Սևրի հաշտության պայմանագիր

ԲՐԻՏԱՆԱԿԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՖՐԱՆՍԻԱՆ, ԻՏԱԼԻԱՆ ԵՎ ՃԱՊՈՆԻԱՆ, որոնք սույն պայմանագրում նշվում են որպես Գլխավոր դաշնակից տերություններ, ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ, ԲԵԼԳԻԱՆ, ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԸ, ՀԻՋԱԶԸ, ԼԵՀԱՍՏԱՆԸ, ՊՈՐՏՈՒԳԱԼԻԱՆ, ՌՈՒՄԻՆԻԱՆ, ՍԵՐԲԵՐԻ, ԽՈՐՎԱԹՆԵՐԻ ԵՎ ՍԼՈՎԵՆՆԵՐԻ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՉԵԽՈՍԼՈՎԱԿԻԱՆ, որոնք վերոհիշյալ գլխավոր տերությունների հետ միասին կազմում են Դաշնակից տերությունները՝ մի կողմից, և ԹՈՒՐՔԻԱՆ՝ մյուս կողմից, ՔԱՆԻ ՈՐ օսմանյան կայսերական կառավարության խնդրանքով Գլխավոր դաշնակից տերությունները 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Թուրքիային զինադադար են տրամադրել՝ հաշտության պայմանագիր կնքելու նպատակով, և քանի որ Դաշնակից տերությունները նույնպես ցանկանում են, որ այն պատերազմը, որում նրանցից ոմանք հաջորդաբար, ուղղակի կամ անուղղակի կերպով ներգրավվեցին Թուրքիայի դեմ, և որը ծագել է նախկին կայսերական ու արքայական ավստրո-հունգարական կառավարության՝ 1914 թվականի հուլիսի 28-ին Սերբիային պատերազմ հայտարարելուց, ինչպես նաև Թուրքիայի՝ 1914 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Դաշնակից տերությունների դեմ սկսած և Գերմանիայի՝ Թուրքիայի հետ դաշինքով վարած ռազմական գործողություններից, փոխարինվի հաստատուն, արդար և տևական խաղաղությամբ, ԱՅԴ ՆՊԱՏԱԿՈՎ Բարձր պայմանավորվող կողմերն իրենց լիազոր ներկայացուցիչներ են նշանակել՝ Նորին Մեծություն Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության ու ծովերից այն կողմ գտնվող բրիտանական դոմինիոնների թագավոր, Հնդկաստանի կայսրը՝ սըր Ջորջ Դիքսոն Գրեհեմին՝ KCVO, CB, Փարիզում Նորին Բրիտանական Մեծության լիազոր նախարարին, իսկ Կանադայի դոմինիոնի համար՝ պատվարժան սըր Ջորջ Հալսի Փերլիին՝ KCMG, Միացյալ Թագավորությունում Կանադայի բարձր հանձնակատարին, Ավստրալիայի Համագործակցության համար՝ մեծապատիվ Էնդրյու Ֆիշերին՝ Միացյալ Թագավորությունում Ավստրալիայի բարձր հանձնակատարին, Նոր Զելանդիայի դոմինիոնի համար՝ սըր Ջորջ Դիքսոն Գրեհեմին՝ KCVO, CB, Փարիզում Նորին Բրիտանական Մեծության լիազոր նախարարին, Հարավաֆրիկյան Միության համար՝ պարոն Ռեջինալդ Էնդրյու Բլանկենբերգին՝ OBE, Միացյալ Թագավորությունում Հարավաֆրիկյան Միության բարձր հանձնակատարի պաշտոնակատարին, Հնդկաստանի համար՝ սըր Արթուր Հիրթցելին՝ KCB, Հնդկաստանի գործերով պետական քարտուղարի տեղակալի օգնականին, Ֆրանսիայի Հանրապետության նախագահը՝ պարոն Ալեքսանդր Միլերանին՝ խորհրդի նախագահ և արտաքին գործերի նախարար, պարոն Ֆրեդերիկ Ֆրանսուա-Մարսալին՝ ֆինանսների նախարար, պարոն Օգյուստ Պոլ-Լուի Իսակին՝ առևտրի և արդյունաբերության նախարար, պարոն Ժյուլ Կամբոնին՝ Ֆրանսիայի դեսպան, պարոն Ժորժ Մորիս Պալեոլոգին՝ Ֆրանսիայի դեսպան, արտաքին գործերի նախարարի գլխավոր քարտուղար, Նորին Մեծություն Իտալիայի թագավորը՝ կոմս Լելիո Բոնին Լոնգարեին՝ թագավորության սենատոր, Փարիզում Նորին Մեծություն Իտալիայի թագավորի արտակարգ և լիազոր դեսպան, գեներալ Ջովաննի Մարիետտիին՝ Գերագույն ռազմական խորհրդում Իտալիայի ռազմական ներկայացուցիչ, Նորին Մեծություն Ճապոնիայի կայսրը՝ վիկոնտ Չինդային՝ Լոնդոնում Նորին Մեծություն Ճապոնիայի կայսեր արտակարգ և լիազոր դեսպան, պարոն Կ. Մացուիին՝ Փարիզում Նորին Մեծություն Ճապոնիայի կայսեր արտակարգ և լիազոր դեսպան, Հայաստանը՝ պարոն Ավետիս Ահարոնյանին՝ Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակության նախագահ, Նորին Մեծություն բելգիացիների թագավորը՝ պարոն Ժյուլ վան դեն Հոյվելին՝ արտակարգ դեսպանորդ և լիազոր նախարար, պետական նախարար, պարոն Ռոլեն Ժեքմենին՝ Միջազգային մասնավոր իրավունքի ինստիտուտի անդամ, բելգիական պատվիրակության գլխավոր քարտուղար, Նորին Մեծություն հելլենների թագավորը՝ պարոն Էլեֆթերիոս Կ. Վենիզելոսին՝ նախարարների խորհրդի նախագահ, պարոն Աթոս Ռոմանոսին՝ Փարիզում Նորին Մեծություն հելլենների թագավորի արտակարգ դեսպանորդ և լիազոր նախարար, Նորին Մեծություն Հիջազի թագավորը՝ Լեհաստանի Հանրապետության նախագահը՝ կոմս Մորիս Զամոյսկուն՝ Փարիզում Լեհաստանի Հանրապետության արտակարգ դեսպանորդ և լիազոր նախարար, պարոն Էրազմ Պիլցին, Պորտուգալիայի Հանրապետության նախագահը՝ դոկտոր Աֆոնսու դա Կոստային՝ նախարարների խորհրդի նախկին նախագահ, Նորին Մեծություն Ռումինիայի թագավորը՝ պարոն Նիկոլաե Տիտուլեսկուին՝ ֆինանսների նախարար, իշխան Դիմիտրիե Գիկային՝ Փարիզում Նորին Մեծություն Ռումինիայի թագավորի արտակարգ դեսպանորդ և լիազոր նախարար, Նորին Մեծություն սերբերի, խորվաթների և սլովենների թագավորը՝ պարոն Նիկոլաս Պ. Պաշիչին՝ նախարարների խորհրդի նախկին նախագահ, պարոն Անտե Տրումբիչին՝ արտաքին գործերի նախարար, Չեխոսլովակիայի Հանրապետության նախագահը՝ պարոն Էդուարդ Բենեշին՝ արտաքին գործերի նախարար, պարոն Շտեֆան Օսուսկուն՝ Լոնդոնում Չեխոսլովակիայի Հանրապետության արտակարգ դեսպանորդ և լիազոր նախարար, Թուրքիան՝ գեներալ Հաադի փաշային՝ սենատոր, Ռըզա Թևֆիք բեյին՝ սենատոր, Ռեշաս Հալիս բեյին՝ Բեռնում Թուրքիայի արտակարգ դեսպանորդ և լիազոր նախարար, որոնք, միմյանց հաղորդելով պատշաճ և սահմանված ձևով կազմված ճանաչված լիազորագրերը, համաձայնել են հետևյալին․ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց պատերազմական վիճակը կդադարի։ Այդ պահից, սույն պայմանագրի դրույթներով պայմանավորված, Դաշնակից և ասոցիացված տերությունների ու Թուրքիայի միջև կլինեն պաշտոնական հարաբերություններ։ Մաս I. Ազգերի լիգայի դաշնագիրը ԲԱՐՁՐ ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎՈՂ ԿՈՂՄԵՐԸ, ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԽԹԱՆԵԼՈՒ և միջազգային խաղաղությունն ու անվտանգությունն ապահովելու ՆՊԱՏԱԿՈՎ՝ պատերազմի չդիմելու պարտավորություններ ընդունելով, ազգերի միջև բաց, արդար և պատվավոր հարաբերություններ սահմանելով, միջազգային իրավունքի համաձայնությունները որպես կառավարությունների վարքագծի իրական կանոն հաստատուն կերպով ամրագրելով, և կազմակերպված ժողովուրդների փոխհարաբերություններում արդարությունն ու պայմանագրային բոլոր պարտավորությունների խստիվ հարգումը պահպանելով՝ ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒՄ ԵՆ Ազգերի լիգայի սույն դաշնագրին։

Հոդված 1 Ազգերի լիգայի սկզբնական անդամները կլինեն այն ստորագրողները, որոնք անվանված են սույն դաշնագրի հավելվածում, ինչպես նաև հավելվածում անվանված այն մյուս պետությունները, որոնք առանց վերապահման կմիանան սույն դաշնագրին։ Այդպիսի միացումը կկատարվի դաշնագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո երկու ամսվա ընթացքում Քարտուղարությանը հանձնված հայտարարությամբ։ Դրա մասին ծանուցում կուղարկվի Լիգայի բոլոր մյուս անդամներին։ Հավելվածում չանվանված ցանկացած լիովին ինքնակառավարվող պետություն, դոմինիոն կամ գաղութ կարող է դառնալ Լիգայի անդամ, եթե նրա ընդունմանը համաձայնի Ժողովի երկու երրորդը՝ պայմանով, որ նա գործուն երաշխիքներ տա իր միջազգային պարտավորությունները պահպանելու անկեղծ մտադրության մասին և ընդունի իր ցամաքային, ռազմածովային ու օդային ուժերի և սպառազինությունների վերաբերյալ Լիգայի սահմանելիք կանոնները։ Լիգայի ցանկացած անդամ կարող է Լիգայից դուրս գալ իր այդ մտադրության մասին երկու տարի առաջ ծանուցելով՝ պայմանով, որ դուրս գալու պահին կատարված լինեն նրա բոլոր միջազգային պարտավորությունները և սույն դաշնագրով նրա բոլոր պարտավորությունները։

Հոդված 2 Սույն դաշնագրով Լիգայի գործունեությունը կիրականացվի Ժողովի և Խորհրդի միջոցով՝ մշտական Քարտուղարությամբ։

Հոդված 3 Ժողովը կազմված կլինի Լիգայի անդամների ներկայացուցիչներից։ Ժողովը կհավաքվի սահմանված պարբերականությամբ և ժամանակ առ ժամանակ՝ ըստ անհրաժեշտության, Լիգայի նստավայրում կամ որոշվելիք այլ վայրում։ Ժողովն իր նիստերում կարող է զբաղվել Լիգայի գործունեության ոլորտին պատկանող կամ աշխարհի խաղաղությանն առնչվող ցանկացած հարցով։ Ժողովի նիստերում Լիգայի յուրաքանչյուր անդամ կունենա մեկ ձայն և չի կարող ունենալ երեքից ավելի ներկայացուցիչ։

Հոդված 4 Խորհուրդը կազմված կլինի Գլխավոր դաշնակից և ասոցիացված տերությունների ներկայացուցիչներից, ինչպես նաև Լիգայի չորս այլ անդամների ներկայացուցիչներից։ Լիգայի այս չորս անդամներին Ժողովը ժամանակ առ ժամանակ կընտրի իր հայեցողությամբ։ Մինչև Ժողովի կողմից առաջինն ընտրված Լիգայի չորս անդամների ներկայացուցիչների նշանակումը Բելգիայի, Բրազիլիայի, Իսպանիայի և Հունաստանի ներկայացուցիչները կլինեն Խորհրդի անդամներ։ Ժողովի մեծամասնության հավանությամբ Խորհուրդը կարող է անվանել Լիգայի լրացուցիչ անդամների, որոնց ներկայացուցիչները մշտապես կլինեն Խորհրդի անդամներ․ նույնպիսի հավանությամբ Խորհուրդը կարող է մեծացնել Լիգայի այն անդամների թիվը, որոնց Ժողովը պետք է ընտրի Խորհրդում ներկայացված լինելու համար։ Խորհուրդը կհավաքվի ժամանակ առ ժամանակ՝ ըստ անհրաժեշտության, և առնվազն տարին մեկ անգամ՝ Լիգայի նստավայրում կամ որոշվելիք այլ վայրում։ Խորհուրդն իր նիստերում կարող է զբաղվել Լիգայի գործունեության ոլորտին պատկանող կամ աշխարհի խաղաղությանն առնչվող ցանկացած հարցով։ Լիգայի ցանկացած անդամ, որը Խորհրդում ներկայացված չէ, կհրավիրվի ներկայացուցիչ ուղարկելու՝ որպես անդամ մասնակցելու Խորհրդի ցանկացած նիստի, երբ քննարկվում են Լիգայի այդ անդամի շահերին հատկապես վերաբերող հարցեր։ Խորհրդի նիստերում Խորհրդում ներկայացված Լիգայի յուրաքանչյուր անդամ կունենա մեկ ձայն և չի կարող ունենալ մեկից ավելի ներկայացուցիչ։

Հոդված 5 Բացառությամբ սույն դաշնագրով կամ սույն պայմանագրի պայմաններով հստակ այլ կերպ նախատեսված դեպքերի՝ Ժողովի կամ Խորհրդի ցանկացած նիստի որոշումները կպահանջեն նիստում ներկայացված Լիգայի բոլոր անդամների համաձայնությունը։ Ժողովի կամ Խորհրդի նիստերի ընթացակարգային բոլոր հարցերը, ներառյալ առանձին հարցեր ուսումնասիրելու համար հանձնաժողովների նշանակումը, կկարգավորի Ժողովը կամ Խորհուրդը, և դրանք կարող են որոշվել նիստում ներկայացված Լիգայի անդամների մեծամասնությամբ։ Ժողովի առաջին նիստը և Խորհրդի առաջին նիստը կհրավիրի Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահը։

Հոդված 6 Մշտական Քարտուղարությունը կհաստատվի Լիգայի նստավայրում։ Քարտուղարությունը կազմված կլինի գլխավոր քարտուղարից և անհրաժեշտ թվով քարտուղարներից ու աշխատակազմից։ Առաջին գլխավոր քարտուղարը կլինի հավելվածում անվանված անձը․ այնուհետև գլխավոր քարտուղարին կնշանակի Խորհուրդը՝ Ժողովի մեծամասնության հավանությամբ։ Քարտուղարության քարտուղարներին և աշխատակազմին կնշանակի գլխավոր քարտուղարը՝ Խորհրդի հավանությամբ։ Գլխավոր քարտուղարն այդ կարգավիճակով կգործի Ժողովի և Խորհրդի բոլոր նիստերում։ Քարտուղարության ծախսերը կկրեն Լիգայի անդամները՝ Համաշխարհային փոստային միության միջազգային բյուրոյի ծախսերի բաշխմանը համապատասխան։

Հոդված 7 Լիգայի նստավայրը հաստատվում է Ժնևում։ Խորհուրդը ցանկացած ժամանակ կարող է որոշել Լիգայի նստավայրն այլուր հաստատել։ Լիգայում կամ դրա հետ կապված բոլոր պաշտոնները, ներառյալ Քարտուղարության պաշտոնները, հավասարապես բաց կլինեն տղամարդկանց և կանանց համար։ Լիգայի անդամների ներկայացուցիչներն ու Լիգայի պաշտոնյաները Լիգայի գործերով զբաղվելիս կօգտվեն դիվանագիտական արտոնություններից և անձեռնմխելիություններից։ Լիգայի կամ նրա պաշտոնյաների կամ նրա նիստերին մասնակցող ներկայացուցիչների զբաղեցրած շենքերն ու այլ գույքը կլինեն անձեռնմխելի։

