Թուրքմենչայի հաշտության պայմանագիր

Ամենակարող Աստծու անունով։ Նորին կայսերական մեծությունը՝ ամենապայծառափայլ, վեհապետական մեծ տեր, համառուսաստանյան կայսրն ու ինքնակալը, և նորին մեծություն պարսից փադիշահը, հավասարապես մղված լինելով իրենց փոխադարձ մտադրություններին բոլորովին հակառակ պատերազմի կործանարար հետևանքներին վերջ դնելու և երկու պետությունների միջև նախկին բարիդրացիական ու բարեկամական հարաբերություններն ամուր հիմքի վրա վերականգնելու անկեղծ ցանկությամբ՝ հաստատելով այնպիսի խաղաղություն, որն իր մեջ կպարունակի իր տևականության երաշխիքը և ապագայում կկանխի տարաձայնությունների ու թյուրըմբռնումների ամեն պատճառ, այս փրկարար գործն ավարտին հասցնելու համար իրենց լիազորներ նշանակեցին․ համառուսաստանյան կայսեր մեծությունը՝ իր գեներալ-համհարզին, հետևակի գեներալին, Առանձին կովկասյան կորպուսի հրամանատարին, Վրաստանի, Աստրախանի նահանգի և Կովկասի մարզի քաղաքացիական գործերի գլխավոր կառավարչին, Կասպից նավատորմիկի պետին, Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու ադամանդազարդ, Սուրբ Աննայի առաջին աստիճանի ադամանդազարդ, Սուրբ Վլադիմիրի առաջին աստիճանի և Սուրբ Գեորգիի երկրորդ դասի շքանշանների ասպետին, ծառայության մեջ աչքի ընկնելու համար երկու թրերի կրողին, որոնցից մեկը «Քաջության համար» մակագրությամբ է, իսկ մյուսն ադամանդազարդ է, և օտարերկրյա՝ պրուսական Կարմիր արծվի առաջին աստիճանի, Օսմանյան Բարձր Դռան Լուսնի և բազմաթիվ այլ շքանշանների ասպետ Իվան Պասկևիչին, ինչպես նաև իր իսկական պետական խորհրդական, սենեկապետ և Սուրբ Վլադիմիրի երրորդ աստիճանի, լեհական Ստանիսլավի երկրորդ աստիճանի ու Երուսաղեմի Սուրբ Հովհաննեսի շքանշանների ասպետ Ալեքսանդր Օբրեսկովին, իսկ պարսից շահի մեծությունը՝ նորին բարձրություն արքայազն Աբբաս Միրզային։ Այս լիազորները, հանդիպելով Թուրքմենչայ գյուղում և փոխանակելով իրենց տրված լիազորագրերը, որոնք պատշաճ կարգով կազմված ճանաչվեցին, սահմանեցին ու կնքեցին հետևյալ հոդվածները․

Այսուհետ հավերժական ժամանակների համար խաղաղություն, բարեկամություն և լիակատար համաձայնություն կլինի համառուսաստանյան կայսեր մեծության և պարսից շահի մեծության, նրանց ժառանգների ու գահերի հաջորդների, նրանց պետությունների և երկու կողմերի հպատակների միջև։

Համառուսաստանյան կայսեր մեծությունը և պարսից փադիշահի մեծությունը, հաշվի առնելով, որ բարձր պայմանավորվող կողմերի միջև ծագած և այժմ բարեբախտորեն դադարած պատերազմով ավարտվել են նաև Գյուլիստանի պայմանագրի ուժով նրանց փոխադարձ պարտավորությունները, անհրաժեշտ համարեցին այդ Գյուլիստանի պայմանագիրը փոխարինել սույն պայմաններով ու որոշումներով, որոնք պետք է կարգավորեն և ավելի ու ավելի ամրապնդեն Ռուսաստանի ու Պարսկաստանի ապագա խաղաղ և բարեկամական հարաբերությունները։

