Ալեքսանդրապոլի / Գյումրիի հաշտության պայմանագիր (1920)

ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՄԻՋԵՎ ՀԱՇՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ Գյումրի (Ալեքսանդրապոլ),2 դեկտեմբերի 1920 թ․ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը՝ մի կողմից, և Հայաստանի Հանրապետությունը՝ մյուս կողմից, իրենց միջև պատերազմական վիճակին վերջ տալու և տևական խաղաղություն հաստատելու նպատակով բանակցություններ վարելու համար նշանակեցին ստորև անվանված լիազոր ներկայացուցիչներին․ Թուրքիայի կառավարության կողմից՝ Արևելյան ռազմաճակատի հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Քյազիմ Կարաբեքիր փաշային, Էրզրումի նահանգապետ Համիդ բեյին և Էրզրումի պատգամավոր Սուլեյման Նեջաթի բեյին։ Հայաստանի Հանրապետության կողմից՝ նախկին վարչապետ պարոն Ալեքսանդր Խատիսյանին, նախկին ֆինանսների նախարար պարոն Ավրամ Գյուլհանդանյանին և ներքին գործերի փոխնախարար պարոն Իստեպան Գորգանյանին։ Հիշյալ լիազոր ներկայացուցիչները, Գյումրիում հավաքվելով հաշտության բանակցությունների համար և փոխանակելով պատշաճ ճանաչված լիազորագրերը, համաձայնության եկան հետևյալ հոդվածների շուրջ․

Թուրքիայի և Հայաստանի միջև պատերազմական վիճակին վերջ է տրվել։

Թուրքիայի և Հայաստանի միջև սահմանը կազմվում է կցված սխեմայում ցույց տրված հետևյալ գծից՝ Ստորին Կարասուի գետաբերանից սկսած՝ Արաքս գետ, Արփաչայ՝ մինչև Քեքաչից հյուսիս, այնուհետև Կարահան գետակ, Թիղնիսից արևմուտք, Բյույուք Քիմլիից արևելք, Քըզըլթաշ և Բյույուք Աղբաբա լեռ։ Սահմանագծի ճշգրիտ որոշումը խառը հանձնաժողովը տեղում կատարելու է սույն պայմանագրի ստորագրման օրվանից երկու շաբաթ անց։ Քուքի լեռ 10282–8022, Գամասուր լեռ 8160, Քուրդքուլաք գյուղ, Սաաթ լեռ 7868, Արփաչայի տներ 3080, Քեմուրլու լեռ 6930, Սարայբուլաք 8071, Արարատ կայարան և Արաքս գետի վրա Ստորին Կարասուի գետաբերանով անցնող գծից հարավ գտնվող Նախիջևանի, Շահթախտի ու Շարուրի շրջանում Հայաստանը չի միջամտելու հետագայում հանրաքվեով որոշվելիք կառավարման ձևին կամ այդ կառավարման ընդգրկած տարածքներին։ Այս շրջանում առայժմ ստեղծվելու է տեղական վարչակազմ՝ Թուրքիայի պաշտպանության ներքո։

Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը,2-րդ հոդվածում հիշատակված սահմանի և օսմանյան սահմանի միջև գտնվող, սույն պայմանագրով Թուրքիայում մնացող և Թուրքիայի հետ պատմական, էթնիկական ու իրավական կապն անհերքելի համարվող տարածքների իրավական կարգավիճակի վերաբերյալ, Հայաստանի Հանրապետության ցանկության դեպքում համաձայնում է պայմանագրի վավերացումից երեք տարի անց հանրաքվե անցկացնել՝ բնիկ բնակչության ամբողջական վերադարձը հնարավոր դարձնելու համար։ Դրա ընթացակարգը որոշելու է ենթահանձնաժողովը։

Ի նշան իր բարի կամքի՝ ապագայում բացառելու իմպերիալիստական պետությունների հրահրման ու խրախուսման հետևանքով կարգն ու անվտանգությունը խախտող իրավիճակներն ու գործողությունները, Էրիվանի (Հայաստանի) Հանրապետությունը պարտավորվում է չթույլատրել ռազմական որևէ կազմավորում, բացի ներքին անվտանգությունը պահպանելու համար բավարար թեթևազեն ժանդարմերիայից և երկրի պաշտպանության համար նախատեսված վճարովի 1,500 զինվորից բաղկացած զորամասից՝ ութ լեռնային կամ դաշտային հրանոթով ու քսան գնդացիրով։ Հայաստանում պարտադիր զինվորական ծառայություն չի լինելու։ Արտաքին թշնամիներից երկիրը պաշտպանելու համար Հայաստանի Հանրապետությունն ազատ է ամրություններ կառուցելու և դրանցում իր ցանկալի քանակով ծանր հրանոթներ տեղադրելու հարցում։ Այդ ծանր հրանոթների թվում չպետք է լինեն շարժական բանակում օգտագործելի 15 սանտիմետրանոց հաուբիցներ,15 սանտիմետրանոց երկարափող հրանոթներ կամ ավելի փոքր տրամաչափի որևէ տեսակի ծանր հրազեն։

