Զուհաբի (Քասրե Շիրին) հաշտությունը․ պատմական փաստաթղթային վկայություն

Փառք սուրբ և ողորմած Աստծուն՝ հաղթանակ պարգևողին, որը «Իրապես, հաշտությունից ավելի ոչինչ չեմ ցանկանում» խոսքերի բանալիով բացեց խաղաղության ու համաձայնության դուռը և հանդարտության ու երջանկության լույսով ցրեց պատերազմի ու կռվի խավարը։ Օրհնություններ ու բարեմաղթանքներ՝ քանի դեռ ծաղիկներն իրենց բույրն են տարածում և ցերեկվա լույսը փայլում է, Նրա մարգարեին, որն ամբողջությամբ ու հստակորեն հայտնեց հավատը և որի բարեբաստիկ գալստյամբ իսլամը մեծապես ուրախացավ, ինչպես նաև նրա ընտանիքին, զավակներին ու ուղեկիցներին, որոնք գործել են այդ հավատը տարածելու համար։

Արդ, քանի որ առանց սյուների երկինքները բարձրացնողի կամքով ու բարեհաճությամբ և զանազան տարրերից ամեն ինչ կազմողի՝ հավասարը չունեցողի իմաստության ու ամենազորության ազդեցությամբ հասարակության բարի կարգն ու աշխարհի պահպանումը կախված են տիրակալների արդարությունից ու իրավախոհությունից, նրանց լավ փոխըմբռնումից ու միությունից ոչ պակաս, քան աստվածային հրամանների և արգելքների հանդեպ նրանց հնազանդությունից, վեհ սուլթանները, հետևելով «Վախեցե՛ք Աստծուց և հաշտվե՛ք» սուրբ պատվիրանին, դիմեցին հաշտության՝ որպես երջանկության աղբյուրի, և հրաժարվեցին թշնամությունից ու պատերազմից։ Փոխադարձ հակամարտության սուրը դրվեց պատյանի մեջ, և միմյանց դեմ պատերազմող ժողովուրդներն անկեղծորեն հաշտվեցին։ «Դա Աստծու շնորհն է․ Նա այն պարգևում է ում կամենում է, և Աստված ամենաողորմածն է»։

Ուստի ես՝ Աստծու բոլոր ծառաներից ամենախոնարհս, հանձնառու և լիազորված լինելով անել կամ չեղարկել այն ամենը, ինչ առնչվում է կայսրությանն ու ժողովրդին, և ըստ իմ հայեցողության պատերազմել կամ խաղաղություն կնքել, այդ իշխանությունն ստանալով ամենափառավոր փադիշահից՝ հավատի պաշտպանից, որի վեհությունը Սողոմոնի վեհության չափ է, որն Աստծու տեղապահն է աշխարհում և արդարացրել է «Արդար սուլթանն Աստծու ստվերն է երկրի վրա» ասույթը, մահմեդական մեծագույն իշխանների ապաստանից, թուրք ամենափառավոր տիրակալների հովանուց, իսլամի ու մահմեդականների պաշտպանից, հերետիկոսությունների ու բազմաստվածապաշտների ոչնչացնողից, երկու ցամաքների և երկու ծովերի, երկու արևելքների ու երկու արևմուտքների տիրակալից, երկու սուրբ քաղաքների սպասավորից, մարդկության գանձից ու դարի աչքի լույսից, որին պաշտպանում է Գերագույն Էակը, որի աստվածային օգնությունն են մարդիկ աղերսում, և որին բարեհաճում է բարձրյալ ու բարեգութ Աստված․ թող Նորին կայսերական մեծության արքայատոհմը հարատևի մինչև աշխարհի վերջը, իսկ նրանց թագավորությունը՝ մինչև ժամանակների ավարտը։ Իմ լիակատար լիազորությունների և սուլթանի տեղապահի իմ իսկական կարգավիճակի ուժով հրամայեցի հաղթական թուրքական զորքերին շարժվել Բաղդադի մատույցներից և սկսեցի առաջ գնալ՝ պարսկական տարածք մտնելու մտադրությամբ։

