժողովի սահմանելիք կարգով։ Նույն հանձնաժողովին կհանձնարարվի որոշել, թե օսմանյան կառավարությունն ինչպես պետք է տեղափոխի իր ռազմական միջոցները, զինամթերքը, պաշարներն ու այլ պետական գույքը, որոնք ներկայում գտնվում են Ռուսաստանին զիջված, բայց ռուսական զորքերի կողմից դեռ չզբաղեցված բերդերում, քաղաքներում և վայրերում։

Եվրոպական կամ Ասիական Թուրքիայում ճանապարհորդող կամ ժամանակավորապես բնակվող ռուս հոգևորականները, ուխտավորներն ու վանականները կօգտվեն ցանկացած այլ ազգության օտար հոգևորականների նույն իրավունքներից, առավելություններից և արտոնություններից։ Ճանաչվում է Թուրքիայում կայսերական դեսպանության և ռուսական հյուպատոսությունների պաշտոնական հովանավորության իրավունքը՝ ինչպես վերոհիշյալ անձանց, այնպես էլ նրանց գույքի, Սրբավայրերում և այլուր գտնվող կրոնական տների, բարեգործական հաստատությունների և այլնի նկատմամբ։ Աթոս լեռան ռուսական ծագմամբ վանականների բոլոր ունեցվածքն ու նախկին արտոնությունները կպահպանվեն, և նրանք իրենց պատկանող երեք վանքերում ու հարակից շենքերում կշարունակեն օգտվել նույն իրավունքներից ու արտոնություններից, որոնք ապահովված են Աթոս լեռան մյուս կրոնական հաստատություններին և վանքերին։

Առևտրի, դատական իրավասության և Թուրքիայում ռուս հպատակների դրության վերաբերյալ երկու Բարձր պայմանավորվող կողմերի միջև նախկինում կնքված բոլոր պայմանագրերը, կոնվենցիաներն ու համաձայնագրերը, որոնք վերացվել էին պատերազմական վիճակի հետևանքով, կրկին ուժի մեջ կմտնեն՝ բացառությամբ սույն ակտով շոշափվող դրույթների։ Երկու կառավարություններն իրենց բոլոր պարտավորությունների, առևտրային և այլ հարաբերությունների առումով կրկին միմյանց նկատմամբ կդրվեն այն հարաբերությունների մեջ, որոնք ունեին նախքան պատերազմի հայտարարումը։

Բոսֆորն ու Դարդանելը ինչպես պատերազմի, այնպես էլ խաղաղության ժամանակ բաց կմնան չեզոք պետությունների այն առևտրային նավերի համար, որոնք գալիս են ռուսական նավահանգիստներից կամ ուղևորվում են այնտեղ։ Հետևաբար Բարձր Դուռը պարտավորվում է այսուհետև Սև և Ազովի ծովերի նավահանգիստներում երբեք չհաստատել կեղծ շրջափակում (blocus fictif), որը հակասում է 1856 թվականի ապրիլի 4/16-ին Փարիզում ստորագրված հռչակագրի ոգուն։

Ռուսական բանակի լիակատար դուրսբերումը Եվրոպական Թուրքիայից, բացի Բուլղարիայից, տեղի կունենա Նորին Մեծություն Ռուսաստանի կայսեր և Նորին Մեծություն սուլթանի միջև վերջնական հաշտության կնքումից հետո երեք ամսվա ընթացքում։ Ժամանակ խնայելու և Թուրքիայում ու Ռումինիայում ռուսական զորքերի երկարատև պահպանման ծախսերից խուսափելու համար կայսերական բանակի մի մասը կարող է գնալ Սև և Մարմարա ծովերի նավահանգիստներ՝ այնտեղ Ռուսաստանի կառավարությանը պատկանող կամ այդ առիթով վարձակալված նավեր նստելու համար։ Ասիական Թուրքիայից զորքերի դուրսբերումը տեղի կունենա վերջնական հաշտության կնքումից հաշված վեց ամսվա ընթացքում, իսկ ռուսական զորքերն իրավունք կունենան Տրապիզոնում նավ նստելու՝ Կովկասով կամ Ղրիմով վերադառնալու համար։ Զորքերի դուրսբերման գործողությունները կսկսվեն վավերագրերի փոխանակումից անմիջապես հետո։