Պարսից շահի մեծությունն իր և իր ժառանգների ու հաջորդների անունից Ռուսական կայսրությանը լիակատար սեփականությամբ զիջում է Երևանի խանությունը՝ Արաքսի այս և մյուս կողմերում, և Նախիջևանի խանությունը։ Այս զիջման հետևանքով շահի մեծությունը պարտավորվում է սույն պայմանագրի ստորագրումից հաշված վեց ամսից ոչ ուշ ռուսական իշխանություններին հանձնել վերոհիշյալ երկու խանությունների կառավարմանը վերաբերող բոլոր արխիվներն ու հանրային փաստաթղթերը։

Երկու բարձր պայմանավորվող կողմերի համաձայնությամբ երկու պետությունների միջև սահման է հաստատվում հետևյալ գիծը․ սկսվելով օսմանյան տիրույթների սահմանի այն կետից, որն ուղիղ գծով ամենամոտն է Փոքր Արարատի գագաթին, սահմանագիծը կընթանա մինչև այդ լեռան գագաթը։ Այնտեղից նրա լանջով կիջնի Փոքր Արարատի հարավային կողմից սկիզբ առնող Ստորին Կարասու գետի ակունքը։ Ապա գետի հոսանքով կշարունակվի մինչև Շերուրի դիմաց Արաքսի հետ դրա միախառնումը։ Այդ կետից սահմանագիծը Արաքսի հունով կընթանա մինչև Աբբաս Աբադ ամրոցը։ Այստեղ՝ Արաքսի աջ ափին գտնվող այդ ամրոցի արտաքին ամրությունների շուրջ, բոլոր ուղղություններով կես աղաջի՝ ռուսական 3½ վերստի հեռավորությամբ շրջագիծ կանցկացվի։ Այդ շրջագծում ընդգրկված հողատարածքն ամբողջությամբ ու բացառապես կպատկանի Ռուսաստանին և այսօրվանից հաշված երկու ամսվա ընթացքում պետք է ամենամեծ ճշտությամբ սահմանազատվի։ Այն տեղից, որտեղ նշված շրջագիծն արևելյան կողմից կհարի Արաքսի ափին, սահմանագիծը վերստին այդ գետի հունով կընթանա մինչև Եդիբուլուքի անցատեղը։ Այնտեղից պարսկական տիրույթը Արաքսի հունով կձգվի երեք աղաջ՝ ռուսական 21 վերստ։ Ապա սահմանը Մուղանի տափաստանով ուղիղ կգնա մինչև Բոլգարու գետի այն կետը, որը գտնվում է Օդինաբազար և Սարակամիշ երկու գետակների միախառնումից երեք աղաջ՝ 21 վերստ ներքև։ Այնտեղից սահմանը կշարունակվի Բոլգարու գետի ձախ ափով վեր՝ մինչև հիշյալ Օդինաբազար և Սարակամիշ գետակների միախառնումը, հետո արևելյան Օդինաբազար գետի աջ ափով՝ մինչև նրա ակունքը, իսկ այնտեղից՝ մինչև Ջիկոիրի բարձունքների գագաթը, այնպես, որ այդ բարձունքներից դեպի Կասպից ծով հոսող բոլոր ջրերը պատկանեն Ռուսաստանին, իսկ Պարսկաստանի կողմը հոսողները՝ Պարսկաստանին։ Քանի որ այստեղ երկու պետությունների սահմանը որոշվում է լեռնագագաթներով, սահմանվում է, որ դեպի Կասպից ծով իջնող լանջերը պետք է պատկանեն Ռուսաստանին, իսկ հակառակ լանջերը՝ Պարսկաստանին։ Ջիկոիրի բարձունքների կատարից սահմանը Թալիշն Արշիի շրջանից բաժանող լեռներով կձգվի մինչև Կամարկույի գագաթը։ Երկու կողմերի ջրերի հոսքը բաժանող լեռնակատարներն այստեղ նույնպես կկազմեն սահմանագիծը՝ ճիշտ այնպես, ինչպես վերն ասվեց Օդինաբազարի ակունքի և Ջիկոիրի գագաթների միջև տարածության մասին։ Այնուհետև սահմանագիծը, ջրերի հոսքի վերաբերյալ վերոշարադրյալ կանոնը մշտապես պահպանելով, Կամարկույի գագաթից կընթանա Զուվանտի և Արշիի շրջանները բաժանող լեռնաշղթայով մինչև Վելկիջիի շրջանի սահմանը։ Այսպիսով Զուվանտի շրջանը, բացի հիշյալ լեռների գագաթների հակառակ կողմում գտնվող մասից, կմիանա Ռուսաստանին։ Վելկիջիի շրջանի սահմանից երկու պետությունների միջև սահմանագիծը, մշտապես համապատասխանելով ջրերի հոսքի հիշյալ կանոնին, Կլոպուտիի գագաթներով և Վելկիջիի շրջանով անցնող գլխավոր լեռնաշղթայով կընթանա մինչև Աստարա գետի հյուսիսային ակունքը, այնտեղից՝ այդ գետի հունով մինչև Կասպից ծովը թափվելու տեղը, որտեղ ավարտվում է ռուսական տիրույթները պարսկականներից բաժանող սահմանագիծը։