Հոդված 8 Լիգայի անդամները ճանաչում են, որ խաղաղության պահպանումը պահանջում է ազգային սպառազինությունների նվազեցում մինչև ազգային անվտանգության և համատեղ գործողությամբ միջազգային պարտավորությունների կատարման հետ համատեղելի նվազագույն մակարդակը։ Խորհուրդը, հաշվի առնելով յուրաքանչյուր պետության աշխարհագրական դիրքն ու հանգամանքները, այդ նվազեցման ծրագրեր կմշակի համապատասխան կառավարությունների քննարկման և գործողության համար։ Այդ ծրագրերը ենթակա կլինեն վերաքննման և վերանայման առնվազն տասը տարին մեկ անգամ։ Համապատասխան կառավարությունների կողմից այդ ծրագրերի ընդունումից հետո դրանցում սահմանված սպառազինությունների սահմանները չեն գերազանցվի առանց Խորհրդի համաձայնության։ Լիգայի անդամները համաձայն են, որ մասնավոր ձեռնարկությունների կողմից զինամթերքի և պատերազմի միջոցների արտադրությունը լուրջ առարկությունների տեղիք է տալիս։ Խորհուրդը խորհուրդ կտա, թե ինչպես կարող են կանխվել նման արտադրությանը զուգակցվող վնասակար հետևանքները՝ պատշաճ կերպով հաշվի առնելով Լիգայի այն անդամների կարիքները, որոնք չեն կարող արտադրել իրենց անվտանգության համար անհրաժեշտ զինամթերքն ու պատերազմի միջոցները։ Լիգայի անդամները պարտավորվում են լիարժեք և անկեղծ տեղեկություններ փոխանակել իրենց սպառազինությունների ծավալի, ցամաքային, ռազմածովային ու օդային ծրագրերի և այն արդյունաբերությունների վիճակի վերաբերյալ, որոնք կարող են հարմարեցվել պատերազմական նպատակներին։

Հոդված 9 Կստեղծվի մշտական հանձնաժողով՝ Խորհրդին խորհուրդ տալու 1-ին և 8-րդ հոդվածների դրույթների կատարման և առհասարակ ցամաքային, ռազմածովային ու օդային հարցերի վերաբերյալ։

Հոդված 10 Լիգայի անդամները պարտավորվում են հարգել և արտաքին ագրեսիայի դեմ պահպանել Լիգայի բոլոր անդամների տարածքային ամբողջականությունն ու գոյություն ունեցող քաղաքական անկախությունը։ Այդպիսի ագրեսիայի կամ դրա որևէ սպառնալիքի կամ վտանգի դեպքում Խորհուրդը խորհուրդ կտա այն միջոցների վերաբերյալ, որոնցով այս պարտավորությունը պետք է կատարվի։

Հոդված 11 Ցանկացած պատերազմ կամ պատերազմի սպառնալիք՝ անկախ նրանից, անմիջականորեն առնչվում է Լիգայի անդամներից որևէ մեկին, թե ոչ, սրանով հայտարարվում է ամբողջ Լիգային հուզող հարց, և Լիգան կձեռնարկի ցանկացած գործողություն, որը կարող է խելամիտ ու գործուն համարվել ազգերի խաղաղությունը պաշտպանելու համար։ Նման որևէ արտակարգ իրավիճակ առաջանալու դեպքում գլխավոր քարտուղարը Լիգայի ցանկացած անդամի խնդրանքով անհապաղ կհրավիրի Խորհրդի նիստ։ Լիգայի յուրաքանչյուր անդամի բարեկամական իրավունք է հայտարարվում նաև Ժողովի կամ Խորհրդի ուշադրությանը ներկայացնելու միջազգային հարաբերություններին առնչվող ցանկացած հանգամանք, որը սպառնում է խաթարել միջազգային խաղաղությունը կամ ազգերի միջև այն լավ փոխըմբռնումը, որից կախված է խաղաղությունը։

Հոդված 12 Լիգայի անդամները համաձայն են, որ եթե իրենց միջև ծագի խզման հանգեցնելու հավանականությամբ որևէ վեճ, այն կներկայացնեն կա՛մ արբիտրաժի, կա՛մ Խորհրդի քննությանը, և համաձայն են ոչ մի դեպքում պատերազմի չդիմել մինչև արբիտրների վճռից կամ Խորհրդի զեկույցից հետո երեք ամսվա լրանալը։ Սույն հոդվածի շրջանակում ցանկացած դեպքում արբիտրների վճիռը պետք է կայացվի ողջամիտ ժամկետում, իսկ Խորհրդի զեկույցը պետք է կազմվի վեճը ներկայացնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում։

Հոդված 13 Լիգայի անդամները համաձայն են, որ երբ իրենց միջև ծագի այնպիսի վեճ, որը հարմար են ճանաչում արբիտրաժի ներկայացնելու համար և որը դիվանագիտական ճանապարհով չի կարող բավարար կերպով կարգավորվել, վեճի ամբողջ առարկան կներկայացնեն արբիտրաժի։ Պայմանագրի մեկնաբանության, միջազգային իրավունքի որևէ հարցի, այնպիսի փաստի գոյության, որը հաստատվելու դեպքում կհանդիսանար որևէ միջազգային պարտավորության խախտում, կամ ցանկացած այդպիսի խախտման համար կատարվելիք հատուցման չափի և բնույթի վերաբերյալ վեճերը հայտարարվում են արբիտրաժի ներկայացնելու համար ընդհանուր առմամբ հարմար վեճերի թվում։ Ցանկացած այդպիսի վեճի քննության համար այն արբիտրաժային դատարանը, որին գործը ներկայացվում է, կլինի վեճի կողմերի համաձայնեցրած կամ նրանց միջև գոյություն ունեցող որևէ կոնվենցիայով նախատեսված դատարանը։ Լիգայի անդամները համաձայն են լիովին բարեխղճորեն կատարել ցանկացած կայացվելիք վճիռ և պատերազմի չդիմել Լիգայի այն անդամի դեմ, որը կատարում է այն։ Այդպիսի վճիռը չկատարելու դեպքում Խորհուրդը կառաջարկի, թե ինչ քայլեր պետք է ձեռնարկվեն այն գործադրելու համար։

Հոդված 14 Խորհուրդը կմշակի և Լիգայի անդամների ընդունմանը կներկայացնի Միջազգային արդարադատության մշտական դատարան ստեղծելու ծրագրեր։ Դատարանն իրավասու կլինի քննել և որոշել միջազգային բնույթի ցանկացած վեճ, որը դրա կողմերը կներկայացնեն իրեն։ Դատարանը կարող է նաև խորհրդատվական եզրակացություն տալ Խորհրդի կամ Ժողովի կողմից իրեն ներկայացված ցանկացած վեճի կամ հարցի վերաբերյալ։

Հոդված 15 Եթե Լիգայի անդամների միջև ծագի խզման հանգեցնելու հավանականությամբ որևէ վեճ, որը 13-րդ հոդվածին համապատասխան չի ներկայացվում արբիտրաժի, Լիգայի անդամները համաձայն են այն ներկայացնել Խորհրդին։ Վեճի ցանկացած կողմ կարող է այդպիսի ներկայացում կատարել՝ գլխավոր քարտուղարին ծանուցելով վեճի գոյության մասին․ վերջինս բոլոր անհրաժեշտ միջոցները կձեռնարկի դրա լիարժեք ուսումնասիրության և քննության համար։ Այդ նպատակով վեճի կողմերը գլխավոր քարտուղարին հնարավորինս արագ կհաղորդեն իրենց գործի շարադրանքները՝ բոլոր համապատասխան փաստերով և փաստաթղթերով, և Խորհուրդը կարող է անհապաղ կարգադրել դրանց հրապարակումը։ Խորհուրդը կձգտի հասնել վեճի կարգավորմանը, և եթե այդ ջանքերը հաջողվեն, կհրապարակվի հայտարարություն՝ վեճի ու դրա կարգավորման պայմանների վերաբերյալ այն փաստերով և բացատրություններով, որոնք Խորհուրդը պատշաճ կհամարի։ Եթե վեճն այդ կերպ չկարգավորվի, Խորհուրդը միաձայն կամ ձայների մեծամասնությամբ կկազմի և կհրապարակի զեկույց՝ պարունակելով վեճի փաստերի շարադրանքը և դրա առնչությամբ արդար ու պատշաճ համարվող առաջարկությունները։ Լիգայի ցանկացած անդամ, որը Խորհրդում ներկայացված է, կարող է հրապարակել վեճի փաստերի և դրանց վերաբերյալ իր եզրահանգումների շարադրանքը։ Եթե Խորհրդի զեկույցը միաձայն ընդունվի նրա անդամների կողմից՝ բացառությամբ վեճի կողմերից մեկի կամ մի քանիսի ներկայացուցիչների, Լիգայի անդամները համաձայն են պատերազմի չդիմել վեճի այն կողմի դեմ, որը կատարում է զեկույցի առաջարկությունները։ Եթե Խորհուրդը չկարողանա հասնել իր անդամների՝ բացառությամբ վեճի կողմերից մեկի կամ մի քանիսի ներկայացուցիչների, միաձայն ընդունած զեկույցի, Լիգայի անդամներն իրենց վերապահում են այնպիսի գործողություն ձեռնարկելու իրավունքը, որն անհրաժեշտ կհամարեն իրավունքի և արդարության պահպանման համար։ Եթե կողմերից մեկը պնդում է, և Խորհուրդը գտնում է, որ նրանց միջև վեճը ծագում է այնպիսի հարցից, որը միջազգային իրավունքով պատկանում է բացառապես այդ կողմի ներքին իրավասությանը, Խորհուրդն այդպես կարձանագրի և դրա կարգավորման վերաբերյալ որևէ առաջարկություն չի անի։ Խորհուրդը սույն հոդվածի շրջանակում ցանկացած դեպքում կարող է վեճը փոխանցել Ժողովին։ Վեճն այդպես կփոխանցվի վեճի կողմերից որևէ մեկի խնդրանքով՝ պայմանով, որ այդ խնդրանքը ներկայացվի վեճը Խորհրդին ներկայացնելուց հետո տասնչորս օրվա ընթացքում։ Ժողովին փոխանցված ցանկացած դեպքում սույն հոդվածի և 12-րդ հոդվածի՝ Խորհրդի գործողությանն ու լիազորություններին վերաբերող բոլոր դրույթները կկիրառվեն Ժողովի գործողությանն ու լիազորություններին՝ պայմանով, որ Ժողովի զեկույցը, եթե ընդունված է Խորհրդում ներկայացված Լիգայի անդամների ներկայացուցիչների և Լիգայի մյուս անդամների մեծամասնության կողմից՝ յուրաքանչյուր դեպքում բացառելով վեճի կողմերի ներկայացուցիչներին, կունենա նույն ուժը, ինչ Խորհրդի այն զեկույցը, որին համաձայնել են նրա բոլոր անդամները՝ բացառությամբ վեճի կողմերից մեկի կամ մի քանիսի ներկայացուցիչների։

Հոդված 16 Եթե Լիգայի որևէ անդամ պատերազմի դիմի՝ անտեսելով 12-րդ, 13-րդ կամ 15-րդ հոդվածներով իր հանձնառությունները, ապա հենց այդ փաստի ուժով կհամարվի, որ նա պատերազմական գործողություն է կատարել Լիգայի բոլոր մյուս անդամների դեմ, որոնք սրանով պարտավորվում են անմիջապես նրա նկատմամբ կիրառել բոլոր առևտրային կամ ֆինանսական հարաբերությունների խզում, իրենց քաղաքացիների և դաշնագիրը խախտող պետության քաղաքացիների միջև ամեն հաղորդակցության արգելում և դաշնագիրը խախտող պետության քաղաքացիների ու ցանկացած այլ պետության՝ Լիգայի անդամ կամ ոչ, քաղաքացիների միջև ֆինանսական, առևտրային կամ անձնական ամեն հաղորդակցության կանխում։ Այդ դեպքում Խորհրդի պարտականությունը կլինի համապատասխան կառավարություններին առաջարկել, թե Լիգայի անդամներից յուրաքանչյուրն ինչ արդյունավետ ցամաքային, ռազմածովային կամ օդային ուժեր պետք է տրամադրի Լիգայի հանձնառությունները պաշտպանելու համար օգտագործվելիք զինված ուժերին։ Լիգայի անդամները նաև համաձայն են փոխադարձաբար աջակցել միմյանց սույն հոդվածով ձեռնարկված ֆինանսական ու տնտեսական միջոցներում՝ վերոհիշյալ միջոցներից առաջացող կորուստներն ու անհարմարությունները նվազագույնի հասցնելու համար, փոխադարձաբար աջակցել միմյանց՝ դիմակայելու դաշնագիրը խախտող պետության՝ նրանցից մեկի դեմ ուղղված որևէ հատուկ միջոցի, և անհրաժեշտ քայլերը ձեռնարկել իրենց տարածքով անցում տրամադրելու Լիգայի այն անդամների ուժերին, որոնք համագործակցում են Լիգայի հանձնառությունները պաշտպանելու համար։ Լիգայի ցանկացած անդամ, որը խախտել է Լիգայի որևէ հանձնառություն, կարող է հայտարարվել այլևս Լիգայի անդամ չհանդիսացող՝ Խորհրդի այն քվեարկությամբ, որին համաձայնել են նրանում ներկայացված Լիգայի բոլոր մյուս անդամների ներկայացուցիչները։

Հոդված 17 Լիգայի անդամի և Լիգայի անդամ չհանդիսացող պետության միջև կամ Լիգայի անդամ չհանդիսացող պետությունների միջև վեճի դեպքում Լիգայի անդամ չհանդիսացող պետությունը կամ պետությունները կհրավիրվեն այդ վեճի նպատակներով ընդունելու Լիգայի անդամակցության պարտավորությունները՝ Խորհրդի արդարացի համարած պայմաններով։ Եթե այդ հրավերն ընդունվի, 12–16-րդ հոդվածները ներառյալ կկիրառվեն Խորհրդի անհրաժեշտ համարած փոփոխություններով։ Այդ հրավերը տրվելուն պես Խորհուրդն անմիջապես կսկսի վեճի հանգամանքների ուսումնասիրությունը և կառաջարկի այնպիսի գործողություն, որը տվյալ հանգամանքներում կարող է լավագույնն ու ամենաարդյունավետը թվալ։ Եթե այդպես հրավիրված պետությունը հրաժարվի այդ վեճի նպատակներով ընդունելու Լիգայի անդամակցության պարտավորությունները և պատերազմի դիմի Լիգայի անդամի դեմ, այդպիսի գործողություն կատարող պետության նկատմամբ կկիրառվեն 16-րդ հոդվածի դրույթները։ Եթե վեճի երկու կողմերը, այդպես հրավիրվելով, հրաժարվեն այդ վեճի նպատակներով ընդունելու Լիգայի անդամակցության պարտավորությունները, Խորհուրդը կարող է այնպիսի միջոցներ ձեռնարկել և այնպիսի առաջարկություններ անել, որոնք կկանխեն ռազմական գործողություններն ու կհանգեցնեն վեճի կարգավորմանը։

Հոդված 18 Լիգայի որևէ անդամի կողմից այսուհետև ստանձնված յուրաքանչյուր պայմանագիր կամ միջազգային հանձնառություն անհապաղ կգրանցվի Քարտուղարությունում և դրա կողմից հնարավորինս շուտ կհրապարակվի։ Այդպիսի որևէ պայմանագիր կամ միջազգային հանձնառություն պարտադիր ուժ չի ունենա մինչև այդ կերպ գրանցվելը։

Հոդված 19 Ժողովը կարող է ժամանակ առ ժամանակ խորհուրդ տալ Լիգայի անդամների կողմից վերաքննել անկիրառելի դարձած պայմանագրերը և քննել միջազգային այն պայմանները, որոնց շարունակվելը կարող է վտանգել աշխարհի խաղաղությունը։