Սույն պայմանագրով Էրիվանի կառավարությունը համաձայնում է թույլատրել խաղաղության կնքումից հետո Էրիվանում նստավայր ունենալիք Թուրքիայի քաղաքական ներկայացուցչին կամ դեսպանին ցանկացած ժամանակ ստուգումներ ու քննություններ կատարել վերոհիշյալ հարցերի վերաբերյալ։ Փոխարենը Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը պարտավորվում է զինված օգնություն ցուցաբերել Հայաստանին, եթե Հայաստանի Հանրապետությունը դա խնդրի։

Պայմանավորվող կողմերը թույլատրում են գաղթականների վերադարձը հին սահմանների ներսում գտնվող իրենց բնակավայրերը՝ բացառությամբ նրանց, ովքեր Մեծ պատերազմի ժամանակ միացել են թշնամու բանակներին ու զենք գործադրել սեփական պետության դեմ կամ մասնակցել օկուպացված տարածքներում զանգվածային կոտորածների։ Կողմերը փոխադարձաբար պարտավորվում են, որ իրենց երկիր վերադարձողները լիովին օգտվեն առավել քաղաքակիրթ երկրներում փոքրամասնությունների ունեցած իրավունքներից։

6-րդ հոդվածում հիշատակված գաղթականները, որոնք սույն պայմանագրի վավերացման և վավերագրերի փոխանակման օրվանից մեկ տարվա ընթացքում չեն վերադառնա իրենց բնակավայրերը, չեն կարող օգտվել այդ հոդվածի ընձեռած հնարավորությունից, և նրանց գույքային իրավունքներին վերաբերող պահանջները ևս վավեր չեն լինելու։

Չնայած Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը երկու տարի շարունակ զենքի տակ պահելու հարկադրված բանակի համար մեծ ծախսեր է կատարել, ընդունած ու հռչակած մարդասիրական և իրավական սկզբունքներին հետևելու ցանկությամբ այն հրաժարվել է Հայաստանի դեմ վարելու հարկադրված պատերազմի պատճառով իրեն հասանելիք վնասի հատուցումից։ Կողմերը նաև ազատվում են Մեծ պատերազմի ժամանակ առաջացած վնասների և գույքային իրավունքների փոփոխությունների հետևանքով պահանջվող փոխհատուցումներից։

Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը պարտավորվում է անկեղծորեն աջակցել Էրիվանի Հանրապետությանը՝2-րդ հոդվածով որոշված սահմանների ներսում իր ինքնիշխանությունը լիովին զարգացնելու և ամրապնդելու գործում։

Էրիվանի կառավարությունը հայտարարում է, որ այսուհետ երկու երկրների միջև բոլոր թյուրըմբռնումները վերացնելու բարի կամքով պարտավորվում է անվավեր համարել Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի վճռականորեն մերժած Սևրի պայմանագիրը, հետ վերցնել այն և հետ կանչել Եվրոպայում ու Ամերիկայում գտնվող ներկայացուցչական պատվիրակությունները, որոնք որոշ իմպերիալիստական կառավարությունների և քաղաքական շրջանակների ձեռքում հրահրման միջոց են։ Որպես խաղաղության ու ապահովության պայմաններում զարգանալու և Թուրքիայի հարևանության իրավունքները հարգելու իր բարի մտադրությունների ապացույց՝ Հայաստանի Հանրապետությունը պարտավորվում է պետական կառավարումից հեռու պահել իմպերիալիստական նպատակներ հետապնդող, երկու ժողովուրդների խաղաղությունն ու ապահովությունը վտանգող հավակնոտ ու ռազմատենչ անձանց։

Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ապրող մահմեդական բնակչության իրավունքները պաշտպանելու և իրենց կրոնական ու մշակութային առանձնահատկություններին համապատասխան զարգացումն ապահովելու նպատակով Հանրապետությունն ընդունում ու պարտավորվում է թույլատրել նրանց համայնքային կազմակերպումը, մահմեդական համայնքի կողմից մուֆթիների ուղղակի ընտրությունը և տեղական մուֆթիների ընտրած գլխավոր մուֆթիի պաշտոնավարման հաստատումը Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի շարիաթի նախարարության կողմից։