Պարսից շահի մեծությունը, ի ապացույց համառուսաստանյան կայսեր մեծության նկատմամբ իր անկեղծ բարեկամության, սույն հոդվածով ինչպես իր, այնպես էլ պարսից գահի իր ժառանգների ու հաջորդների անունից հանդիսավորապես ճանաչում է վերոհիշյալ սահմանագծի, Կովկասյան լեռնաշղթայի և Կասպից ծովի միջև գտնվող բոլոր հողերն ու բոլոր կղզիները, ինչպես նաև այդ երկրամասերը բնակեցնող բոլոր քոչվոր ու այլ ժողովուրդներին, որպես հավերժական ժամանակներով Ռուսական կայսրությանը պատկանող։

Պարսից շահի մեծությունը, հաշվի առնելով երկու պետությունների միջև ծագած պատերազմի հետևանքով Ռուսական կայսրությանը պատճառված զգալի զոհողությունները, ինչպես նաև ռուս հպատակների կրած կորուստներն ու վնասները, պարտավորվում է դրանք հատուցել դրամական փոխհատուցմամբ։ Երկու բարձր պայմանավորվող կողմերն այդ հատուցման գումարը սահմանել են ընթացիկ թումանների տասը քուրուր կամ քսան միլիոն արծաթե ռուբլի։ Վճարման ժամկետները, եղանակն ու դրա ապահովումը սահմանված են առանձին պայմանագրով, որը կունենա նույն ուժը, կարծես բառացիորեն ընդգրկված լիներ սույն պայմանագրում։

Քանի որ պարսից շահի մեծությունը բարեհաճել է իր հաջորդ և գահաժառանգ նշանակել իր օգոստափառ որդուն՝ արքայազն Աբբաս Միրզային, համառուսաստանյան կայսեր մեծությունը, պարսից շահին ի լուր ամենքի իր բարեկամական տրամադրվածությունն ու այդ ժառանգական կարգի ամրապնդմանն աջակցելու ցանկությունն ապացուցելու համար, պարտավորվում է այսուհետ նորին բարձրություն արքայազն Աբբաս Միրզայի օգոստափառ անձին ճանաչել պարսից թագի հաջորդ ու ժառանգորդ, իսկ նրա գահ բարձրանալուց հետո նրան համարել այդ տերության օրինական տիրակալը։