Հոդված 20 Լիգայի անդամներից յուրաքանչյուրը համաձայն է, որ սույն դաշնագիրն ընդունվում է որպես նրանց միջև գոյություն ունեցող բոլոր այն պարտավորություններն ու համաձայնությունները վերացնող, որոնք անհամատեղելի են դրա պայմանների հետ, և հանդիսավորապես պարտավորվում է այսուհետև չստանձնել դրա պայմաններին անհամատեղելի որևէ հանձնառություն։ Եթե Լիգայի որևէ անդամ, նախքան Լիգայի անդամ դառնալը, ստանձնած լինի սույն դաշնագրի պայմաններին անհամատեղելի որևէ պարտավորություն, այդ անդամի պարտականությունը կլինի անհապաղ քայլեր ձեռնարկել այդ պարտավորություններից ազատվելուն հասնելու համար։

Հոդված 21 Սույն դաշնագրի որևէ դրույթ չի համարվի խաղաղության պահպանումն ապահովելու համար միջազգային հանձնառությունների՝ օրինակ արբիտրաժային պայմանագրերի կամ Մոնրոյի դոկտրինի նման տարածաշրջանային համաձայնությունների վավերականության վրա ազդող։

Հոդված 22 Այն գաղութների և տարածքների նկատմամբ, որոնք վերջին պատերազմի հետևանքով դադարել են գտնվել նախկինում դրանք կառավարող պետությունների ինքնիշխանության ներքո և բնակեցված են ժամանակակից աշխարհի դժվարին պայմաններում դեռևս ինքնուրույն կանգնելու անկարող ժողովուրդներով, պետք է կիրառվի այն սկզբունքը, որ այդ ժողովուրդների բարօրությունն ու զարգացումը քաղաքակրթության սրբազան հանձնառությունն են, և այդ հանձնառության կատարման երաշխիքները պետք է ամրագրվեն սույն դաշնագրում։ Այս սկզբունքը գործնականում իրականացնելու լավագույն եղանակն այն է, որ այդ ժողովուրդների խնամակալությունը վստահվի առաջադեմ ազգերի, որոնք իրենց միջոցների, փորձի կամ աշխարհագրական դիրքի շնորհիվ լավագույնս կարող են ստանձնել այդ պատասխանատվությունը և պատրաստ են ընդունելու այն, և որ այդ խնամակալությունը նրանք իրականացնեն որպես Մանդատատերեր՝ Լիգայի անունից։ Մանդատի բնույթը պետք է տարբերվի՝ ըստ ժողովրդի զարգացման աստիճանի, տարածքի աշխարհագրական դիրքի, նրա տնտեսական պայմանների և նման այլ հանգամանքների։ Նախկինում Թուրքական կայսրությանը պատկանող որոշ համայնքներ հասել են զարգացման այնպիսի աստիճանի, որ նրանց գոյությունը որպես անկախ ազգեր կարող է ժամանակավորապես ճանաչվել՝ Մանդատատիրոջ կողմից վարչական խորհրդատվություն և օգնություն ցուցաբերելու պայմանով, մինչև որ նրանք կարողանան ինքնուրույն կանգնել։ Այդ համայնքների ցանկությունները պետք է գլխավոր նկատառում լինեն Մանդատատիրոջ ընտրության հարցում։ Այլ ժողովուրդներ, հատկապես Կենտրոնական Աֆրիկայի ժողովուրդները, գտնվում են այնպիսի աստիճանի վրա, որ Մանդատատերը պետք է պատասխանատու լինի տարածքի կառավարման համար այնպիսի պայմաններով, որոնք կերաշխավորեն խղճի ու կրոնի ազատությունը՝ պայմանավորված միայն հասարակական կարգի և բարքերի պահպանմամբ, ստրկավաճառության, զենքի ու ոգելից խմիչքների առևտրի նման չարաշահումների արգելումը և ամրությունների կամ ռազմական ու ռազմածովային հենակայանների ստեղծման և տեղաբնակների ռազմական ուսուցման կանխումը՝ բացի ոստիկանական նպատակներից և տարածքի պաշտպանությունից, ինչպես նաև Լիգայի մյուս անդամների առևտրի համար կապահովեն հավասար հնարավորություններ։ Կան այնպիսի տարածքներ, ինչպիսիք են Հարավարևմտյան Աֆրիկան և Խաղաղ օվկիանոսի հարավի որոշ կղզիներ, որոնք բնակչության սակավության, փոքր չափերի, քաղաքակրթության կենտրոններից հեռավորության կամ Մանդատատիրոջ տարածքին աշխարհագրական հարակցության և այլ հանգամանքների պատճառով կարող են լավագույնս կառավարվել Մանդատատիրոջ օրենքներով՝ որպես նրա տարածքի անբաժանելի մասեր՝ տեղաբնիկ բնակչության շահերի համար վերոհիշյալ երաշխիքների պահպանմամբ։ Մանդատի յուրաքանչյուր դեպքում Մանդատատերը Խորհրդին տարեկան զեկույց կներկայացնի իր հոգածությանը վստահված տարածքի վերաբերյալ։ Մանդատատիրոջ իրականացվելիք իշխանության, վերահսկողության կամ կառավարման աստիճանը, եթե նախկինում Լիգայի անդամները դրա շուրջ համաձայնության չեն եկել, յուրաքանչյուր դեպքում հստակ կսահմանի Խորհուրդը։ Կստեղծվի մշտական հանձնաժողով՝ Մանդատատերերի տարեկան զեկույցներն ընդունելու և քննելու և մանդատների պահպանմանն առնչվող բոլոր հարցերով Խորհրդին խորհուրդ տալու համար։

Հոդված 23 Գոյություն ունեցող կամ հետագայում համաձայնեցվելիք միջազգային կոնվենցիաների դրույթներով պայմանավորված և դրանց համապատասխան՝ Լիգայի անդամները՝ (ա) կձգտեն ապահովել և պահպանել աշխատանքի արդար ու մարդասիրական պայմաններ տղամարդկանց, կանանց և երեխաների համար՝ ինչպես իրենց երկրներում, այնպես էլ բոլոր այն երկրներում, որոնց վրա տարածվում են իրենց առևտրային ու արդյունաբերական հարաբերությունները, և այդ նպատակով կստեղծեն ու կպահպանեն անհրաժեշտ միջազգային կազմակերպությունները, (բ) պարտավորվում են ապահովել իրենց վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքների տեղաբնիկ բնակիչների նկատմամբ արդար վերաբերմունք, (գ) Լիգային կվստահեն կանանց ու երեխաների առևտրի, ինչպես նաև ափիոնի և այլ վտանգավոր թմրանյութերի առևտրի վերաբերյալ համաձայնագրերի կատարման ընդհանուր վերահսկողությունը, (դ) Լիգային կվստահեն այն երկրների հետ զենքի և զինամթերքի առևտրի ընդհանուր վերահսկողությունը, որտեղ այդ առևտրի վերահսկումն անհրաժեշտ է ընդհանուր շահի համար, (ե) միջոցներ կձեռնարկեն հաղորդակցության ու տարանցման ազատությունը և Լիգայի բոլոր անդամների առևտրի նկատմամբ արդարացի վերաբերմունքն ապահովելու ու պահպանելու համար։ Այս առնչությամբ հաշվի կառնվեն 1914–1918 թվականների պատերազմի ընթացքում ավերված շրջանների հատուկ կարիքները, (զ) կձգտեն քայլեր ձեռնարկել միջազգային նշանակություն ունեցող հարցերում՝ հիվանդությունները կանխելու և դրանց դեմ պայքարելու համար։

Հոդված 24 Ընդհանուր պայմանագրերով արդեն ստեղծված բոլոր միջազգային բյուրոները կդրվեն Լիգայի ղեկավարության ներքո, եթե այդ պայմանագրերի կողմերը համաձայնեն։ Հետագայում ստեղծվող բոլոր այդպիսի միջազգային բյուրոները և միջազգային նշանակության հարցերը կարգավորող բոլոր հանձնաժողովները կդրվեն Լիգայի ղեկավարության ներքո։ Միջազգային նշանակության բոլոր այն հարցերում, որոնք կարգավորվում են ընդհանուր կոնվենցիաներով, բայց դրված չեն միջազգային բյուրոների կամ հանձնաժողովների վերահսկողության ներքո, Լիգայի Քարտուղարությունը, Խորհրդի համաձայնությամբ և կողմերի ցանկության դեպքում, կհավաքի ու կտարածի բոլոր համապատասխան տեղեկությունները և կցուցաբերի ցանկացած այլ անհրաժեշտ կամ ցանկալի օգնություն։ Խորհուրդը կարող է Քարտուղարության ծախսերի մեջ ներառել Լիգայի ղեկավարության ներքո դրված ցանկացած բյուրոյի կամ հանձնաժողովի ծախսերը։

Հոդված 25 Լիգայի անդամները համաձայն են խրախուսել և խթանել պատշաճ լիազորված կամավոր ազգային Կարմիր խաչի կազմակերպությունների ստեղծումն ու համագործակցությունը, որոնց նպատակներն են առողջության բարելավումը, հիվանդությունների կանխումը և տառապանքի մեղմացումը ամբողջ աշխարհում։

Հոդված 26 Սույն դաշնագրի փոփոխություններն ուժի մեջ կմտնեն, երբ վավերացվեն Լիգայի այն անդամների կողմից, որոնց ներկայացուցիչները կազմում են Խորհուրդը, և Լիգայի այն անդամների մեծամասնության կողմից, որոնց ներկայացուցիչները կազմում են Ժողովը։ Այդպիսի փոփոխությունը պարտադիր չի լինի Լիգայի այն անդամի համար, որը հայտնում է իր անհամաձայնությունը, սակայն այդ դեպքում նա կդադարի Լիգայի անդամ լինել։ Հավելված I. Ազգերի լիգայի սկզբնական անդամները Հաշտության պայմանագիրն ստորագրողները Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, Բելգիա, Բոլիվիա, Բրազիլիա, Բրիտանական կայսրություն, Կանադա, Ավստրալիա, Հարավային Աֆրիկա, Նոր Զելանդիա, Հնդկաստան, Չինաստան, Կուբա, Էկվադոր, Ֆրանսիա, Հունաստան, Գվատեմալա, Հայիթի, Հիջազ, Հոնդուրաս, Իտալիա, Ճապոնիա, Լիբերիա, Նիկարագուա, Պանամա, Պերու, Լեհաստան, Պորտուգալիա, Ռումինիա, Սերբերի, խորվաթների և սլովենների պետություն, Սիամ, Չեխոսլովակիա, Ուրուգվայ։ Դաշնագրին միանալու հրավիրված պետությունները Արգենտինայի Հանրապետություն, Չիլի, Կոլումբիա, Դանիա, Նիդեռլանդներ, Նորվեգիա, Պարագվայ, Պարսկաստան, Սալվադոր, Իսպանիա, Շվեդիա, Շվեյցարիա, Վենեսուելա։ II. Ազգերի լիգայի առաջին գլխավոր քարտուղարը Պատվարժան սըր Ջեյմս Էրիկ Դրումոնդ՝ K.C.M.G., C.B. Մաս I-ի (Ազգերի լիգայի դաշնագիր) 4-րդ հոդվածում հիշատակված Գլխավոր դաշնակից և ասոցիացված տերությունները 1919 թվականի հունիսի 28-ի՝ Գերմանիայի հետ հաշտության պայմանագրով Գլխավոր դաշնակից և ասոցիացված տերություններն են։ Մաս II — Թուրքիայի սահմանները

Հոդված 27 I Եվրոպայում Թուրքիայի սահմանները կսահմանվեն հետևյալ կերպ․ 1. Սև ծովը՝ Բոսֆորի մուտքից մինչև ստորև նկարագրված կետը։ 2. Հունաստանի հետ՝ Սև ծովի վրա Բիյուք Դերեի գետաբերանի մոտ ընտրվելիք մի կետից՝ Պոդիմայից մոտ 7 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, հարավ-արևմտյան ուղղությամբ մինչև Իստրանջա Դերեի ավազանի սահմանի ամենահյուսիսարևմտյան կետը (Իստրանջայից մոտ 8 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք)՝ տեղում որոշվելիք գիծ՝ Կապիլջա Դաղի և Ուչբունար Թեփեի միջով, այնտեղից հարավ-հարավ-արևելք՝ մինչև Չորլուից Չաթալջա երկաթուղու վրա ընտրվելիք մի կետ՝ Սինեքլի երկաթուղային կայարանից մոտ 1 կիլոմետր արևմուտք․ գիծ, որը հնարավորինս հետևում է Իստրանջա Դերեի ավազանի արևմտյան սահմանին, այնտեղից հարավ-արևելք՝ մինչև Ֆեների և Քուրֆալիի միջև ընտրվելիք մի կետ՝ հյուսիս-արևելքում Բիյուք Չեքմեջե Գյոլ թափվող գետերի ավազանների և հարավ-արևմուտքում ուղղակի Մարմարա ծով թափվող գետերի ավազանի միջև ջրբաժանի վրա․ տեղում որոշվելիք գիծ՝ Սինեքլիից հարավ անցնելով, այնտեղից հարավ-արևելք՝ մինչև Մարմարա ծովի վրա ընտրվելիք մի կետ՝ Կալիկրատիայից մոտ 1 կիլոմետր հարավ-արևմուտք․ գիծ, որը հնարավորինս հետևում է այդ ջրբաժանին։ 3. Մարմարա ծովը՝ վերևում սահմանված կետից մինչև Բոսֆորի մուտքը։ II Ասիայում Թուրքիայի սահմանները կսահմանվեն հետևյալ կերպ․ 1. Արևմուտքում և հարավում՝ Բոսֆորի՝ Մարմարա ծով մտնելու վայրից մինչև ստորև նկարագրված մի կետ՝ Միջերկրական ծովի արևելյան մասում, Ալեքսանդրետի ծոցի շրջակայքում՝ Կարաթաշ Բուրունի մոտ․ Մարմարա ծովը, Դարդանելը և Արևելյան Միջերկրական ծովը, Մարմարա ծովի կղզիները և ափից 3 մղոն հեռավորության սահմաններում գտնվող կղզիները մնում են թուրքական՝ Մաս III-ի (Քաղաքական դրույթներ) բաժին IV-ի և 84-րդ ու 122-րդ հոդվածների դրույթներով պայմանավորված։ 2. Սիրիայի հետ՝ Հասան Դեդեի ելքի արևելյան ափին ընտրվելիք մի կետից՝ Կարաթաշ Բուրունից մոտ 3 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, հյուսիս-արևելք՝ մինչև Ջայհուն Իրմաքի վրա ընտրվելիք մի կետ՝ Բաբելիից մոտ 1 կիլոմետր հյուսիս․ տեղում որոշվելիք գիծ՝ Կարաթաշից հյուսիս անցնելով, այնտեղից մինչև Քեսիք Քալե՝ Ջայհուն Իրմաքի հոսանքը՝ վերևի ուղղությամբ, այնտեղից հյուսիս-արևելք՝ մինչև Ջայհուն Իրմաքի վրա ընտրվելիք մի կետ՝ Կարսբազարից մոտ 15 կիլոմետր արևելք-հարավ-արևելք․ տեղում որոշվելիք գիծ՝ Կարա Թեփեից հյուսիս անցնելով, այնտեղից մինչև Դյուլդյուլ Դաղից արևմուտք գտնվող Ջայհուն Իրմաքի ոլորանը՝ Ջայհուն Իրմաքի հոսանքը՝ վերևի ուղղությամբ, այնտեղից ընդհանուր հարավարևելյան ուղղությամբ մինչև Էմիր Մուսի Դաղի վրա ընտրվելիք մի կետ՝ Գյավուր Գյոլից մոտ 15 կիլոմետր հարավ-հարավ-արևմուտք․ տեղում որոշվելիք գիծ՝ երկաթուղուց մոտ 18 կիլոմետր հեռավորությամբ և Դյուլդյուլ Դաղը թողնելով Սիրիային, այնտեղից արևելք՝ մինչև Ուրֆայից մոտ 5 կիլոմետր հյուսիս ընտրվելիք մի կետ․ ընդհանուր առմամբ արևմուտքից արևելք ուղիղ գիծ՝ տեղում որոշվելիք, Բաղչե, Այնթապ, Բիրիջիք և Ուրֆա քաղաքները կապող ճանապարհներից հյուսիս անցնելով և վերջին երեք անվանված քաղաքները Սիրիային թողնելով, այնտեղից արևելք՝ մինչև Տիգրիսի ոլորանի հարավարևմտյան ծայրը՝ Ազեխից մոտ 6 կիլոմետր հյուսիս (Ջեզիրե-իբն-Օմարից 27 կիլոմետր արևմուտք)․ ընդհանուր առմամբ արևմուտքից արևելք ուղիղ գիծ՝ տեղում որոշվելիք և Մարդին քաղաքը Սիրիային թողնող, այնտեղից մինչև Տիգրիսի վրա ընտրվելիք մի կետ՝ Խաբուր Սուի՝ Տիգրիսին միախառնման վայրի և այդ կետից մոտ 10 կիլոմետր հյուսիս Տիգրիսի ոլորանի միջև․ Տիգրիսի հոսանքը՝ ներքևի ուղղությամբ, Ջեզիրե-իբն-Օմար քաղաքը կրող կղզին թողնելով Սիրիային։ 3. Միջագետքի հետ՝ այնտեղից ընդհանուր արևելյան ուղղությամբ մինչև Մոսուլի վիլայեթի հյուսիսային սահմանի վրա ընտրվելիք մի կետ․ տեղում որոշվելիք գիծ, այնտեղից արևելք՝ մինչև Թուրքիայի և Պարսկաստանի սահմանի հետ հանդիպման կետը․ Մոսուլի վիլայեթի հյուսիսային սահմանը, որը, սակայն, փոփոխվում է այնպես, որ անցնի Ամադիայից հարավ։ 4. Արևելքում և հյուսիս-արևելքում՝ վերևում սահմանված կետից մինչև Սև ծով՝ Թուրքիայի և Պարսկաստանի գործող սահմանը, ապա Թուրքիայի և Ռուսաստանի նախկին սահմանը՝ 89-րդ հոդվածի դրույթներով պայմանավորված։ 5. Սև ծովը։