Երբ հասանք Հարոնիա կոչվող կայանը, այնտեղ որպես դեսպան ժամանեց մեծամեծերից ամենանշանավորը՝ գլխավոր ախոռապետ Չեմս Ուդդին Մեհմեդ Քուլի բեյը՝ նամակ բերելով պարսկական գահի զարդից, Ջեմի թագավորության փայլից, որի վեհությունը Դարեհի վեհությանն է հավասար, մեծ իշխանից ու փառավոր տիրոջից, արքայության ծովի թանկարժեք մարգարիտից, ինքնիշխանության երկնքի արևից, շահական արժանապատվության բարձր ոլորտի ազնիվ արծվից, ամենափառավոր ու վեհափառ իշխանից, որի զորքերը աստղերի չափ անթիվ են․ թող բարձրյալ Աստված նրա զորության դրոշները երկրից երկինք բարձրացնի և նրա փառքի շինությունը հասցնի երկնային կամարի բարձրությանը։ Նամակն ուղղված էր մեր մեծ ու վեհ փադիշահին, իսկ ինձ համար ևս նա հաճոյախոսական նամակ էր բերել։

Դեսպանը խնդրեց հանգցնել պատերազմի կրակն ու ցրել կռվի փոշին՝ հայտնելով, որ Նորին մեծություն շահի կամքն է երկու կողմերի միջև հաշտություն և խաղաղություն հաստատել։ Ես ևս իմ կողմից, ցանկանալով հետևել «Եթե նրանք խաղաղության են հակվում, դու ևս հակվի՛ր դրան» սուրբ խոսքին, հանուն մարդկության անվտանգության ու անդորրի պատրաստակամորեն համաձայնեցի խաղաղություն կնքել։ Շահին նամակ ուղարկվեց, որպեսզի Նորին մեծությունը վստահելի անձի ուղարկի՝ լիազորելով խաղաղության պայմանները որոշել երկու կառավարությունների պատվին ու արժանապատվությանը վայել կերպով։

Ուստի շահը, հաստատված օրենքներին ու կանոններին համապատասխան, խաղաղության այս պայմանագիրը բանակցելու և կնքելու ու սահմանների դրությունը հաստատելու և որոշելու համար նշանակեց գերազանց ու հավատարիմ Սարուխանին․ թող նա միշտ հաջողակ լինի անդորրն ու անվտանգությունը պայմանավորող գործերը վարելիս։ Զահաբի կայսերական ճամբար ժամանած Սարուխանին ընդունեցին հյուրընկալության նշաններով։ Մարգարեի հիջրայի 1049 թվականի մուհարրամ ամսվա 14-րդ օրը՝ թող լավագույն օրհնությունները լինեն նրա վրա, կայսերական ճամբարում դիվան գումարվեց։ Ներկա էին փառավոր վեզիրները, միրի միրանը, զորապետերն ու աղաները, ենիչերիների աղան, վեց վաշտերի վեց աղաները և բանակի այլ սպաներ։

Պատշաճ լիազորված ներկայացուցիչ Սարուխանն ու դեսպան Մեհմեդ Քուլի բեյը ներկայացվեցին դիվանին։ Նրանց հետ նախնական հարցերը քննարկվեցին՝ ռայաների և աղքատների՝ բոլոր էակների Արարչի վստահած խնամքի առարկաների վիճակը պատշաճ հիմքի վրա դնելու նպատակով։ Երկու կողմերի քննարկումների արդյունքը գրի առնվեց և հետևյալն է․ Բաղդադի փաշայության Ծանանը, Բեդրիեն, Մենդելգինը, Դերթեուքն ու Դերնայը կմնան մեր վեհ փադիշահի իշխանության ներքո։ Նա նաև կտիրանա Մենդելգինի ու Դերթեուքի միջև գտնվող հարթավայրերին, իսկ լեռը կմնա շահի իշխանության ներքո։