Ռուսական առևտրական նավերը նախկին սովորությամբ իրավունք ունեն ազատ նավարկելու Կասպից ծովում ու դրա ափերի երկայնքով, ինչպես նաև կանգ առնելու այդ ափերին։ Նավաբեկության դեպքում Պարսկաստանում նրանց պետք է ամեն տեսակի օգնություն ցուցաբերվի։ Նույն կերպ նաև պարսկական առևտրական նավերին նախկին հիմքով իրավունք է տրվում նավարկելու Կասպից ծովում և կանգ առնելու ռուսական ափերին, որտեղ նավաբեկության դեպքում նրանց փոխադարձաբար պետք է ամեն տեսակի աջակցություն ցուցաբերվի։ Ինչ վերաբերում է ռազմական նավերին, քանի որ հնուց ի վեր միայն ռուսական ռազմական դրոշի ներքո գտնվող ռազմական նավերը կարող էին նավարկել Կասպից ծովում, այդ պատճառով նաև այժմ նրանց է վերապահվում ու հաստատվում այդ նախկին բացառիկ իրավունքն այն պայմանով, որ բացի Ռուսաստանից որևէ այլ տերություն Կասպից ծովում ռազմական նավեր չի կարող ունենալ։

Համառուսաստանյան կայսեր մեծությունը և պարսից շահի մեծությունը, ցանկանալով բոլոր միջոցներով ամրապնդել իրենց միջև այսքան բարեբախտորեն վերականգնված խաղաղության ու բարեկամության կապը, բարեհաճում են, որ իրենց բարձր արքունիքներից համապատասխան մյուս բարձր արքունիք ուղարկվող դեսպանները, նախարարներն ու գործերի հավատարմատարները՝ թե՛ ժամանակավոր հանձնարարությունների կատարման, թե՛ մշտական բնակության համար, ընդունվեն իրենց կոչմանը, բարձր պայմանավորվող կողմերի արժանապատվությանը, նրանց կապող անկեղծ բարեկամությանը և տեղական սովորություններին համապատասխան պատիվներով ու առանձնահատուկ վերաբերմունքով։ Այդ նպատակով առանձին արձանագրությամբ կսահմանվի երկու կողմերում պահպանվելիք արարողակարգը։

Համառուսաստանյան կայսեր մեծությունը և պարսից շահի մեծությունը, երկու պետությունների առևտրական հարաբերությունների վերականգնումն ու ընդլայնումը ճանաչելով խաղաղության վերականգնման գլխավոր բարերար հետևանքներից մեկը, լիակատար փոխադարձ համաձայնությամբ բարեհաճեցին կարգավորել առևտրի պաշտպանությանն ու երկու կողմերի հպատակների անվտանգությանը վերաբերող բոլոր միջոցառումները և դրանք շարադրել սույնին կցվող առանձին ակտում, որը, կնքված լինելով երկու կողմերի լիազորների կողմից, հանդիսանում է և կհամարվի սույն խաղաղության պայմանագրի հավասարազոր մասը։ Պարսից շահի մեծությունը Ռուսաստանին, ինչպես նախկինում, իրավունք է տալիս հյուպատոսներ կամ առևտրական գործակալներ նշանակել ամենուր, որտեղ դա պահանջում են առևտրի շահերը, և պարտավորվում է հովանավորել այդ հյուպատոսներին ու գործակալներին, որոնցից յուրաքանչյուրն իր շքախմբում կունենա տասը հոգուց ոչ ավելի, որպեսզի նրանք օգտվեն իրենց հանրային պաշտոնին վերապահված պատիվներից ու արտոնություններից։ Համառուսաստանյան կայսեր մեծությունն իր կողմից խոստանում է լիակատար փոխադարձություն պահպանել պարսից շահի մեծության հյուպատոսների և առևտրական գործակալների նկատմամբ։ Ռուս գործակալի կամ հյուպատոսի դեմ պարսկական կառավարության հիմնավոր բողոքի դեպքում շահի արքունիքում ռուսական նախարարը կամ գործերի հավատարմատարը՝ որպես նրանց անմիջական վերադաս, պետք է մեղավորին հեռացնի պաշտոնից և իր հայեցողությամբ այն ժամանակավորապես վստահի մեկ այլ անձի։

Երկու կողմերի հպատակների բոլոր պահանջները և պատերազմով ընդհատված այլ գործերը խաղաղության կնքումից հետո կվերսկսվեն ու արդարության համաձայն կլուծվեն։ Երկու կողմերի հպատակների՝ միմյանց նկատմամբ պարտքային պարտավորությունները, ինչպես նաև այս կամ այն կառավարության գանձարանի նկատմամբ պահանջները պետք է անհապաղ և լիովին բավարարվեն։