Հոդված 28 Սույն պայմանագրով նկարագրված սահմանները գծված են սույն պայմանագրին կցված 1։1 000 000 մասշտաբի քարտեզների վրա։ Տեքստի և քարտեզի միջև տարբերության դեպքում տեքստը կգերակայի։

Հոդված 29 Սահմանային հանձնաժողովները, որոնց կազմը սահմանված է կամ կսահմանվի սույն պայմանագրով կամ այն լրացնող պայմանագրերով, պետք է այդ սահմանները գծեն տեղում։ Նրանք լիազորություն կունենան ոչ միայն որոշելու այն հատվածները, որոնք սահմանված են որպես «տեղում որոշվելիք գիծ», այլև, եթե հանձնաժողովն անհրաժեշտ համարի, մանրամասների առումով վերանայելու վարչական սահմաններով կամ այլ կերպ սահմանված հատվածները։ Նրանք բոլոր դեպքերում կձգտեն հնարավորինս հետևել պայմանագրերում տրված նկարագրություններին՝ որքան հնարավոր է հաշվի առնելով վարչական սահմաններն ու տեղական տնտեսական շահերը։ Հանձնաժողովների որոշումները կընդունվեն մեծամասնությամբ և պարտադիր կլինեն շահագրգիռ կողմերի համար։ Սահմանային հանձնաժողովների ծախսերը շահագրգիռ կողմերը կկրեն հավասար բաժիններով։

Հոդված 30 Ջրային ուղիով սահմանված սահմանների առնչությամբ սույն պայմանագրի նկարագրություններում օգտագործված «հոսանք» կամ «հուն» արտահայտությունները ոչ նավարկելի գետերի դեպքում նշանակում են ջրային ուղու կամ դրա գլխավոր ճյուղի միջին գիծը, իսկ նավարկելի գետերի դեպքում՝ նավարկության գլխավոր հունի միջին գիծը։ Սույն պայմանագրով նախատեսված սահմանային հանձնաժողովները կորոշեն՝ սահմանագիծը կհետևի՞ հոսանքի կամ հունի հնարավոր փոփոխություններին, թե՞ վերջնականապես կֆիքսվի հոսանքի կամ հունի այն դիրքով, որն առկա է սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելու պահին։ Սույն պայմանագրում հակառակ դրույթների բացակայության դեպքում ափից երեք մղոնի սահմաններում գտնվող կղզիներն ու կղզյակները ներառվում են առափնյա պետության սահմանի մեջ։

Հոդված 31 Շահագրգիռ տարբեր պետությունները պարտավորվում են հանձնաժողովներին տրամադրել նրանց առաջադրանքների համար անհրաժեշտ բոլոր փաստաթղթերը, հատկապես գործող կամ հին սահմանները որոշող համաձայնագրերի վավերացված պատճենները, գոյություն ունեցող բոլոր խոշորամասշտաբ քարտեզները, գեոդեզիական տվյալները, ավարտված, բայց չհրապարակված հանույթները և սահմանային ջրահոսքերի փոփոխությունների մասին տեղեկությունները։ Թուրքական իշխանությունների տիրապետության տակ գտնվող քարտեզները, գեոդեզիական տվյալներն ու հանույթները, նույնիսկ եթե չհրապարակված են, սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո երեսուն օրվա ընթացքում Կոստանդնուպոլսում պետք է հանձնվեն համապատասխան հանձնաժողովների այն ներկայացուցչին, որին կարող են նշանակել Գլխավոր դաշնակից տերությունները։ Շահագրգիռ պետությունները նաև պարտավորվում են տեղական իշխանություններին հանձնարարել հանձնաժողովներին հաղորդել բոլոր փաստաթղթերը, հատկապես հատակագծերը, կադաստրային ու հողային մատյանները, և պահանջի դեպքում տրամադրել սեփականության, առկա տնտեսական պայմանների և այլ անհրաժեշտ տեղեկությունների բոլոր մանրամասները։

Հոդված 32 Շահագրգիռ տարբեր պետությունները պարտավորվում են ուղղակիորեն կամ տեղական իշխանությունների միջոցով սահմանային հանձնաժողովներին ամեն օգնություն ցուցաբերել իրենց առաքելության կատարման համար անհրաժեշտ փոխադրման, կացարանի, աշխատուժի և նյութերի՝ ցուցանակների ու սահմանասյուների հետ կապված բոլոր հարցերում։ Մասնավորապես, թուրքական կառավարությունը պարտավորվում է Գլխավոր դաշնակից տերություններին տրամադրել այն տեխնիկական անձնակազմը, որը նրանք անհրաժեշտ կհամարեն սահմանային հանձնաժողովներին իրենց առաքելության կատարման մեջ աջակցելու համար։

Հոդված 33 Շահագրգիռ տարբեր պետությունները պարտավորվում են պահպանել հանձնաժողովների տեղադրած եռանկյունաչափական կետերը, ազդանշանները, սյուները կամ սահմանանշանները։

Հոդված 34 Սյուները կտեղադրվեն այնպես, որ միմյանցից տեսանելի լինեն․ դրանք կհամարակալվեն, և դրանց դիրքն ու համարը կնշվեն քարտեզագրական փաստաթղթում։

Հոդված 35 Սահմանը որոշող արձանագրությունները և դրանց կցված քարտեզներն ու փաստաթղթերը կկազմվեն երեք օրինակից, որոնցից երկու օրինակը կուղարկվի սահմանակից պետությունների կառավարություններին, իսկ երրորդը՝ Ֆրանսիայի Հանրապետության կառավարությանը, որը վավերացված պատճեններ կհանձնի սույն պայմանագիրն ստորագրող տերություններին։ Մաս III — Քաղաքական դրույթներ Բաժին I. Կոստանդնուպոլիս

Հոդված 36 Սույն պայմանագրի դրույթներով պայմանավորված՝ Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայն են, որ Կոստանդնուպոլսի նկատմամբ թուրքական կառավարության իրավունքներն ու իրավատիտղոսը չեն շոշափվի, և որ հիշյալ կառավարությունն ու Նորին Մեծություն սուլթանն իրավունք կունենան այնտեղ բնակվելու և այնտեղ պահելու թուրքական պետության մայրաքաղաքը։ Այնուամենայնիվ, եթե Թուրքիան բարեխղճորեն չպահպանի սույն պայմանագրի կամ այն լրացնող որևէ պայմանագրի կամ կոնվենցիայի դրույթները, մասնավորապես՝ ցեղային, կրոնական կամ լեզվական փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանության առումով, Դաշնակից տերությունները հստակ վերապահում են վերոհիշյալ դրույթները փոփոխելու իրավունքը, իսկ Թուրքիան սրանով համաձայնում է ընդունել այս կապակցությամբ ընդունվելիք ցանկացած կարգավորում։ Բաժին II. Նեղուցներ

Հոդված 37 Նեղուցների նավարկությունն այսուհետև, ներառյալ Դարդանելը, Մարմարա ծովը և Բոսֆորը, թե՛ խաղաղության, թե՛ պատերազմի ժամանակ բաց կլինի յուրաքանչյուր առևտրային կամ ռազմական նավի և ռազմական ու առևտրային օդանավերի համար՝ առանց դրոշի տարբերության։ Այս ջրերը չեն ենթարկվի շրջափակման, դրանցում չի իրականացվի պատերազմող կողմի որևէ իրավունք և չի կատարվի որևէ թշնամական գործողություն՝ բացառությամբ Ազգերի լիգայի խորհրդի որոշման կատարման դեպքի։

Հոդված 38 Թուրքական կառավարությունը ճանաչում է, որ անհրաժեշտ է լրացուցիչ միջոցներ ձեռնարկել 37-րդ հոդվածով նախատեսված նավարկության ազատությունն ապահովելու համար, և հետևաբար, իրեն վերաբերող մասով, 39-րդ հոդվածում նշված ջրերի վերահսկողությունը պատվիրակում է «Նեղուցների հանձնաժողով» կոչվելիք և այսուհետ «Հանձնաժողով» նշվող հանձնաժողովին։ Հունական կառավարությունն իրեն վերաբերող մասով Հանձնաժողովին պատվիրակում է նույն լիազորությունները և պարտավորվում է նրան բոլոր առումներով տրամադրել նույն դյուրությունները։ Այդ վերահսկողությունը կիրականացվի համապատասխանաբար թուրքական և հունական կառավարությունների անունից և սույն բաժնում նախատեսված ձևով։

Հոդված 39 Հանձնաժողովի իշխանությունը կտարածվի Դարդանելի միջերկրածովյան մուտքի և Բոսֆորի սևծովյան մուտքի միջև գտնվող բոլոր ջրերի և այդ մուտքերից յուրաքանչյուրից երեք մղոնի սահմաններում գտնվող ջրերի վրա։ Այդ իշխանությունը կարող է իրականացվել ափին այնքանով, որքանով անհրաժեշտ է սույն բաժնի դրույթները կատարելու համար։

Հոդված 40 Հանձնաժողովը կազմված կլինի համապատասխանաբար Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների (եթե և երբ այդ կառավարությունը պատրաստ լինի մասնակցելու), Բրիտանական կայսրության, Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Ճապոնիայի, Ռուսաստանի (եթե և երբ Ռուսաստանը դառնա Ազգերի լիգայի անդամ), Հունաստանի, Ռումինիայի, ինչպես նաև Բուլղարիայի ու Թուրքիայի (եթե և երբ վերջին երկու պետությունները դառնան Ազգերի լիգայի անդամներ) նշանակած ներկայացուցիչներից։ Յուրաքանչյուր տերություն կնշանակի մեկ ներկայացուցիչ։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների, Բրիտանական կայսրության, Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Ճապոնիայի և Ռուսաստանի ներկայացուցիչներից յուրաքանչյուրը կունենա երկու ձայն։ Հունաստանի, Ռումինիայի, Բուլղարիայի և Թուրքիայի ներկայացուցիչներից յուրաքանչյուրը կունենա մեկ ձայն։ Յուրաքանչյուր հանձնակատարի կարող է պաշտոնից հեռացնել միայն իրեն նշանակած կառավարությունը։

Հոդված 41 Հանձնակատարները 39-րդ հոդվածում նշված սահմաններում կօգտվեն դիվանագիտական արտոնություններից և անձեռնմխելիություններից։

Հոդված 42 Հանձնաժողովը սույն պայմանագրով իրեն տրված լիազորությունները կիրականացնի տեղական իշխանությունից լիակատար անկախությամբ։ Այն կունենա իր դրոշը, իր բյուջեն և իր առանձին կազմակերպումը։

Հոդված 43 39-րդ հոդվածով սահմանված իր իրավասության սահմաններում Հանձնաժողովին կհանձնարարվեն հետևյալ պարտականությունները՝ (ա) նավարկության հուները կամ նավահանգիստներին մոտեցումները բարելավելու համար անհրաժեշտ համարվող ցանկացած աշխատանքների կատարումը, (բ) նավարկության հուների լուսավորումն ու լողանշաններով նշումը, (գ) լոցմանական ծառայության և քարշակման վերահսկողությունը, (դ) խարսխակայանների վերահսկողությունը, (ե) Կոստանդնուպոլսի և Հայդար փաշայի նավահանգիստներում սույն պայմանագրի Մաս XI-ի (Նավահանգիստներ, ջրային ուղիներ և երկաթուղիներ) 335–344-րդ հոդվածներով սահմանված ռեժիմի կիրառումն ապահովելու համար անհրաժեշտ վերահսկողությունը, (զ) նավաբեկություններին և փրկարարական գործերին առնչվող բոլոր հարցերի վերահսկողությունը, (է) լիխտերային բեռնափոխադրումների վերահսկողությունը։

Հոդված 44 Եթե Հանձնաժողովը գտնի, որ անցման ազատությունը խոչընդոտվում է, այն կտեղեկացնի Կոստանդնուպոլսում այն Դաշնակից տերությունների ներկայացուցիչներին, որոնք տրամադրում են 178-րդ հոդվածով նախատեսված օկուպացիոն ուժերը։ Այդ ներկայացուցիչներն այնուհետև հիշյալ ուժերի ռազմածովային և ռազմական հրամանատարների հետ կհամաձայնեցնեն Նեղուցների ազատությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ համարվող միջոցները։ Նույնպիսի գործողություն հիշյալ ներկայացուցիչները կձեռնարկեն Նեղուցներով անցման ազատությանը սպառնացող որևէ արտաքին գործողության դեպքում։

Հոդված 45 Անհրաժեշտ համարվող որևէ գույք ձեռք բերելու կամ մշտական աշխատանքներ կատարելու նպատակով Հանձնաժողովն իրավունք կունենա ներգրավելու այնպիսի փոխառություններ, որոնք անհրաժեշտ կհամարի։ Այդ փոխառությունները հնարավորության սահմաններում կապահովվեն Նեղուցներից օգտվող նավարկությունից գանձվելիք տուրքերով՝ 53-րդ հոդվածում նախատեսվածի համաձայն։

Հոդված 46 Կոստանդնուպոլսի Առողջապահության բարձրագույն խորհրդի և այդ խորհրդի ղեկավարած թուրքական սանիտարական վարչության նախկինում իրականացրած գործառույթները, ինչպես նաև Բոսֆորի ազգային փրկանավային ծառայության իրականացրած գործառույթները 39-րդ հոդվածում նշված սահմաններում կիրականացվեն Հանձնաժողովի վերահսկողությամբ և նրա կարգադրած ձևով։ Հանձնաժողովը կհամագործակցի հիվանդությունները կանխելու և դրանց դեմ պայքարելու համար Ազգերի լիգայի ընդունած ցանկացած ընդհանուր քաղաքականության կատարմանը։