Պայմանավորվող կողմերից յուրաքանչյուրը պարտավորվում է որևէ կերպ չխոչընդոտել մյուս կողմին պատկանող անձանց և ապրանքների ազատ անցումն իր երկաթուղիներով ու առհասարակ բոլոր հաղորդակցության ուղիներով, ինչպես նաև մյուս կողմի տարանցումը դեպի ծով կամ որևէ երկիր։ Թուրքիայի կառավարությունը ապահովում է Շարուրի, Նախիջևանի, Շահթախտի և Գյուլֆայի միջոցով Իրանի, Մաքթուի և Հայաստանի միջև տարանցման ազատությունը։ Հայաստանի կառավարությունը պարտավորվում է հարկեր չգանձել Ադրբեջանի, Իրանի, Վրաստանի ու Թուրքիայի միջև ապրանքների, սայլերի, վագոնների և որևէ տարանցման գործողության համար։ Քանի որ թուրքական պետությունը ստիպված է դիմակայել իր գոյության ու կյանքի դեմ իմպերիալիստների կողմից միանգամայն սպասվող քայքայիչ հրահրումներին, մինչև ընդհանուր խաղաղության հաստատումը այն, առանց խախտելու հաղորդակցության ազատությունը, իր հսկողության ու վերահսկողության տակ է պահելու Էրիվանի Հանրապետության երկաթուղիներն ու հաղորդակցության ճանապարհները՝4-րդ հոդվածում հիշատակված թվից ավելի զենքի ներմուծումը կանխելու համար։ Կողմերը կանխելու են իմպերիալիստական պետությունների հետ առնչվող ոչ պաշտոնական պատվիրակությունների մուտքն ու ներթափանցումն այս երկիր։

Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը կարող է ժամանակավորապես ռազմական միջոցներ ձեռնարկել Հայաստանի ներսում՝ պետության անկախությանն ու տարածքային ամբողջականությանը սպառնացող հարձակումների դեմ, պայմանով, որ չվնասվեն սույն պայմանագրով Էրիվանի Հանրապետությանը տրամադրված իրավունքները։

Էրիվանի Հանրապետությունն ընդունում և պարտավորվում է անվավեր համարել որևէ պետության հետ իր կնքած բոլոր պայմանագրերի այն դրույթները, որոնք առնչվում են Թուրքիային կամ վնասում Թուրքիայի շահերին։

Պայմանավորվող կողմերի միջև առևտրային հարաբերությունները սկսվելու են պայմանագրի ստորագրումից հետո, և կողմերը կարող են դեսպաններ ու հյուպատոսներ նշանակել։

Հեռագրին, փոստին, հեռախոսին, հյուպատոսական ու առևտրային հարցերին վերաբերող համաձայնությունները ենթահանձնաժողովները կնքելու են սույն պայմանագրի դրույթներին համապատասխան։ Այնուամենայնիվ, Թուրքիայի կառավարությունը թույլատրելու է Հայաստանի և հարևան երկրի ու օկուպացված տարածքների միջև երկաթուղային, հեռագրական ու փոստային հաղորդակցության մեկնարկը սույն պայմանագրի ստորագրումից անմիջապես հետո։

Սույն պայմանագրով Հայաստանին պատկանող, բայց թուրքական բանակի զբաղեցրած տարածքներից թուրքական զորքերի դուրսբերումը, ինչպես նաև գերիների վերադարձն ու փոխանակումը կատարվելու են պայմանագրով Հայաստանի կառավարության վրա դրված պարտավորությունների կատարումից հետո։ Պահվող քաղաքացիական անձինք և պետական բարձրաստիճան գործիչները վերադարձվելու են։ Կալանավորվածների վերադարձը կատարելու է ենթահանձնաժողովը։

Սույն պայմանագիրը վավերացվելու է մեկ ամսվա ընթացքում, իսկ վավերացված օրինակները փոխանակվելու են Անկարայում։

Ի հավաստումն այս դրույթների՝ վերոհիշյալ լիազոր ներկայացուցիչները ստորագրեցին սույն հաշտության և բարեկամության պայմանագիրը։ Պայմանագիրը կազմվել է երկու օրինակով՝1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Գյումրիում (Ալեքսանդրապոլում)։ Տարաձայնության դեպքում այն լուծվելու է՝ հիմք ընդունելով թուրքերեն տեքստը։ Քյազիմ Կարաբեքիր — Ալեքսանդր Խատիսյան Համիդ — Ավրամ Գյուլհանդանյան Սուլեյման Նեջաթի — Իստեպան Գորդանյան