Քանի դեռ ռուսական կայսերական զորքերը մնում են այն վայրերում, որոնք սույն ակտին համապատասխան վերադարձվելու են Բարձր Դռանը, կառավարումն ու գործերի կարգը կշարունակվեն այն նույն վիճակով, որը գոյություն է ունեցել զբաղեցումից ի վեր։ Բարձր Դուռն այդ ամբողջ ընթացքում՝ մինչև բոլոր զորքերի լիակատար հեռանալը, դրանց չի մասնակցի։ Օսմանյան ուժերը չեն մտնի Բարձր Դռանը վերադարձվելիք վայրերը, և Բարձր Դուռը չի կարող այնտեղ սկսել իր իշխանության իրականացումը, մինչև այդ զորքերի հրամանատարը Բարձր Դռան՝ այդ նպատակով նշանակած սպային ծանուցում չտա յուրաքանչյուր բերդից ու նահանգից ռուսական զորքերի դուրսբերման մասին։

Բարձր Դուռը պարտավորվում է որևէ կերպ չպատժել և թույլ չտալ պատժել այն օսմանյան հպատակներին, որոնք պատերազմի ընթացքում կարող էին ներգրավված լինել ռուսական բանակի հետ հարաբերություններում։ Եթե որևէ անձ ցանկանա իր ընտանիքով հեռանալ ռուսական զորքերի հեռանալիս, օսմանյան իշխանությունները չեն խոչընդոտի նրա մեկնումը։

Հաշտության նախնական պայմանների վավերացումից անմիջապես հետո ռազմագերիները փոխադարձաբար կվերադարձվեն երկու կողմերի նշանակած հատուկ հանձնակատարների հոգածությամբ, որոնք այդ նպատակով կգնան Օդեսա և Սևաստոպոլ։ Օսմանյան կառավարությունը կվճարի իրեն վերադարձվող գերիների պահպանման բոլոր ծախսերը՝ տասնութ հավասար վճարումներով վեց տարվա ընթացքում՝ վերոհիշյալ հանձնակատարների կազմելիք հաշիվներին համապատասխան։ Օսմանյան կառավարության և Ռումինիայի, Սերբիայի ու Չեռնոգորիայի կառավարությունների միջև գերիների փոխանակումը կիրականացվի նույն հիմքերով՝ հաշվարկում, սակայն, օսմանյան կառավարությանը վերադարձվելիք գերիների թվից հանելով օսմանյան կառավարության կողմից վերադարձվող գերիների թիվը։

Սույն ակտը կվավերացվի Նորին Կայսերական Մեծություններ Ռուսաստանի կայսեր և օսմանների կայսեր կողմից, իսկ վավերագրերը կփոխանակվեն տասնհինգ օրվա ընթացքում կամ, հնարավորության դեպքում, ավելի շուտ՝ Սանկտ Պետերբուրգում, որտեղ նաև համաձայնություն կկայանա այն վայրի և ժամանակի վերաբերյալ, երբ և որտեղ սույն ակտի դրույթները կհագցվեն հաշտության պայմանագրերի համար սովորաբար պահպանվող բոլոր հանդիսավոր ձևերը։ Այնուամենայնիվ, հստակ համաձայնեցված է, որ Բարձր պայմանավորվող կողմերն իրենց պաշտոնապես կապված են համարում սույն ակտով դրա վավերացման պահից։

Ի հավաստումն որի՝ համապատասխան լիազոր ներկայացուցիչները սույն ակտի տակ դրել են իրենց ստորագրություններն ու կնիքները։ Կազմվել է Սան Ստեֆանոյում՝ 1878 թվականի փետրվարի 19-ին / մարտի 3-ին։ Կոմս Ն. ԻԳՆԱՏԵՎ։ ՆԵԼԻԴՈՎ։ ՍԱՖՎԵՏ։ ՍԱԴՈՒԼԼԱՀ։

Այսօր՝ 1878 թվականի փետրվարի 19-ին / մարտի 3-ին ստորագրված հաշտության նախնական պայմանների ակտի XI հոդվածի վերջնական պարբերությունը, որը բաց էր թողնվել և պետք է կազմի հիշյալ հոդվածի անբաժանելի մասը․ Բուլղարիայի իշխանության բնակիչները, Օսմանյան կայսրության մյուս մասերում ճանապարհորդելիս կամ ժամանակավորապես բնակվելիս, ենթակա կլինեն օսմանյան օրենքներին ու իշխանություններին։ Նույն ստորագրությունները։