Հոդված 47 Հանձնաժողովին տրված վերահսկողության ընդհանուր լիազորություններով պայմանավորված՝ ներկայումս փարոսներին, նավանորոգարաններին, կառամատույցներին կամ համանման հարցերին վերաբերող կոնցեսիաներ ունեցող ցանկացած անձանց կամ ընկերությունների իրավունքները կպահպանվեն․ սակայն Հանձնաժողովը, եթե դա անհրաժեշտ համարի ընդհանուր շահի համար, իրավունք կունենա գնելու կամ փոփոխելու այդ իրավունքները՝ սույն պայմանագրի Մաս IX-ի (Տնտեսական դրույթներ) 311-րդ հոդվածով սահմանված պայմաններով, կամ ինքը նոր կոնցեսիա ստանձնելու։

Հոդված 48 Սույն բաժնով իրեն վստահված պարտականությունների կատարումը դյուրացնելու համար Հանձնաժողովը լիազորություն կունենա կազմակերպելու հատուկ ոստիկանության այնպիսի ուժ, որն անհրաժեշտ կլինի։ Այդ ուժը հնարավորինս կհավաքագրվի Մաս V-ի (Ռազմական, ռազմածովային և օդային դրույթներ) 178-րդ հոդվածում նշված Նեղուցների գոտու և կղզիների տեղական բնակչությունից՝ բացառությամբ Լեմնոս, Իմբրոս, Սամոթրակիա, Թենեդոս և Միթիլենե կղզիների։ Հիշյալ ուժը կղեկավարեն Հանձնաժողովի նշանակած օտարերկրյա ոստիկանական սպաները։

Հոդված 49 Նեղուցների գոտու թուրքական մնացող մասում, ներառյալ Մարմարա ծովի կղզիները, և մինչև 136-րդ հոդվածով նախատեսված թուրքական դատական համակարգի բարեփոխումն ուժի մեջ մտնելը կապիտուլյացիոն իրավունքներ ունեցող տերությունների քաղաքացիների կատարած՝ Հանձնաժողովի ընդունած կանոնների և ենթաօրենսդրական կարգերի բոլոր խախտումները կքննեն հիշյալ տերությունների հյուպատոսական դատարանները։ Դաշնակից տերությունները համաձայն են այդպիսի խախտումները ենթակա դարձնել իրենց հյուպատոսական դատարանների կամ իշխանությունների քննությանը։ Թուրք քաղաքացիների կամ կապիտուլյացիոն իրավունքներ չունեցող տերությունների քաղաքացիների կատարած խախտումները կքննեն թուրքական իրավասու դատական իշխանությունները։ Հիշյալ գոտու՝ հունական ինքնիշխանության ներքո դրված մասում այդպիսի խախտումները կքննեն հունական իրավասու դատական իշխանությունները։

Հոդված 50 Հանձնաժողովի իրավասության սահմաններում գտնվող որևէ առևտրային նավի սպաները կամ անձնակազմի անդամները, որոնք ափին կարող են ձերբակալվել հիշյալ իրավասության սահմաններում ցամաքում կամ նավի վրա կատարված որևէ իրավախախտման համար, Հանձնաժողովի ոստիկանության կողմից կտարվեն իրավասու դատական իշխանության առջև։ Եթե մեղադրյալին ձերբակալել է Հանձնաժողովի ոստիկանությունից այլ մարմին, նա անհապաղ կհանձնվի այդ ոստիկանությանը։

Հոդված 51 Հանձնաժողովը կնշանակի այն ենթակա պաշտոնատար անձանց կամ պաշտոնյաներին, որոնք անփոխարինելի կհամարվեն իրեն հանձնարարված պարտականությունները կատարելիս իրեն օգնելու համար։

Հոդված 52 Հանձնաժողովի իրավասության սահմաններում գտնվող ջրերի նավարկությանն առնչվող բոլոր հարցերում 37-րդ հոդվածում հիշատակված բոլոր նավերի նկատմամբ կցուցաբերվի բացարձակ հավասար վերաբերմունք։

Հոդված 53 47-րդ հոդվածի դրույթներով պայմանավորված՝ գործող այն իրավունքները, որոնցով Հանձնաժողովի իրավասության սահմաններում նավերից կամ բեռներից տարբեր նպատակների համար կարող են տուրքեր ու վճարներ գանձվել՝ թե՛ ուղղակի թուրքական կառավարության, թե՛ միջազգային մարմինների կամ մասնավոր ընկերությունների կողմից, կփոխանցվեն Հանձնաժողովին։ Հանձնաժողովն այդ տուրքերն ու վճարները կսահմանի միայն այնպիսի չափերով, որոնք ողջամտորեն անհրաժեշտ կարող են լինել նավարկության համար կատարված աշխատանքների և մատուցված ծառայությունների ծախսերը ծածկելու համար՝ ներառյալ Հանձնաժողովի վարչակազմի ընդհանուր ծախսերն ու ծախքերը և սույն բաժնի հավելվածի 3-րդ պարբերությամբ նախատեսված աշխատավարձերն ու վճարումները։ Միայն այդ նպատակներով և Ազգերի լիգայի խորհրդի նախնական համաձայնությամբ Հանձնաժողովը կարող է նաև ներկայումս գոյություն ունեցողներից այլ տուրքեր ու վճարներ սահմանել և որոշել դրանց չափերը։

Հոդված 54 Հանձնաժողովի սահմանած բոլոր տուրքերն ու վճարները կգանձվեն առանց որևէ խտրականության և բոլոր նավերի միջև բացարձակ հավասարության հիման վրա՝ անկախ նրանց ծագման, նպատակակետի կամ մեկնման նավահանգստից, դրոշից կամ սեփականատիրոջից, կամ նրանց բեռների ազգային պատկանելությունից կամ սեփականատիրոջից։ Այս դրույթը չի շոշափում սույն բաժնով նախատեսված տուրքերը տարողությանը համապատասխան սահմանելու Հանձնաժողովի իրավունքը։

Հոդված 55 Թուրքական և հունական կառավարությունները համապատասխանաբար պարտավորվում են դյուրացնել Հանձնաժողովի կողմից այն հողի ու շենքերի ձեռքբերումը, որոնք Հանձնաժողովն անհրաժեշտ կհամարի ձեռք բերել իրեն վստահված պարտականություններն արդյունավետ կատարելու համար։

Հոդված 56 39-րդ հոդվածում նշված ջրերով տարանցող ռազմանավերը բոլոր առումներով կհամապատասխանեն նավարկության սովորական կանոնների և սանիտարական պահանջների պահպանման համար Հանձնաժողովի արձակած կանոններին։

Հոդված 57 (1) Հանձնաժողովի վերահսկողության ներքո գտնվող ջրերում պատերազմող կողմերի ռազմանավերը չեն համալրի պարենի կամ պաշարների իրենց պաշարները, բացի այն չափից, որը խստորեն անհրաժեշտ է Նեղուցներով անցումն ավարտելու և ամենամոտ այն նավահանգիստը հասնելու համար, որտեղ կարող են կանգ առնել, և չեն լրացնի կամ մեծացնի իրենց ռազմական միջոցների պաշարները կամ սպառազինությունը և չեն համալրի անձնակազմը։ Կկատարվեն միայն այն վերանորոգումները, որոնք բացարձակապես անհրաժեշտ են դրանք ծովագնաց դարձնելու համար, և դրանք որևէ կերպ չեն մեծացնի նրանց մարտական ուժը։ Հանձնաժողովը կորոշի, թե որ վերանորոգումներն են անհրաժեշտ, և դրանք պետք է կատարվեն հնարավորինս նվազ ուշացմամբ։ (2) Պատերազմող կողմերի ռազմանավերի անցումը Հանձնաժողովի վերահսկողության ներքո գտնվող ջրերով կիրականացվի հնարավորինս նվազ ուշացմամբ և առանց որևէ այլ ընդհատման, բացի ծառայության անհրաժեշտություններից բխող ընդհատումից։ (3) Այդպիսի ռազմանավերի մնալը Հանձնաժողովի իրավասության ներքո գտնվող նավահանգիստներում չի գերազանցի քսանչորս ժամը՝ բացի աղետի դեպքից։ Այդ դեպքում նրանք պարտավոր կլինեն հեռանալ հնարավորինս շուտ։ Հանձնաժողովի վերահսկողության ներքո գտնվող ջրերից պատերազմող կողմի նավի մեկնելու և հակառակ պատերազմող կողմին պատկանող նավի մեկնելու միջև միշտ պետք է անցնի առնվազն քսանչորս ժամ։ (4) Պատերազմի ժամանակ Հանձնաժողովի վերահսկողության ներքո գտնվող ջրերին վերաբերող ցանկացած լրացուցիչ կանոն, որը մասնավորապես առնչվում է Թուրքիայի թշնամիներին նախատեսված ռազմական միջոցների ու ռազմական մաքսանենգ բեռների անցմանը կամ հիշյալ ջրերում պարենի, պաշարների համալրմանը կամ վերանորոգումներ կատարելուն, կսահմանի Ազգերի լիգան։

Հոդված 58 Գրավված նավերը բոլոր առումներով կենթարկվեն նույն պայմաններին, ինչ պատերազմող կողմերի ռազմանավերը։

Հոդված 59 Պատերազմող ոչ մի կողմ Հանձնաժողովի վերահսկողության ներքո գտնվող ջրերում չի բեռնի կամ իջեցնի զորքեր, ռազմամթերք կամ պատերազմի միջոցներ՝ բացի անցման պատահական խոչընդոտման դեպքից, և նման դեպքերում անցումը կվերսկսվի հնարավորինս շտապ։

Հոդված 60 57-րդ, 58-րդ կամ 59-րդ հոդվածների որևէ դրույթ չի համարվի Ազգերի լիգայի խորհրդի որոշումը կատարող պատերազմող կողմի կամ կողմերի լիազորությունները սահմանափակող։

Հոդված 61 Տերությունների միջև սույն բաժնի դրույթների մեկնաբանության կամ կատարման, իսկ Կոստանդնուպոլսի և Հայդար փաշայի առնչությամբ՝ Մաս XI-ի (Նավահանգիստներ, ջրային ուղիներ և երկաթուղիներ) 335–344-րդ հոդվածների դրույթների վերաբերյալ առաջացող ցանկացած տարաձայնություն կներկայացվի Հանձնաժողովին։ Եթե Հանձնաժողովի որոշումը որևէ տերության կողմից չընդունվի, հարցը շահագրգիռ ցանկացած տերության պահանջով կլուծվի Ազգերի լիգայի նախատեսած կարգով, և մինչև նրա որոշումը Հանձնաժողովի կարգադրությունը կկատարվի։ Հավելված 1. Նեղուցների հանձնաժողովի նախագահությունը երկու տարի ժամկետով հերթագայությամբ կիրականացվի Հանձնաժողովի՝ երկու ձայն ունենալու իրավունք ունեցող անդամների միջև։ Հանձնաժողովը որոշումներ կընդունի ձայների մեծամասնությամբ, իսկ նախագահը կունենա վճռորոշ ձայն։ Ձեռնպահ մնալը կհամարվի քննարկվող առաջարկին դեմ քվե։ Հանձնակատարներից յուրաքանչյուրն իրավունք կունենա նշանակելու հանձնակատարի տեղակալ՝ իր բացակայության ժամանակ իրեն փոխարինելու համար։ 2. Հանձնաժողովի յուրաքանչյուր անդամի աշխատավարձը կվճարի իրեն նշանակած կառավարությունը․ այդ աշխատավարձերը կսահմանվեն ողջամիտ չափերով, որոնց շուրջ Հանձնաժողովում ներկայացված կառավարությունները ժամանակ առ ժամանակ համաձայնության կգան։ 3. 48-րդ հոդվածում հիշատակված ոստիկանական սպաների, 51-րդ հոդվածով նշանակվելիք մյուս պաշտոնյաների ու պաշտոնատար անձանց աշխատավարձերը և 48-րդ հոդվածում հիշատակված տեղական ոստիկանության վարձատրությունը կվճարվեն նավարկությունից գանձվող տուրքերի և վճարների մուտքերից։ Հանձնաժողովը կանոններ կմշակի նշանակված բոլոր պաշտոնատար անձանց և պաշտոնյաների աշխատանքի ընդունման պայմանների վերաբերյալ։ 4. Հանձնաժողովն իր տրամադրության տակ կունենա այն նավերը, որոնք անհրաժեշտ են սույն բաժնով և հավելվածով սահմանված իր գործառույթները կատարելու համար։ 5. Սույն բաժնի և հավելվածի դրույթներով իրեն հանձնարարված բոլոր պարտականությունները կատարելու համար և դրանցով սահմանված շրջանակներում Հանձնաժողովը լիազորություն կունենա պատրաստելու, արձակելու և գործադրելու անհրաժեշտ կանոնները․ այդ լիազորությունը կներառի գործող կանոնները անհրաժեշտ չափով փոփոխելու կամ վերացնելու իրավունքը։ 6. Հանձնաժողովը կանոններ կմշակի իր վերահսկողության ներքո գտնվող դրամական միջոցների բոլոր եկամուտների ու ծախսերի հաշիվները վարելու, այդ հաշիվներն աուդիտի ենթարկելու և դրանց ամբողջական ու ճշգրիտ զեկույցն ամեն տարի հրապարակելու ձևի վերաբերյալ։ Բաժին III. Քրդստան

Հոդված 62 Կոստանդնուպոլսում նստող և համապատասխանաբար բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարությունների նշանակած երեք անդամներից կազմված հանձնաժողովը սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում տեղական ինքնավարության նախագիծ կմշակի այն հիմնականում քրդաբնակ շրջանների համար, որոնք գտնվում են Եփրատից արևելք, Հայաստանի՝ հետագայում որոշվելիք հարավային սահմանից հարավ և Թուրքիայի՝ Սիրիայի ու Միջագետքի հետ սահմանից հյուսիս, ինչպես սահմանված է 27-րդ հոդվածի II մասի (2) և (3) կետերում։ Եթե որևէ հարցում միաձայնություն հնարավոր չլինի ապահովել, Հանձնաժողովի անդամներն այն կփոխանցեն իրենց համապատասխան կառավարություններին։ Նախագիծը կպարունակի այս շրջաններում ասորաքաղդեացիների և այլ ցեղային կամ կրոնական փոքրամասնությունների պաշտպանության լիակատար երաշխիքներ․ այդ նպատակով բրիտանական, ֆրանսիական, իտալական, պարսկական և քրդական ներկայացուցիչներից կազմված հանձնաժողովը կայցելի տեղում՝ ուսումնասիրելու և որոշելու, թե թուրքական սահմանում ինչ ուղղումներ, եթե այդպիսիք կան, պետք է կատարվեն այնտեղ, որտեղ սույն պայմանագրի դրույթներով այդ սահմանը համընկնում է Պարսկաստանի սահմանի հետ։

Հոդված 63 Թուրքական կառավարությունը սրանով համաձայնում է ընդունել և կատարել 62-րդ հոդվածում հիշատակված երկու հանձնաժողովների որոշումները՝ դրանք հիշյալ կառավարությանը հաղորդելուց հետո երեք ամսվա ընթացքում։

Հոդված 64 Եթե սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում 62-րդ հոդվածով որոշված շրջանների քուրդ ժողովուրդները դիմեն Ազգերի լիգայի խորհրդին այնպես, որ ցույց տրվի, թե այդ շրջանների բնակչության մեծամասնությունը ցանկանում է անկախություն Թուրքիայից, և եթե Խորհուրդն այնուհետև համարի, որ այդ ժողովուրդները կարող են ունենալ այդպիսի անկախություն, ու առաջարկի այն շնորհել նրանց, Թուրքիան սրանով համաձայնում է կատարել այդպիսի առաջարկությունը և հրաժարվել այդ շրջանների նկատմամբ բոլոր իրավունքներից ու իրավատիտղոսից։ Այդ հրաժարման մանրամասն դրույթները կդառնան Գլխավոր դաշնակից տերությունների և Թուրքիայի միջև առանձին համաձայնագրի առարկա։ Եթե և երբ այդպիսի հրաժարումը տեղի ունենա, Գլխավոր դաշնակից տերությունները որևէ առարկություն չեն ներկայացնի այդպիսի անկախ քրդական պետությանը Քրդստանի՝ մինչ այդ Մոսուլի վիլայեթում ներառված մասում բնակվող քրդերի կամավոր միանալու դեմ։ Բաժին IV. Զմյուռնիա

