Հայքը չպետք է թույլ տա Ադրբեջանին մենաշնորհել Իսրայելի հետ կապերը

Ձևավորել հայկական ինքնուրույն կապեր

Նպատակը պետք է լինի հայկական կողմի ինքնուրույն կապերի, վստահելիության և ազդեցության ձևավորումը։ Հայքը չի կարող խանգարել Ադրբեջանին սերտ հարաբերություններ պահպանել Իսրայելի հետ և չպետք է ակնկալի, որ այդ հարաբերությունները կվերանան։ Սակայն կարող է ապահովել, որ իսրայելական հաստատություններն ու հրեական կազմակերպությունները հայկական դիրքորոշումները լսեն անմիջապես, հասկանան Հայքի անվտանգության մտահոգությունները և Երևանի հետ սեփական հարաբերությունները զարգացնելու գործնական պատճառներ ունենան։

Վերջին զարգացումներն այս խնդիրը դարձնում են ավելի հրատապ։

Խորացող պաշտպանական և դիվանագիտական հարաբերություններ

2026 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Elbit Systems-ը հայտարարեց 235 միլիոն դոլարի պայմանագրի մասին՝ երեք տարվա ընթացքում եվրոպական պատվիրատուին EXTRA-MR հրթիռներ և PULS հրթիռահրետանային համակարգեր մատակարարելու համար։ Globes-ը, հղում անելով իր աղբյուրներին, այդ պատվիրատուին նույնականացրեց որպես Ադրբեջան։ Տարբերակումը կարևոր է. պայմանագրի հայտարարությունը հրապարակային է, իսկ գնորդի՝ Ադրբեջան լինելու մասին տեղեկությունը հիմնված է թերթի հաղորդման վրա։ Գնման մասին հայտարարությունը նույնպես չի հաստատում, որ սպառազինությունն արդեն մատակարարվել կամ տեղակայվել է։

Հոկտեմբերի սկզբի հաղորդումները նկարագրում էին իսրայելական Ari Arms-ի հետ համագործակցությամբ Ադրբեջանում հրացանների արտադրության ստեղծումը։ Սա վկայում է գնումներից դեպի տեղական արտադրություն և արդյունաբերական համագործակցություն ընդլայնվող հարաբերությունների մասին։ Հրապարակային տեղեկությունները չեն հաստատում գործարանի կայուն արտադրանքի ծավալը, արտադրական հզորությունը կամ տեղական բաղադրիչների մասնաբաժինը։ Առանձին՝ Israel Aerospace Industries-ը ADEX 2026 ցուցահանդեսում իր պաշտպանական համակարգերի հետ միասին շեշտադրում էր տեխնոլոգիաների փոխանցումը և տեղական արդյունաբերության զարգացումը։ Ցուցահանդեսային առաջարկը չպետք է շփոթել ստորագրված գնման պայմանագրի հետ։

Այս զարգացումները հիմնվում են արդեն իսկ նշանակալի հարաբերությունների վրա։ SIPRI-ի գնահատմամբ՝ Իսրայելն ապահովել է 2016–2020 թվականներին Ադրբեջանի հիմնական սպառազինությունների ներմուծման 69 տոկոսը։ Սա սպառազինության փոխանցումների պատմական ցուցանիշ է, ոչ թե Ադրբեջանի ներկայիս զինանոցում իսրայելական սպառազինության մասնաբաժինը։ Այն, այնուամենայնիվ, ցույց է տալիս, թե ինչու են այս գործընկերության առնչությամբ հայկական մտահոգությունները հիմնավոր։

Դիվանագիտական հարաբերությունները ևս ուշադրության են արժանանում ամենաբարձր մակարդակում։ Հոկտեմբերի 14-ին նախագահ Իսահակ Հերցոգը Բաքվում՝ Ասիայում փոխգործակցության և վստահության ամրապնդման միջոցների խորհրդակցության՝ CICA-ի գագաթնաժողովի ընթացքում, հանդիպեց նախագահ Իլհամ Ալիևին։ Իսրայելի նախագահի գրասենյակի հաղորդմամբ՝ քննարկումը վերաբերում էր ռազմավարական հարաբերությունների խորացմանը։ Այցի հայտարարված ծրագրում ներառված էր նաև հանդիպում Ադրբեջանի հրեական համայնքի ղեկավարների հետ։ Այս շփումները միջպետական դիվանագիտությունը կապում են համայնքային հարաբերությունների և հանրային հաղորդակցության հետ։