Բարձր պայմանավորվող կողմերը երկու կողմերի հպատակների օգտին փոխադարձ համաձայնությամբ սահմանել են Արաքսի երկու կողմերում անշարժ սեփականություն ունեցողներին տրամադրել երեք տարի ժամանակ, որի ընթացքում նրանք կարող են այն ազատ վաճառել ու փոխանակել։ Սակայն համառուսաստանյան կայսեր մեծությունը, որքանով դա իրեն է վերաբերում, այս ներողամիտ կարգավորումից բացառում է Երևանի նախկին սարդար Հուսեյն խանին, նրա եղբայր Հասան խանին և Նախիջևանի նախկին կառավարիչ Քերիմ խանին։

Վերջին պատերազմի ընթացքում կամ դրանից առաջ գերեվարված երկու կողմերի բոլոր ռազմագերիները, ինչպես նաև երբևէ փոխադարձաբար գերության մեջ ընկած երկու կառավարությունների հպատակները պետք է ազատ արձակվեն և վերադարձվեն չորս ամսվա ընթացքում։ Նրանք պետք է ապահովվեն պարենով ու այլ անհրաժեշտ միջոցներով և ուղարկվեն Աբբաս Աբադ՝ հանձնվելու երկու կողմերի հանձնակատարներին, որոնք կնշանակվեն նրանց ընդունելու և բնակության վայրերը հետագա ուղարկումը կազմակերպելու համար։ Բարձր պայմանավորվող կողմերը նույն կերպ կվարվեն բոլոր ռազմագերիների և փոխադարձաբար գերեվարված ռուս ու պարսիկ հպատակների հետ, որոնք իրենց գտնվելու վայրի հեռավորության կամ որևէ այլ պատճառի ու հանգամանքի հետևանքով չեն վերադարձվի նշված ժամկետում։ Երկու տերություններն իրենց են վերապահում այդ անձանց ցանկացած ժամանակ պահանջելու հստակ և անսահմանափակ իրավունքը և պարտավորվում են նրանց փոխադարձաբար վերադարձնել՝ հայտնաբերվելուն կամ նրանց վերաբերյալ պահանջներ ստացվելուն պես։

Բարձր պայմանավորվող կողմերից ոչ մեկը չի պահանջի այն կողմնափոխների ու դասալիքների հանձնումը, որոնք վերջին պատերազմից առաջ կամ դրա ընթացքում անցել են մյուս կողմի հպատակությանը։ Իսկ այդ կողմնափոխներից ոմանց և նրանց նախկին հայրենակիցների կամ ենթակաների միջև դիտավորյալ կապերի հնարավոր փոխադարձ վնասակար հետևանքները կանխելու համար պարսկական կառավարությունը պարտավորվում է Արաքսի և Չարա գետով, Ուրմիա լճով, Ջակատու գետով ու մինչև Կասպից ծովը թափվելը Ղզըլ Օզան գետով կազմվող գծի միջև գտնվող իր տիրույթներում արգելել այն անձանց բնակվելը, որոնց ռուսական կառավարությունը այժմ կամ հետագայում անվանապես կմատնանշի։ Համառուսաստանյան կայսեր մեծությունն իր կողմից նույնպես խոստանում է պարսիկ կողմնափոխներին չթույլատրել հաստատվել կամ բնակվել Ղարաբաղի ու Նախիջևանի խանություններում և Երևանի խանության՝ Արաքսի աջ ափին գտնվող մասում։ Սակայն ինքնին հասկանալի է, որ այս պայմանը ուժ ունի և կունենա միայն այն անձանց նկատմամբ, որոնք զբաղեցրել են հանրային պաշտոններ կամ ունեն որոշակի աստիճան, ինչպես խաները, բեկերը, հոգևոր առաջնորդներն ու մոլլաները, որոնք անձնական օրինակով, ներշնչումներով և գաղտնի կապերով կարող են վնասակար ազդեցություն ունենալ իրենց նախկին հայրենակիցների վրա, որոնք եղել են նրանց կառավարման կամ իշխանության ներքո։ Իսկ ընդհանուր առմամբ երկու պետությունների բնակիչների վերաբերյալ բարձր պայմանավորվող կողմերը սահմանել են, որ մի պետությունից մյուսն անցած կամ ապագայում անցնող երկու կողմերի հպատակները կարող են հաստատվել և ապրել ամենուր, որտեղ դա կթույլատրի այն կառավարությունը, որի իշխանության ներքո նրանք կլինեն։