Հոդված 65 Սույն բաժնի դրույթները կկիրառվեն Զմյուռնիա քաղաքի և 66-րդ հոդվածում որոշված հարակից տարածքի նկատմամբ մինչև 83-րդ հոդվածին համապատասխան նրանց վերջնական կարգավիճակի որոշումը։

Հոդված 66 Զմյուռնիա քաղաքին հարակից տարածքի աշխարհագրական սահմանները կսահմանվեն հետևյալ կերպ․ Սկալանովայից մոտ 5 կիլոմետր հյուսիս Էգեյան ծով թափվող գետի գետաբերանից դեպի արևելք՝ այդ գետի հոսանքը՝ վերևի ուղղությամբ, ապա հարավ-արևելք՝ այդ գետի հարավային ճյուղի հոսանքը, ապա հարավ-արևելք՝ մինչև Գյումյուշ Դաղի կատարի արևմտյան կետը․ տեղում որոշվելիք գիծ՝ Չինար Կ.-ից արևմուտք և Աքչե Օվայից արևելք անցնելով, այնտեղից հյուսիս-արևելք՝ այդ կատարագիծը, այնտեղից հյուսիս՝ մինչև Այասոլուքից Դեյրմենդիք երկաթուղու վրա ընտրվելիք մի կետ՝ Բալաչիք կայարանից մոտ 1 կիլոմետր արևմուտք․ տեղում որոշվելիք գիծ՝ Սոքիայից Բալաչիք կայարան տանող ճանապարհն ու երկաթուղին ամբողջությամբ թուրքական տարածքում թողնելով, այնտեղից հյուսիս՝ մինչև Զմյուռնիայի սանջակի հարավային սահմանի վրա ընտրվելիք մի կետ․ տեղում որոշվելիք գիծ, այնտեղից մինչև Օդեմիշից մոտ 15 կիլոմետր հյուսիս-արևելք գտնվող Բոս Դաղի շրջակայքում ընտրվելիք մի կետ․ Զմյուռնիայի սանջակի հարավային և արևելյան սահմանը, այնտեղից հյուսիս՝ մինչև Մանիսայից Ալաշեհր երկաթուղու վրա ընտրվելիք մի կետ՝ Սալիհլիից մոտ 6 կիլոմետր արևմուտք․ տեղում որոշվելիք գիծ, այնտեղից հյուսիս՝ մինչև Գյորենեզ Դաղ․ տեղում որոշվելիք գիծ՝ Մերմեր Գյոլից արևելք և Քեմերից արևմուտք անցնելով, Քում Չայը մոտավորապես Աքշալանից հարավ հատելով, ապա Քավաքալանից արևմուտք ջրբաժանին հետևելով, այնտեղից հյուսիս-արևմուտք՝ մինչև Քըրքաղաչ և Աք Հիսար կազաների սահմանի վրա ընտրվելիք մի կետ՝ Քըրքաղաչից մոտ 18 կիլոմետր արևելք և Աք Հիսարից 20 կիլոմետր հյուսիս․ տեղում որոշվելիք գիծ, այնտեղից արևմուտք՝ մինչև Սոմայի կազայի սահմանի հետ միացումը․ Քըրքաղաչի կազայի հարավային սահմանը, այնտեղից արևմուտք՝ մինչև Զմյուռնիայի սանջակի սահմանի հետ միացումը․ Սոմայի կազայի հարավային սահմանը, այնտեղից հյուսիս՝ մինչև Զմյուռնիայի վիլայեթի սահմանի հետ միացումը․ Զմյուռնիայի սանջակի հյուսիսարևելյան սահմանը, այնտեղից արևմուտք՝ մինչև Չարփաջիքի (Թեփե) շրջակայքում ընտրվելիք մի կետ․ Զմյուռնիայի վիլայեթի հյուսիսային սահմանը, այնտեղից հյուսիս՝ մինչև Քեյուլուջեից մոտ 4 կիլոմետր հարավ-արևմուտք տեղում ընտրվելիք մի կետ․ տեղում որոշվելիք գիծ, այնտեղից արևմուտք՝ մինչև Դահլինա հրվանդանի և Քեմեր Իսքելեի միջև տեղում ընտրվելիք մի կետ․ տեղում որոշվելիք գիծ՝ Քեմերից և Քեմեր Իսքելեից, ինչպես նաև այդ վայրերը միացնող ճանապարհից հարավ անցնելով։

Հոդված 67 Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո տասնհինգ օրվա ընթացքում կստեղծվի հանձնաժողով՝ 66-րդ հոդվածում նկարագրված տարածքների սահմանները տեղում գծելու համար։ Այս հանձնաժողովը կազմված կլինի համապատասխանաբար բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարությունների նշանակած երեք անդամներից, հունական կառավարության նշանակած մեկ անդամից և թուրքական կառավարության նշանակած մեկ անդամից։

Հոդված 68 Սույն բաժնի դրույթներով պայմանավորված՝ Զմյուռնիա քաղաքը և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքը սույն պայմանագրի կիրառման մեջ կհավասարեցվեն Թուրքիայից անջատված տարածքին։

Հոդված 69 Զմյուռնիա քաղաքը և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքը մնում են թուրքական ինքնիշխանության ներքո։ Սակայն Թուրքիան հունական կառավարությանը փոխանցում է Զմյուռնիա քաղաքի և հիշյալ տարածքի նկատմամբ իր ինքնիշխանության իրավունքների իրականացումը։ Ի վկայություն այդ ինքնիշխանության՝ թուրքական դրոշը մշտապես կբարձրացվի Զմյուռնիա քաղաքի արտաքին բերդի վրա։ Բերդը կորոշեն Գլխավոր դաշնակից տերությունները։

Հոդված 70 Հունական կառավարությունը պատասխանատու կլինի Զմյուռնիա քաղաքի և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքի կառավարման համար և այդ կառավարումը կիրականացնի այդ նպատակով իր հատուկ նշանակած պաշտոնյաների մարմնի միջոցով։

Հոդված 71 Հունական կառավարությունն իրավունք կունենա Զմյուռնիա քաղաքում և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքում պահելու կարգի ու հանրային անվտանգության պահպանման համար անհրաժեշտ ռազմական ուժերը։

Հոդված 72 Կստեղծվի տեղական խորհրդարան՝ այնպիսի ընտրական համակարգով, որը կապահովի բնակչության բոլոր հատվածների համամասնական ներկայացուցչությունը՝ ներառյալ ցեղային, լեզվական և կրոնական փոքրամասնությունները։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում հունական կառավարությունը Ազգերի լիգայի խորհրդին կներկայացնի վերոհիշյալ պահանջներին համապատասխան ընտրական համակարգի նախագիծ․ այս նախագիծը ուժի մեջ չի մտնի, մինչև չհաստատվի Խորհրդի մեծամասնության կողմից։ Հունական կառավարությունն իրավունք կունենա ընտրությունները հետաձգելու այնքան ժամանակ, որքան կարող է պահանջվել թուրքական իշխանությունների կողմից արտաքսված կամ տեղահանված բնակիչների վերադարձի համար, սակայն այդ հետաձգումը չի գերազանցի սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ տարին։

Հոդված 73 Հունական վարչակազմի և տեղական խորհրդարանի հարաբերությունները կորոշի հիշյալ վարչակազմը՝ հունական սահմանադրության սկզբունքներին համապատասխան։

Հոդված 74 Զմյուռնիա քաղաքում և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքում պարտադիր զինվորական ծառայություն չի գործադրվի մինչև 83-րդ հոդվածին համապատասխան նրանց կարգավիճակի վերջնական որոշումը։

Հոդված 75 86-րդ հոդվածում հիշատակված առանձին պայմանագրի՝ ցեղային, լեզվական և կրոնական փոքրամասնությունների պաշտպանությանը և առևտրի ու տարանցման ազատությանը վերաբերող դրույթները կիրառելի կլինեն Զմյուռնիա քաղաքի և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքի նկատմամբ։

Հոդված 76 Հունական կառավարությունը կարող է մաքսային սահման հաստատել 66-րդ հոդվածում որոշված սահմանագծի երկայնքով և կարող է Զմյուռնիա քաղաքն ու հիշյալ հոդվածում որոշված տարածքը ներառել հունական մաքսային համակարգում։

Հոդված 77 Հունական կառավարությունը պարտավորվում է չձեռնարկել որևէ միջոց, որը կհանգեցնի գործող թուրքական արժույթի արժեզրկմանը․ այդ արժույթը կպահպանի իր օրինական վճարամիջոցի բնույթը մինչև 83-րդ հոդվածի դրույթներին համապատասխան տարածքի վերջնական կարգավիճակի որոշումը։

Հոդված 78 Մաս XI-ի (Նավահանգիստներ, ջրային ուղիներ և երկաթուղիներ)՝ միջազգային նշանակության նավահանգիստների, ազատ նավահանգիստների և տարանցման ռեժիմին վերաբերող դրույթները կիրառելի կլինեն Զմյուռնիա քաղաքի և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքի նկատմամբ։

Հոդված 79 Քաղաքացիության առնչությամբ Զմյուռնիա քաղաքի և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքի այն բնակիչների նկատմամբ, որոնք ունեն թուրքական քաղաքացիություն և սույն պայմանագրի պայմաններով չեն կարող որևէ այլ քաղաքացիության հավակնել, կկիրառվի ճիշտ նույն վերաբերմունքը, ինչ հույն քաղաքացիների նկատմամբ։ Հունաստանը կապահովի նրանց դիվանագիտական և հյուպատոսական պաշտպանությունն արտասահմանում։

Հոդված 80 Մաս VIII-ի (Ֆինանսական դրույթներ) 241-րդ հոդվածի դրույթները կկիրառվեն Զմյուռնիա քաղաքի և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքի դեպքում։ Մաս IX-ի (Տնտեսական դրույթներ) 293-րդ հոդվածի դրույթները կիրառելի չեն լինի հիշյալ քաղաքի և տարածքի դեպքում։

Հոդված 81 Մինչև 83-րդ հոդվածի դրույթներին համապատասխան Զմյուռնիայի և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքի վերջնական կարգավիճակի որոշումը Օսմանյան պետական պարտքի վարչությանը պատկանող Փոկեայի աղուտների շահագործման իրավունքները՝ ներառյալ բոլոր կայանքները, մեքենաները և ցամաքային կամ ծովային փոխադրման միջոցները, չեն փոփոխվի և դրանց չի միջամտվի։ Այդ ընթացքում որևէ հարկ կամ վճար չի սահմանվի այդ աղուտներից ստացվող աղի արտադրության, արտահանման կամ փոխադրման վրա։ Հունական վարչակազմն իրավունք կունենա կարգավորելու և հարկելու աղի սպառումը Զմյուռնիայում և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքում։ Եթե նախորդ պարբերությունում նշված ժամկետի ավարտից հետո Հունաստանը նպատակահարմար համարի վերոհիշյալ դրույթներում փոփոխություններ կատարել, Փոկեայի աղուտները կդիտվեն որպես կոնցեսիա, և կկիրառվեն Մաս IX-ի (Տնտեսական դրույթներ) 312-րդ հոդվածով նախատեսված երաշխիքները՝ սակայն սույն պայմանագրի Մաս VIII-ի (Ֆինանսական դրույթներ) 246-րդ հոդվածի դրույթներով պայմանավորված։

Հոդված 82 Հետագա համաձայնագրերը կորոշեն այն բոլոր հարցերը, որոնք սույն պայմանագրով որոշված չեն և կարող են առաջանալ սույն բաժնի դրույթների կատարումից։

Հոդված 83 Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո հինգ տարի անց 72-րդ հոդվածում հիշատակված տեղական խորհրդարանը ձայների մեծամասնությամբ կարող է Ազգերի լիգայի խորհրդից խնդրել Զմյուռնիա քաղաքի և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքի վերջնական միացումը Հունաստանի Թագավորությանը։ Խորհուրդը կարող է որպես նախնական պայման պահանջել հանրաքվե՝ իր սահմանելիք պայմաններով։ Եթե նախորդ պարբերության կիրառման արդյունքում այդպիսի միացում տեղի ունենա, 69-րդ հոդվածում հիշատակված թուրքական ինքնիշխանությունը կդադարի։ Այդ դեպքում Թուրքիան սրանով հօգուտ Հունաստանի հրաժարվում է Զմյուռնիա քաղաքի և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքի նկատմամբ բոլոր իրավունքներից ու իրավատիտղոսից։ Բաժին V. Հունաստան

Հոդված 84 Առանց վնասելու 1919 թվականի նոյեմբերի 27-ին Նյոյի-սյուր-Սենում ստորագրված հաշտության պայմանագրով սահմանված Բուլղարիայի սահմաններին՝ Թուրքիան հօգուտ Հունաստանի հրաժարվում է Եվրոպայում նախկին Թուրքական կայսրության այն տարածքների նկատմամբ բոլոր իրավունքներից ու իրավատիտղոսից, որոնք գտնվում են սույն պայմանագրով սահմանված Թուրքիայի սահմաններից դուրս։ Մարմարա ծովի կղզիները չեն ներառվում նախորդ պարբերությամբ կատարված ինքնիշխանության փոխանցման մեջ։ Թուրքիան նաև հօգուտ Հունաստանի հրաժարվում է Իմբրոս և Թենեդոս կղզիների նկատմամբ իր բոլոր իրավունքներից ու իրավատիտղոսից։ Լոնդոնի դեսպանների համաժողովի որոշումը, որն ընդունվել է 1913 թվականի մայիսի 17/30-ի Լոնդոնի պայմանագրի 5-րդ և 1913 թվականի նոյեմբերի 1/14-ի Աթենքի պայմանագրի 15-րդ հոդվածների կատարման համար և 1914 թվականի փետրվարի 13-ին ծանուցվել հունական կառավարությանը՝ Արևելյան Միջերկրականի մյուս կղզիների, մասնավորապես Լեմնոսի, Սամոթրակիայի, Միթիլենեի, Քիոսի, Սամոսի և Նիկարիայի նկատմամբ Հունաստանի ինքնիշխանության վերաբերյալ, հաստատվում է՝ առանց վնասելու սույն պայմանագրի դրույթներին Իտալիայի ինքնիշխանության ներքո դրված և 122-րդ հոդվածում հիշատակված կղզիների, ինչպես նաև Ասիայի ափից երեք մղոնից պակաս հեռավորության վրա գտնվող կղզիների վերաբերյալ։ Այնուամենայնիվ, Նեղուցների գոտու և 178-րդ հոդվածում հիշատակված կղզիների այն մասում, որը սույն պայմանագրով դրվում է հունական ինքնիշխանության ներքո, Հունաստանն ընդունում և պարտավորվում է պահպանել, եթե սույն պայմանագրում հակառակ դրույթ չկա, այն բոլոր պարտավորությունները, որոնք Նեղուցների ազատությունն ապահովելու համար սույն պայմանագիրը Թուրքիայի վրա է դնում հիշյալ գոտու թուրքական ինքնիշխանության ներքո մնացող մասում՝ ներառյալ Մարմարա ծովի կղզիները։

Հոդված 85 Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո տասնհինգ օրվա ընթացքում կստեղծվի հանձնաժողով՝ 27-րդ հոդվածի I մասի (2) կետում նկարագրված սահմանագիծը տեղում գծելու համար։ Այս հանձնաժողովը կազմված կլինի Գլխավոր դաշնակից տերությունների նշանակած չորս անդամներից, Հունաստանի նշանակած մեկ անդամից և Թուրքիայի նշանակած մեկ անդամից։

Հոդված 86 Հունաստանն ընդունում և համաձայնում է առանձին պայմանագրում ամրագրել այնպիսի դրույթներ, որոնք անհրաժեշտ կհամարվեն, հատկապես Ադրիանուպոլսի առնչությամբ, այդ պետության այն բնակիչների շահերը պաշտպանելու համար, որոնք բնակչության մեծամասնությունից տարբերվում են ցեղով, լեզվով կամ կրոնով։ Հունաստանը նաև ընդունում և համաձայնում է առանձին պայմանագրում ամրագրել այնպիսի դրույթներ, որոնք անհրաժեշտ կհամարվեն տարանցման ազատությունն ու այլ ազգերի առևտրի նկատմամբ արդարացի վերաբերմունքը պաշտպանելու համար։