Անկարա–Բաքու տարաձայնության դասը

Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև հոկտեմբերյան առճակատումը ցույց է տալիս ինքնուրույն որոշումների համար տարածք պահպանելու Բաքվի վճռականությունը։ Հոկտեմբերի 13-ին Ադրբեջանի իշխող կուսակցությունը դպրոցներում գլխաշորի շուրջ վեճի առնչությամբ քննադատեց թուրք քաղաքական գործիչներին և պաշտպանեց Ադրբեջանի հարաբերություններն Իսրայելի հետ։ Երկու օր անց Հաքան Ֆիդանն ընդունեց մոտեցումների տարբերությունները՝ միաժամանակ ընդգծելով թուրք–ադրբեջանական հարաբերությունների ամրությունը։ Փաստերը վկայում են շարունակվող դաշինքի ներսում նշանակալի տարաձայնության մասին, սակայն չեն հաստատում ռազմավարական խզում։

Հայքի համար դասն այն է, որ սերտ գործընկերությունը չի պահանջում նույնական դիրքորոշումներ բոլոր հարցերում։ Երևանը պետք է Իսրայելի հետ հարաբերությունները զարգացնի դրանց սեփական արժեքի հիման վրա՝ միաժամանակ շարունակելով Թուրքիայի հետ կարգավորումը և պահպանելով Իրանի հետ կենսական հարաբերությունները։ Անկարայի ու Բաքվի միջև տևական թշնամությունից կախված քաղաքականությունը խոցելի կլիներ։

Ուղղակիորեն աշխատել տարբեր հաստատությունների հետ

Ադրբեջանի կապերն ընդլայնվում են նաև իսրայելական պետությունից դուրս։ 2026 թվականի փետրվարի 9-ին Ալիևն ընդունեց Ամերիկյան խոշոր հրեական կազմակերպությունների նախագահների համաժողովի պատվիրակությանը։ Ադրբեջանի պաշտոնական հաղորդագրությունն այս համագործակցությունն ուղղակիորեն կապում էր Միացյալ Նահանգների և Իսրայելի հետ հարաբերությունների հետ։ Այդ հաղորդագրությունն արտացոլում է հանդիպման՝ Բաքվի ներկայացումը, սակայն հանդիպումն ինքնին ցույց է տալիս հաստատությունների հետ կայուն կապերի առկայությունը։ Այն չի ապացուցում այդ կազմակերպությունների կամ նրանց քաղաքական դիրքորոշումների նկատմամբ վերահսկողություն։

Ուստի Հայքը պետք է խուսափի «հրեական լոբբին» մեկ դիրքորոշում ունեցող միասնական հաստատություն համարելուց։ Հրեական շահերի պաշտպանության, կրոնական, քաղաքացիական և բարեգործական կազմակերպություններն ունեն տարբեր առաքելություններ և ներկայացնում են տարբեր շրջանակներ։ Տարբեր են նաև նրանց հարաբերություններն Իսրայելի հետ։ Արդյունավետ դիվանագիտությունը պահանջում է ճանաչել կոնկրետ հաստատությունները, հասկանալ նրանց առաջնահերթությունները և հաստատել ուղիղ երկխոսություն։

Հայքն այստեղ չի սկսում զրոյից։ Ամերիկյան հրեական կոմիտեն հրապարակավ աջակցել է Կոնգրեսի՝ Հայոց ցեղասպանության մասին 2019 թվականի բանաձևին, իսկ կազմակերպության այն ժամանակվա գործադիր ղեկավարը 2021 թվականին վերահաստատել է ճանաչման կարևորությունը։ Այս օրինակները ցույց են տալիս, որ Ադրբեջանը հրեական հաստատությունների հետ հարաբերությունների բացառիկ իրավունք չունի։ Հայքը պետք է հենվի առկա համագործակցության վրա՝ յուրաքանչյուր հնարավոր գործընկերոջ նախապես Բաքվին պատկանող համարելու փոխարեն։

Հինգ գործնական առաջնահերթություն Հայքի համար

Հայքի արձագանքը պետք է ունենա հինգ գործնական առաջնահերթություն։

Առաջին՝ Իսրայելի հետ հաստատել կանոնավոր քաղաքական և անվտանգային երկխոսություն։ 2025 թվականի նոյեմբերի երկկողմ խորհրդակցություններում տեխնոլոգիաները, առողջապահությունը, գյուղատնտեսությունն ու զբոսաշրջությունը նշվել են որպես համագործակցության ուղղություններ։ Հայքը պետք է մշակի ժամկետներով հետագա գործողությունների ծրագիր և սպառազինության փոխանցումների ու տարածաշրջանային անվտանգության քննարկման առանձին կապուղի։ Պետք է պահանջել կոնկրետ պարզաբանումներ և երաշխիքներ այն համակարգերի վերաբերյալ, որոնք կարող են օգտագործվել հայկական տարածքի կամ քաղաքացիական բնակչության դեմ։ Այս պահանջները պետք է փաստաթղթավորվեն և հետևողականորեն առաջ մղվեն՝ առանց ենթադրելու, որ երկխոսությունն ինքնաբերաբար կփոխի Իսրայելի արտահանման քաղաքականությունը։