Սերմինիլը սահման է որոշվում Դերթեուքի և Դերնայի միջև։ Հարոնիայի երկրի այն մասը, որը բնակեցված է Ջաֆ և Զիլջա Ուդդին ցեղերով, պատկանելու է սուլթանին։ Փեզային ու Զերդոնին մնում են շահին։ Լեռան գագաթին գտնվող Զինջիր բերդը պետք է քանդվի․ նրանից արևմուտք գտնվող գյուղերին կտիրանա սուլթանը, իսկ արևելք գտնվողներին՝ շահը։

Շեհրեզորի մոտ՝ Սալիմ Կալեից վերև գտնվող լեռան գյուղերը լինելու են սուլթանի տիրապետության տակ, իսկ արևելքում գտնվող գյուղերը՝ շահի։ Վերջինս նաև պահելու է Օրմանի ամրոցը՝ նրան ենթակա գյուղերով։ Դեպի Շեհրեզոր տանող կիրճը սահման է հաստատվել։ Քըզըլիջի բերդը՝ իր ենթակա տարածքներով, մնալու է սուլթանի տիրապետության տակ, իսկ Միհրեբանը՝ իր ենթակա տարածքներով՝ շահի։

Վանի սահմանագծի վրա գտնվող Կոտուրի (Cotour/Kotur) և Մակուի բերդերը, ինչպես նաև Կարսի ու Վանի կողմում գտնվող Մաղազբերդի բերդը քանդվելու են երկու կողմերի կողմից։ Քանի դեռ շահը ոտնձգություն չի կատարի Ակիսխայի, Կարսի, Վանի, Շեհրեզորի, Բաղդադի, Բասորայի բերդերի և սահմանների ներսում գտնվող մյուս վայրերի՝ բերդերի, ամրոցների, շրջանների, հողերի, բլուրների ու լեռների նկատմամբ և նրա կողմից ապստամբության հրահրման նման սարսափելի արարք չի կատարվի, իր կողմից ևս Նորին մեծություն մեր մեծ փադիշահը հարգելու է այս խաղաղությունը, և պայմանագրին հակառակ որևէ ոտնձգություն չի կատարվելու մյուս կողմի սահմանների ներսում մնացած վայրերի նկատմամբ։

Ուստի, որպեսզի կողմերից յուրաքանչյուրին պատկանող վաճառականներն ու ճանապարհորդները կարողանան գալ ու գնալ և բարեկամական ընդունելության արժանանալ, ես իմ լիակատար լիազորության և հստակ տրված իշխանության ուժով գրի առա այս նշանավոր պայմանագիրը, որի բովանդակությունը ճշմարիտ է, և ուղարկեցի այն Նորին մեծություն շահին ու մեր ամենավեհ փադիշահին։

Քանի դեռ շահը «Մի՛ խախտեք համաձայնությունը այն կնքելուց հետո» սուրբ խոսքին համապատասխան պահպանում է այս պայմանագիրն այնպես, ինչպես այն պետք է պահպանվի, Նորին կայսերական մեծություն մեր ամենափառավոր փադիշահը ևս գործելու է «Կատարե՛ք ձեր համաձայնությունը, քանզի համաձայնությունը պարտադիր է» սուրբ պատվիրանին հնազանդվելով։

Այս երջանիկ խաղաղությունը, Աստծու թույլտվությամբ, հարատևելու և պահպանվելու է մինչև հարության օրը․ «Եվ ով այն լսելուց հետո փոխի, այս մեղքը կլինի այն փոխածների վրա»։

Փառք Աստծուն․ Նա միակ Աստվածն է, և օրհնություններ նրան, որից հետո մարգարե չի լինելու։ Սկզբում և վերջում, արտաքինում և ներքինում…

Աստծու ծառաներից ամենախոնարհը։ Մուստաֆա՝ մեծ վեզիր։