Հոդված 87 Թուրքիայի ֆինանսական պարտավորությունների այն մասի չափն ու բնույթը, որը Հունաստանը պետք է ստանձնի իր ինքնիշխանության ներքո դրված տարածքի հաշվով, կորոշվեն սույն պայմանագրի Մաս VIII-ի (Ֆինանսական դրույթներ) 241–244-րդ հոդվածներին համապատասխան։ Հետագա համաձայնագրերը կորոշեն այն բոլոր հարցերը, որոնք սույն պայմանագրով որոշված չեն և կարող են առաջանալ հիշյալ տարածքների փոխանցման հետևանքով։ Բաժին VI. Հայաստան

Հոդված 88 Թուրքիան, Դաշնակից տերությունների արդեն կատարած գործողությանը համապատասխան, սրանով ճանաչում է Հայաստանը որպես ազատ և անկախ պետություն։

Հոդված 89 Թուրքիան և Հայաստանը, ինչպես նաև մյուս Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայնում են Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահի արբիտրաժին ներկայացնել Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի և Բիթլիսի վիլայեթներում Թուրքիայի և Հայաստանի միջև սահմանվելիք սահմանի հարցը և ընդունել դրա վերաբերյալ նրա որոշումը, ինչպես նաև ցանկացած պայման, որը նա կարող է սահմանել Հայաստանի՝ դեպի ծով ելքի և հիշյալ սահմանին հարակից թուրքական տարածքի որևէ մասի ապառազմականացման վերաբերյալ։

Հոդված 90 Եթե 89-րդ հոդվածով սահմանի որոշումը ներառի հիշյալ վիլայեթների տարածքի ամբողջի կամ որևէ մասի փոխանցումը Հայաստանին, Թուրքիան սրանով այդպիսի որոշման օրվանից հրաժարվում է այդ կերպ փոխանցված տարածքի նկատմամբ բոլոր իրավունքներից ու իրավատիտղոսից։ Սույն պայմանագրի՝ Թուրքիայից անջատված տարածքին կիրառելի դրույթներն այնուհետև կդառնան կիրառելի հիշյալ տարածքի նկատմամբ։ Թուրքիայի ֆինանսական պարտավորությունների այն մասի չափն ու բնույթը, որը Հայաստանը պետք է ստանձնի, կամ այն իրավունքները, որոնք նրան կանցնեն հիշյալ տարածքի փոխանցման հաշվով, կորոշվեն սույն պայմանագրի Մաս VIII-ի (Ֆինանսական դրույթներ) 241–244-րդ հոդվածներին համապատասխան։ Անհրաժեշտության դեպքում հետագա համաձայնագրերը կորոշեն այն բոլոր հարցերը, որոնք սույն պայմանագրով որոշված չեն և կարող են առաջանալ հիշյալ տարածքի փոխանցման հետևանքով։

Հոդված 91 Եթե 89-րդ հոդվածում հիշատակված տարածքի որևէ մաս փոխանցվի Հայաստանին, հիշյալ հոդվածում նշված որոշման հանձնումից հետո երեք ամսվա ընթացքում կստեղծվի սահմանային հանձնաժողով, որի կազմը կորոշվի հետագայում՝ այդպիսի որոշմամբ հաստատված՝ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանը տեղում գծելու համար։

Հոդված 92 Հայաստանի և համապատասխանաբար Ադրբեջանի ու Վրաստանի միջև սահմանները կորոշվեն շահագրգիռ պետությունների ուղղակի համաձայնությամբ։ Եթե երկու դեպքերից որևէ մեկում շահագրգիռ պետությունները 89-րդ հոդվածում հիշատակված որոշման օրվա դրությամբ համաձայնությամբ որոշած չլինեն սահմանը, տվյալ սահմանագիծը կորոշեն Գլխավոր դաշնակից տերությունները, որոնք նաև կապահովեն դրա տեղում գծումը։

Հոդված 93 Հայաստանն ընդունում և համաձայնում է Գլխավոր դաշնակից տերությունների հետ պայմանագրում ամրագրել այնպիսի դրույթներ, որոնք այդ տերությունները կարող են անհրաժեշտ համարել այդ պետության այն բնակիչների շահերը պաշտպանելու համար, որոնք բնակչության մեծամասնությունից տարբերվում են ցեղով, լեզվով կամ կրոնով։ Հայաստանը նաև ընդունում և համաձայնում է Գլխավոր դաշնակից տերությունների հետ պայմանագրում ամրագրել այնպիսի դրույթներ, որոնք այդ տերությունները կարող են անհրաժեշտ համարել տարանցման ազատությունն ու այլ ազգերի առևտրի նկատմամբ արդարացի վերաբերմունքը պաշտպանելու համար։ Բաժին VII. Սիրիա, Միջագետք, Պաղեստին

Հոդված 94 Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայն են, որ Մաս I-ի (Ազգերի լիգայի դաշնագիր) 22-րդ հոդվածի չորրորդ պարբերությանը համապատասխան Սիրիան և Միջագետքը ժամանակավորապես ճանաչվեն անկախ պետություններ՝ Մանդատատիրոջ կողմից վարչական խորհրդատվություն և օգնություն ցուցաբերելու պայմանով, մինչև որ նրանք կարողանան ինքնուրույն կանգնել։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո տասնհինգ օրվա ընթացքում կստեղծվի հանձնաժողով՝ 27-րդ հոդվածի II մասի (2) և (3) կետերում նկարագրված սահմանագիծը տեղում գծելու համար։ Այս հանձնաժողովը կազմված կլինի համապատասխանաբար Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և Իտալիայի նշանակած երեք անդամներից և Թուրքիայի նշանակած մեկ անդամից․ սիրիական սահմանի համար նրան կաջակցի Սիրիայի ներկայացուցիչը, իսկ միջագետքյան սահմանի համար՝ Միջագետքի ներկայացուցիչը։ Հիշյալ պետությունների մյուս սահմանների որոշումը և Մանդատատերերի ընտրությունը կկատարեն Գլխավոր դաշնակից տերությունները։

Հոդված 95 Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայն են, 22-րդ հոդվածի դրույթները կիրառելով, Պաղեստինի կառավարումը՝ Գլխավոր դաշնակից տերությունների որոշելիք սահմաններում, վստահել հիշյալ տերությունների ընտրելիք Մանդատատիրոջը։ Մանդատատերը պատասխանատու կլինի բրիտանական կառավարության՝ սկզբնապես 1917 թվականի նոյեմբերի 2-ին արած և Դաշնակից մյուս տերությունների ընդունած հայտարարության գործադրման համար՝ հօգուտ Պաղեստինում հրեա ժողովրդի ազգային օջախի ստեղծման, հստակ հասկանալով, որ ոչինչ չի արվի, որը կարող է վնասել Պաղեստինում գոյություն ունեցող ոչ հրեական համայնքների քաղաքացիական ու կրոնական իրավունքներին կամ որևէ այլ երկրում հրեաների ունեցած իրավունքներին և քաղաքական կարգավիճակին։ Մանդատատերը պարտավորվում է հնարավորինս շուտ նշանակել հատուկ հանձնաժողով՝ տարբեր կրոնական համայնքներին առնչվող բոլոր հարցերն ու պահանջներն ուսումնասիրելու և կարգավորելու համար։ Այս հանձնաժողովի կազմում հաշվի կառնվեն առնչվող կրոնական շահերը։ Հանձնաժողովի նախագահին կնշանակի Ազգերի լիգայի խորհուրդը։

Հոդված 96 Վերոհիշյալ տարածքների վերաբերյալ մանդատների պայմանները կձևակերպեն Գլխավոր դաշնակից տերությունները և հաստատման կներկայացնեն Ազգերի լիգայի խորհրդին։

Հոդված 97 Թուրքիան սրանով, 132-րդ հոդվածի դրույթներին համապատասխան, պարտավորվում է ընդունել սույն բաժնում քննարկված հարցերի վերաբերյալ ընդունվելիք ցանկացած որոշում։ Բաժին VIII. Հիջազ

Հոդված 98 Թուրքիան, Դաշնակից տերությունների արդեն կատարած գործողությանը համապատասխան, սրանով ճանաչում է Հիջազը որպես ազատ ու անկախ պետություն և հօգուտ Հիջազի հրաժարվում է նախկին Թուրքական կայսրության այն տարածքների նկատմամբ բոլոր իրավունքներից ու իրավատիտղոսներից, որոնք գտնվում են սույն պայմանագրով սահմանված Թուրքիայի սահմաններից դուրս և ներառվում են ի վերջո որոշվելիք սահմաններում։

Հոդված 99 Հաշվի առնելով Մեքքա և Մեդինա քաղաքներին ու սրբավայրերին բոլոր երկրների մահմեդականների վերագրած սրբազան բնույթը՝ Նորին Մեծություն Հիջազի թագավորը պարտավորվում է այնտեղ ազատ ու դյուրին մուտք ապահովել յուրաքանչյուր երկրի այն մահմեդականներին, որոնք ցանկանում են այնտեղ մեկնել ուխտագնացության կամ որևէ այլ կրոնական նպատակով, և հարգել ու հարգել տալ այն բարեպաշտական հիմնադրամները, որոնք որևէ երկրի մահմեդականներ այնտեղ հաստատել են կամ կարող են հաստատել Ղուրանի օրենքի պատվիրաններին համապատասխան։

Հոդված 100 Նորին Մեծություն Հիջազի թագավորը պարտավորվում է առևտրային հարցերում Հիջազի տարածքում վերաբերմունքի ամենալրիվ հավասարություն ապահովել Դաշնակից տերություններից որևէ մեկի կամ նախկին Թուրքական կայսրության տարածքներում ստեղծված նոր պետություններից որևէ մեկի քաղաքացիների, նրանց նավերի և ապրանքների, ինչպես նաև Ազգերի լիգայի անդամ պետությունների քաղաքացիների, նրանց նավերի և ապրանքների նկատմամբ։ Բաժին IX. Եգիպտոս, Սուդան, Կիպրոս 1. Եգիպտոս

Հոդված 101 Թուրքիան հրաժարվում է Եգիպտոսում կամ նրա նկատմամբ բոլոր իրավունքներից ու իրավատիտղոսից։ Այս հրաժարումն ուժի մեջ է մտնում 1914 թվականի նոյեմբերի 5-ից։ Թուրքիան հայտարարում է, որ Դաշնակից տերությունների ձեռնարկած գործողությանը համապատասխան ճանաչում է Մեծ Բրիտանիայի՝ 1914 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Եգիպտոսի նկատմամբ հռչակած պրոտեկտորատը։

Հոդված 102 1914 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Եգիպտոսում սովորաբար բնակվող թուրք հպատակները հենց այդ փաստի ուժով ձեռք կբերեն եգիպտական քաղաքացիություն և կկորցնեն իրենց թուրքական քաղաքացիությունը՝ այն բացառությամբ, որ եթե այդ օրը նման անձինք ժամանակավորապես բացակայում էին Եգիպտոսից և դրանից հետո այնտեղ չեն վերադարձել, նրանք եգիպտական քաղաքացիություն չեն ձեռք բերի առանց եգիպտական կառավարության հատուկ թույլտվության։

Հոդված 103 Այն թուրք հպատակները, որոնք Եգիպտոսում բնակություն են հաստատել 1914 թվականի դեկտեմբերի 18-ից հետո և սովորաբար այնտեղ են բնակվում սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելու օրը, կարող են, ընտրության իրավունքի համար 105-րդ հոդվածով սահմանված պայմաններով, հավակնել եգիպտական քաղաքացիության, սակայն եգիպտական իրավասու իշխանությունն առանձին դեպքերում կարող է մերժել այդպիսի պահանջը։

Հոդված 104 Սույն պայմանագրին առնչվող բոլոր նպատակների համար Եգիպտոսի և եգիպտացի քաղաքացիների, նրանց ապրանքների ու նավերի նկատմամբ 1914 թվականի օգոստոսի 1-ից կկիրառվի նույն վերաբերմունքը, ինչ Դաշնակից տերությունների, նրանց քաղաքացիների, ապրանքների ու նավերի նկատմամբ, իսկ թուրքական ինքնիշխանության ներքո գտնվող կամ սույն պայմանագրին համապատասխան Թուրքիայից անջատված տարածքի վերաբերյալ դրույթները չեն կիրառվի Եգիպտոսի նկատմամբ։

Հոդված 105 Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում 102-րդ հոդվածի դրույթներով եգիպտական քաղաքացիություն ձեռք բերող տասնութ տարեկանից բարձր անձինք իրավունք կունենան ընտրելու թուրքական քաղաքացիություն։ Եթե այդ անձինք կամ 103-րդ հոդվածով եգիպտական քաղաքացիության հավակնելու իրավունք ունեցող անձինք ցեղով տարբերվում են Եգիպտոսի բնակչության մեծամասնությունից, նույն ժամկետում նրանք իրավունք կունենան ընտրելու այն պետություններից որևէ մեկի քաղաքացիությունը, որոնց օգտին տարածք է անջատվում Թուրքիայից՝ եթե այդ պետության բնակչության մեծամասնությունը նույն ցեղից է, ինչ ընտրության իրավունքն իրականացնող անձը։ Ամուսնու ընտրությունը տարածվում է կնոջ վրա, իսկ ծնողների ընտրությունը՝ նրանց մինչև տասնութ տարեկան երեխաների վրա։ Վերոհիշյալ ընտրության իրավունքն իրականացրած անձինք, բացի Եգիպտոսում շարունակելու բնակության թույլտվություն ստացած դեպքերից, հաջորդող տասներկու ամսվա ընթացքում պետք է իրենց բնակության վայրը տեղափոխեն այն պետություն, որն ընտրել են։ Նրանք իրավունք կունենան պահպանելու Եգիպտոսում իրենց անշարժ գույքը և կարող են իրենց հետ տանել ամեն տեսակի շարժական գույքը։ Նման գույքի տեղափոխման կապակցությամբ նրանց վրա արտահանման կամ ներմուծման որևէ տուրք կամ վճար չի կարող դրվել։

Հոդված 106 Եգիպտական կառավարությունը կունենա գործողությունների լիակատար ազատություն՝ կարգավորելու Եգիպտոսում թուրք հպատակների կարգավիճակը և այն պայմանները, որոնցով նրանք կարող են հաստատվել այդ տարածքում։

Հոդված 107 Եգիպտացի քաղաքացիներն արտասահմանում գտնվելիս իրավունք կունենան բրիտանական դիվանագիտական և հյուպատոսական պաշտպանության։

Հոդված 108 Թուրքիա մուտք գործող եգիպտական ապրանքները կօգտվեն բրիտանական ապրանքներին տրված վերաբերմունքից։

Հոդված 109 Թուրքիան հօգուտ Մեծ Բրիտանիայի հրաժարվում է այն լիազորություններից, որոնք Նորին Կայսերական Մեծություն սուլթանին տրվել են 1888 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Կոստանդնուպոլսում ստորագրված՝ Սուեզի ջրանցքի ազատ նավարկության վերաբերյալ կոնվենցիայով։

Հոդված 110 Եգիպտոսում թուրքական կառավարությանը պատկանող ամբողջ գույքն ու ունեցվածքն առանց վճարման անցնում են եգիպտական կառավարությանը։

Հոդված 111 Եգիպտոսում թուրք քաղաքացիներին պատկանող ամբողջ շարժական և անշարժ գույքի նկատմամբ, եթե այդ քաղաքացիները եգիպտական քաղաքացիություն չեն ձեռք բերում, կվարվեն սույն պայմանագրի Մաս IX-ի (Տնտեսական դրույթներ) դրույթներին համապատասխան։