Երկրորդ՝ ստեղծել համագործակցության գործնական պատճառներ։ Հայքը պետք է առաջարկի սահմանափակ թվով իրագործելի նախագծեր ջրային ռեսուրսների կառավարման, գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների, բժշկական հետազոտությունների և քաղաքացիական նորարարությունների ոլորտներում։ Յուրաքանչյուր նախագիծ պետք է ունենա գործընկեր հաստատություն, բյուջե և չափելի արդյունք։ Առևտրային ու ակադեմիական կապերը կարող են երկկողմ հարաբերություններին բովանդակություն հաղորդել՝ պարբերական դիվանագիտական այցերից բացի։

Երրորդ՝ պահպանել ուղղակի աշխատանքը հրեական կազմակերպությունների հետ։ Հայկական դիվանագիտական ներկայացուցչություններն ու սփյուռքի կառույցները պետք է համակարգեն կանոնավոր ճեպազրույցներն ու փոխադարձ այցերը։ Քննարկումները պետք է ընդգրկեն Հայքի ինքնիշխանությունը, տարածաշրջանային խաղաղությունը, տեղահանված հայերի կարիքները, մշակութային ժառանգությունը և ռազմական սրացման հետևանքները։ Ցեղասպանության մասին կրթության և հակասեմականության դեմ պայքարի ոլորտներում համագործակցությունը պետք է լինի սկզբունքային ու հետևողական, այլ ոչ ներկայացվի որպես քաղաքական աջակցության դիմաց գործարք։

Չորրորդ՝ Երուսաղեմի հայկական համայնքն ու ժառանգությունը ներառել երկկողմ օրակարգում։ Հայքը պետք է գործնական պայմանավորվածություններ հետապնդի համայնքի անվտանգության, սրբավայրերի հասանելիության և հայկական մշակութային ու ինստիտուցիոնալ շահերի պաշտպանության վերաբերյալ՝ խորհրդակցելով Հայոց պատրիարքության և տեղական ներկայացուցիչների հետ։ Նրանց կարիքները հարաբերությունների շրջանակում արժանի են ուղղակի ուշադրության։

Հինգերորդ՝ պահպանել Հայքի ինքնուրույն տարածաշրջանային քաղաքականությունը։ Իսրայելի հետ աշխատանքը չպետք է պահանջի մասնակցություն Իրանի դեմ առճակատմանը կամ հրաժարում պաղեստինյան պետականությանն ու քաղաքացիական բնակչության պաշտպանությանը աջակցելուց։ Հայքը Պաղեստինը ճանաչել է 2024 թվականի հունիսին։ Պետք է բացատրել, որ Իսրայելի հետ կառուցողական հարաբերությունները, պաղեստինցիների իրավունքները և Իրանի հետ անվտանգ հարաբերությունները տեղավորվում են ինքնիշխանության ու խաղաղ համակեցության հետևողական քաղաքականության մեջ։

Վեցամսյա ծրագիր՝ չափելի արդյունքներով

Առաջիկա վեց ամիսների համար Հայքը պետք է նշանակի բարձրաստիճան համակարգող, ձգտի երկկողմ խորհրդակցությունների նոր փուլի, պատրաստի անվտանգության փաստաթղթավորված օրակարգ և մեկնարկի քաղաքացիական համագործակցության երկու իրագործելի նախագիծ։ Դեսպանությունները պետք է շարունակական քննարկումներ կազմակերպեն տարբեր հրեական կազմակերպությունների հետ, այդ թվում՝ արդեն հայկական կապեր ունեցող հաստատությունների։

Հաջողությունը պետք է չափվի գործող կապուղիներով, հայկական մտահոգություններին բովանդակային պատասխաններով, փոխադարձ այցերով և հայտարարությունից հետո շարունակվող նախագծերով։ Հանդիպումը կամ լուսանկարն օգտակար են միայն այն դեպքում, երբ ստեղծում են տարաձայնությունները հաղթահարելու ունակ հարաբերություն։

«Հայկի նետ» Հայկական ռազմավարական կենտրոնում մենք համոզված ենք, որ Հայքը պետք է իր շահերը ներկայացնի ամենուր, որտեղ կարևոր որոշումներ են կայացվում։ Ադրբեջանի հարաբերություններն Իսրայելի հետ ավելի կարողունակ հայկական դիվանագիտության պատճառ են։ Հայքը պետք է ձևավորի այնքան ինքնուրույն կապեր և համագործակցություն, որ իր անվտանգությունը, ինքնիշխանությունն ու տարածաշրջանային դերը հնարավոր չլինի ընկալել միայն Բաքվի ներկայացմամբ։