Շահի մեծությունը, մղված իր տերությանը անդորրը վերադարձնելու և իր հպատակներից այն ամենը հեռացնելու բարերար ու փրկարար մտադրությամբ, ինչը կարող էր ավելի մեծացնել սույն պայմանագրով բարեբախտորեն ավարտված պատերազմի նրանց պատճառած աղետները, կատարյալ և լիակատար ներում է շնորհում Ադրբեջան կոչվող մարզի բոլոր բնակիչներին ու պաշտոնյաներին։ Նրանցից ոչ մեկը, ինչ խավի էլ պատկանելիս լինի, չի կարող հետապնդվել կամ վիրավորվել պատերազմի կամ հիշյալ մարզը ռուսական զորքերի ժամանակավոր գրավման ընթացքում իր կարծիքների, արարքների կամ վարքի համար։ Բացի դրանից՝ այդ պաշտոնյաներին և բնակիչներին այսօրվանից հաշված մեկ տարի ժամանակ կտրվի իրենց ընտանիքներով պարսկական մարզերից ռուսական մարզեր ազատ անցնելու, իրենց շարժական գույքը դուրս բերելու և վաճառելու համար՝ առանց կառավարության կամ տեղական իշխանությունների որևէ խոչընդոտի և առանց այդ անձանց վաճառվող կամ դուրս բերվող գույքն ու իրերը որևէ մաքսի կամ հարկի ենթարկելու։ Անշարժ գույքի համար հինգ տարի ժամանակ է սահմանվում՝ այն վաճառելու կամ դրա վերաբերյալ իրենց հայեցողությամբ տնօրինություններ անելու համար։ Սակայն այս ներումը չի տարածվում նրանց վրա, ովքեր հիշյալ մեկ տարվա ժամկետը լրանալուց առաջ կկատարեն դատական պատժի ենթակա որևէ հանցանք կամ ոճիր։

Սույն խաղաղության պայմանագիրն ստորագրվելուց հետո երկու կողմերի լիազորներն անհապաղ բոլոր վայրերը կուղարկեն ռազմական գործողություններն անմիջապես դադարեցնելու մասին ծանուցումներ և պատշաճ հրամաններ։ Սույն խաղաղության պայմանագիրը՝ երկու նույնաբովանդակ օրինակով կազմված, երկու կողմերի լիազորների ստորագրած, նրանց զինանշանների կնիքներով հաստատված ու փոխադարձաբար փոխանակված, պետք է հաստատվի և վավերացվի համայն Ռուսաստանի կայսեր մեծության և պարսից շահի մեծության կողմից։ Նրանց սեփական ստորագրություններով հանդիսավոր վավերագրերը երկու կողմերի լիազորների միջև կփոխանակվեն չորս ամսվա ընթացքում կամ, հնարավորության դեպքում, ավելի շուտ։ Կնքված է Թուրքմենչայ գյուղում՝ Քրիստոսի ծննդից 1828 թվականի փետրվարի 10-ին և հիջրայի 1243 թվականի շաբանի 5-ին։ (Կնիք) Իվան Պասկևիչ։ (Կնիք) Ա․ Օբրեսկով։ Տեսել և հաստատել է նայիբ սուլթանը։ (Կնիք) Ստորագրել է նաև արտաքին գործերի նախարար Միրզա Աբուլ Հասան խանը։ (Կնիք)