Հոդված 112 Թուրքիան հրաժարվում է նախկինում Եգիպտոսի վճարած տուրքի նկատմամբ ցանկացած պահանջից։ Մեծ Բրիտանիան պարտավորվում է Թուրքիային ազատել եգիպտական տուրքով ապահովված թուրքական փոխառությունների հետ կապված ամբողջ պատասխանատվությունից։ Այդ փոխառություններն են՝ 1855 թվականի երաշխավորված փոխառությունը, 1894 թվականի փոխառությունը, որը ներկայացնում է վերափոխված 1854 և 1871 թվականների փոխառությունները, 1891 թվականի փոխառությունը, որը ներկայացնում է վերափոխված 1877 թվականի փոխառությունը։ Այն գումարները, որոնք Եգիպտոսի խեդիվները ժամանակ առ ժամանակ պարտավորվել են վճարել այդ փոխառությունները թողարկած ֆինանսական տներին, նախկինի պես կուղղվեն 1894 և 1891 թվականների փոխառությունների տոկոսներին ու մարման ֆոնդերին՝ մինչև այդ փոխառությունների վերջնական մարումը։ Եգիպտոսի կառավարությունը նաև կշարունակի հատկացնել այն գումարը, որը մինչ այդ վճարվում էր 1855 թվականի երաշխավորված փոխառության տոկոսների համար։ 1894, 1891 և 1855 թվականների այս փոխառությունների մարումից հետո կդադարի եգիպտական կառավարության ամբողջ պատասխանատվությունը, որը բխում է նախկինում Եգիպտոսի՝ Թուրքիային վճարած տուրքից։ 2. Սուդան

Հոդված 113 Բարձր պայմանավորվող կողմերը հայտարարում և արձանագրում են, որ ի գիտություն են ընդունել բրիտանական կառավարության և եգիպտական կառավարության միջև 1899 թվականի հունվարի 19-ին ստորագրված՝ Սուդանի կարգավիճակը որոշող և կառավարումը կարգավորող կոնվենցիան՝ 1899 թվականի հուլիսի 10-ին ստորագրված Սուաքին քաղաքին վերաբերող լրացուցիչ կոնվենցիայով փոփոխված ձևով։

Հոդված 114 Սուդանցիները օտար երկրներում գտնվելիս իրավունք կունենան բրիտանական դիվանագիտական և հյուպատոսական պաշտպանության։ 3. Կիպրոս

Հոդված 115 Բարձր պայմանավորվող կողմերը ճանաչում են բրիտանական կառավարության՝ 1914 թվականի նոյեմբերի 5-ին հռչակած Կիպրոսի բռնակցումը։

Հոդված 116 Թուրքիան հրաժարվում է Կիպրոսի նկատմամբ կամ նրան վերաբերող բոլոր իրավունքներից և իրավատիտղոսից՝ ներառյալ նախկինում այդ կղզու՝ սուլթանին վճարած տուրքի իրավունքը։

Հոդված 117 Կիպրոսում ծնված կամ սովորաբար բնակվող թուրք քաղաքացիները ձեռք կբերեն բրիտանական քաղաքացիություն և կկորցնեն իրենց թուրքական քաղաքացիությունը՝ տեղական օրենքով սահմանված պայմաններով։ Բաժին X. Մարոկկո, Թունիս

Հոդված 118 Թուրքիան ճանաչում է Մարոկկոյում ֆրանսիական պրոտեկտորատը և ընդունում դրա բոլոր հետևանքները։ Այս ճանաչումն ուժի մեջ է մտնում 1912 թվականի մարտի 30-ից։

Հոդված 119 Թուրքիա մուտք գործող մարոկկական ապրանքների նկատմամբ կկիրառվի նույն վերաբերմունքը, ինչ ֆրանսիական ապրանքների նկատմամբ։

Հոդված 120 Թուրքիան ճանաչում է Թունիսի նկատմամբ ֆրանսիական պրոտեկտորատը և ընդունում դրա բոլոր հետևանքները։ Այս ճանաչումն ուժի մեջ է մտնում 1881 թվականի մայիսի 12-ից։ Թուրքիա մուտք գործող թունիսյան ապրանքների նկատմամբ կկիրառվի նույն վերաբերմունքը, ինչ ֆրանսիական ապրանքների նկատմամբ։ Բաժին XI. Լիբիա, Էգեյան կղզիներ

Հոդված 121 Թուրքիան վերջնականապես հրաժարվում է այն բոլոր իրավունքներից ու արտոնություններից, որոնք 1912 թվականի հոկտեմբերի 18-ի Լոզանի պայմանագրով Լիբիայում թողնվել էին սուլթանին։

Հոդված 122 Թուրքիան հօգուտ Իտալիայի հրաժարվում է Էգեյան ծովի հետևյալ կղզիների նկատմամբ բոլոր իրավունքներից ու իրավատիտղոսից՝ Ստամպալիա (Աստրոպալիա), Հռոդոս (Ռոդոս), Կալկի (Խարկի), Սկարպանտո, Կասոս (Կասսո), Պսկոպիս (Տիլոս), Միսիրոս (Նիսիրոս), Կալիմնոս (Կալիմնոս), Լերոս, Պատմոս, Լիպսոս (Լիպսո), Սինի (Սիմի) և Կոս (Կոս), որոնք այժմ զբաղեցված են Իտալիայի կողմից, ինչպես նաև դրանցից կախյալ կղզյակների և նաև Կաստելորիցո կղզու նկատմամբ։ Բաժին XII. Քաղաքացիություն

Հոդված 123 Թուրք հպատակները, որոնք սովորաբար բնակվում են սույն պայմանագրի դրույթներին համապատասխան Թուրքիայից անջատվող տարածքում, հենց այդ փաստի ուժով և տեղական օրենքով սահմանված պայմաններով կդառնան այն պետության քաղաքացիներ, որին այդ տարածքը փոխանցվում է։

Հոդված 124 Տասնութ տարեկանից բարձր անձինք, որոնք 123-րդ հոդվածով կորցնում են իրենց թուրքական քաղաքացիությունը և հենց այդ փաստի ուժով նոր քաղաքացիություն են ստանում, սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում իրավունք կունենան ընտրելու թուրքական քաղաքացիություն։

Հոդված 125 Տասնութ տարեկանից բարձր անձինք, որոնք սովորաբար բնակվում են սույն պայմանագրին համապատասխան Թուրքիայից անջատված տարածքում և ցեղով տարբերվում են այդ տարածքի բնակչության մեծամասնությունից, սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում իրավունք կունենան ընտրելու Հայաստանի, Ադրբեջանի, Վրաստանի, Հունաստանի, Հիջազի, Միջագետքի, Սիրիայի, Բուլղարիայի կամ Թուրքիայի քաղաքացիությունը՝ եթե ընտրված պետության բնակչության մեծամասնությունը նույն ցեղից է, ինչ ընտրության իրավունքն իրականացնող անձը։

Հոդված 126 124-րդ կամ 125-րդ հոդվածների դրույթներին համապատասխան ընտրության իրավունքն իրականացրած անձինք հաջորդող տասներկու ամսվա ընթացքում պետք է իրենց բնակության վայրը տեղափոխեն այն պետություն, որն ընտրել են։ Նրանք իրավունք կունենան պահպանելու իրենց անշարժ գույքը մյուս պետության այն տարածքում, որտեղ բնակվում էին նախքան ընտրության իրավունքն իրականացնելը։ Նրանք կարող են իրենց հետ տանել ամեն տեսակի շարժական գույքը։ Նման գույքի տեղափոխման կապակցությամբ նրանց վրա արտահանման կամ ներմուծման որևէ տուրք չի կարող դրվել։

Հոդված 127 Բարձր պայմանավորվող կողմերը պարտավորվում են որևէ խոչընդոտ չհարուցել շահագրգիռ անձանց այն իրավունքի իրականացմանը, որը նրանք ունեն սույն պայմանագրով կամ Գերմանիայի, Ավստրիայի, Բուլղարիայի կամ Հունգարիայի հետ կնքված հաշտության պայմանագրերով կամ Դաշնակից տերությունների կամ նրանցից որևէ մեկի՝ Ռուսաստանի հետ կամ հենց Դաշնակից տերությունների միջև կնքված որևէ պայմանագրով՝ ընտրելու իրենց հասանելիք ցանկացած այլ քաղաքացիություն։ Մասնավորապես, Թուրքիան պարտավորվում է իր ուժերի սահմաններում բոլոր միջոցներով դյուրացնել 125-րդ հոդվածով նախատեսված ընտրության իրավունքից օգտվել ցանկացող անձանց կամավոր արտագաղթը և կատարել այդ նպատակով Ազգերի լիգայի խորհրդի սահմանելիք ցանկացած միջոց։

Հոդված 128 Թուրքիան պարտավորվում է ճանաչել ցանկացած նոր քաղաքացիություն, որը նրա քաղաքացիները ձեռք են բերել կամ կարող են ձեռք բերել Դաշնակից տերությունների կամ նոր պետությունների օրենքներով և այդ տերությունների իրավասու իշխանությունների՝ քաղաքացիություն շնորհելու մասին օրենքներին կամ պայմանագրային դրույթներին համապատասխան որոշումներով, և այդ անձանց նոր քաղաքացիություն ձեռք բերելու հետևանքով համարել իրենց ծագման երկրի հետ հպատակության կապը բոլոր առումներով խզած։ Մասնավորապես, այն անձինք, որոնք սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց առաջ Դաշնակից տերություններից մեկի օրենքին համապատասխան ձեռք են բերել այդ տերության քաղաքացիությունը, թուրքական կառավարության կողմից կճանաչվեն որպես այդ տերության քաղաքացիներ և իրենց թուրքական քաղաքացիությունը կորցրած՝ անկախ թուրքական օրենքի որևէ հակառակ դրույթից։ Այդպիսի քաղաքացիություն ձեռք բերելու պատճառով թուրքական օրենքով նախատեսված գույքի բռնագրավում կամ այլ պատիժ չի կիրառվի։

Հոդված 129 Թուրքականից այլ քաղաքացիություն ունեցող հրեաները, որոնք սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելիս սովորաբար բնակվում են 95-րդ հոդվածին համապատասխան որոշված Պաղեստինի սահմաններում, հենց այդ փաստի ուժով կդառնան Պաղեստինի քաղաքացիներ՝ բացառելով որևէ այլ քաղաքացիություն։

Հոդված 130 Սույն բաժնի դրույթների նպատակների համար ամուսնացած կնոջ կարգավիճակը կորոշվի ամուսնու կարգավիճակով, իսկ մինչև տասնութ տարեկան երեխաների կարգավիճակը՝ նրանց ծնողների կարգավիճակով։

Հոդված 131 Սույն բաժնի դրույթները Զմյուռնիա քաղաքի և 66-րդ հոդվածում որոշված տարածքի նկատմամբ կկիրառվեն 83-րդ հոդվածին համապատասխան տարածքի վերջնական կարգավիճակի հաստատումից սկսած։ Բաժին XIII. Ընդհանուր դրույթներ

Հոդված 132 Սույն պայմանագրով որոշված իր սահմաններից դուրս Թուրքիան սրանով հօգուտ Գլխավոր դաշնակից տերությունների հրաժարվում է Եվրոպայից դուրս գտնվող այն բոլոր տարածքների նկատմամբ կամ դրանց առնչությամբ որևէ հիմքով հավակնելիք իրավունքներից ու իրավատիտղոսից, որոնց վերաբերյալ սույն պայմանագրով այլ կարգավորում չի կատարվում։ Թուրքիան պարտավորվում է ճանաչել և հետևել այն միջոցներին, որոնք այժմ կամ ապագայում Գլխավոր դաշնակից տերությունները կարող են ձեռնարկել՝ անհրաժեշտության դեպքում երրորդ տերությունների հետ համաձայնությամբ, վերոհիշյալ դրույթը գործադրելու համար։

Հոդված 133 Թուրքիան պարտավորվում է ճանաչել Դաշնակից տերությունների՝ Թուրքիայի կողմում կռված տերությունների հետ կնքած հաշտության պայմանագրերի և լրացուցիչ կոնվենցիաների լիակատար ուժը, ճանաչել նախկին Գերմանական կայսրության, Ավստրիայի, Հունգարիայի և Բուլղարիայի տարածքների վերաբերյալ կատարված կամ կատարվելիք ցանկացած կարգավորում և ճանաչել նոր պետություններն այնտեղ սահմանված իրենց սահմաններում։

Հոդված 134 Թուրքիան սրանով ճանաչում և ընդունում է Գերմանիայի, Ավստրիայի, Բուլղարիայի, Հունաստանի, Հունգարիայի, Լեհաստանի, Ռումինիայի, Սերբերի, խորվաթների և սլովենների պետության և Չեխոսլովակյան պետության սահմաններն այնպես, ինչպես դրանք կարող են որոշվել 133-րդ հոդվածում հիշատակված պայմանագրերով կամ որևէ լրացուցիչ կոնվենցիաներով։

Հոդված 135 Թուրքիան պարտավորվում է ճանաչել Դաշնակից տերությունների կնքելիք բոլոր պայմանագրերի կամ համաձայնագրերի լիակատար ուժը այն պետությունների հետ, որոնք այժմ գոյություն ունեն կամ ապագայում կստեղծվեն նախկին Ռուսական կայսրության ամբողջ տարածքում կամ դրա մի մասում՝ 1914 թվականի օգոստոսի 1-ին գոյություն ունեցած տեսքով, և ճանաչել այդ պայմանագրերով կամ համաձայնագրերով որոշված՝ այդպիսի պետությունների սահմանները։ Թուրքիան ընդունում և համաձայնում է հարգել հիշյալ պետությունների անկախությունը որպես մշտական և անօտարելի։ Սույն պայմանագրի Մաս VIII-ի (Ֆինանսական դրույթներ) 259-րդ հոդվածի և Մաս IX-ի (Տնտեսական դրույթներ) 277-րդ հոդվածի դրույթներին համապատասխան՝ Թուրքիան վերջնականապես ընդունում է Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրերի և Ռուսաստանի մաքսիմալիստական կառավարության հետ իր կնքած բոլոր պայմանագրերի, կոնվենցիաների ու համաձայնագրերի վերացումը։

Հոդված 136 Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամսվա ընթացքում կստեղծվի համապատասխանաբար Բրիտանական կայսրության, Ֆրանսիայի, Իտալիայի և Ճապոնիայի նշանակած չորս անդամներից կազմված հանձնաժողով։ Կապիտուլյացիոն իրավունքներ ունեցող մյուս տերություններին՝ դաշնակից կամ չեզոք, ներկայացնող տեխնիկական փորձագետների աջակցությամբ այն կպատրաստի դատական բարեփոխման նախագիծ՝ Թուրքիայում դատական հարցերում գործող կապիտուլյացիոն համակարգը փոխարինելու համար․ այդ նպատակով այդ տերություններից յուրաքանչյուրը կհրավիրվի նշանակելու մեկ փորձագետ։ Այս հանձնաժողովը, թուրքական կառավարության հետ խորհրդակցելուց հետո, կարող է առաջարկել խառը կամ միասնական դատական համակարգի ընդունումը։ Հանձնաժողովի պատրաստած նախագիծը կներկայացվի շահագրգիռ դաշնակից և չեզոք տերությունների կառավարություններին։ Հենց որ Գլխավոր դաշնակից տերությունները հաստատեն նախագիծը, նրանք կտեղեկացնեն թուրքական կառավարությանը, որը սրանով համաձայնում է ընդունել նոր համակարգը։ Գլխավոր դաշնակից տերություններն իրենց վերապահում են միմյանց միջև և, անհրաժեշտության դեպքում, շահագրգիռ մյուս դաշնակից կամ չեզոք տերությունների հետ համաձայնության գալու իրավունքը՝ նոր համակարգն ուժի մեջ մտնելու օրվա վերաբերյալ։

Հոդված 137 Առանց վնասելու Մաս VII-ի (Պատիժներ) դրույթներին՝ Թուրքիայի ոչ մի բնակիչ որևէ պատրվակով չի անհանգստացվի կամ հալածվի 1914 թվականի օգոստոսի 1-ից մինչև սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելը իր կատարած որևէ քաղաքական կամ ռազմական գործողության կամ Դաշնակից տերություններին կամ նրանց քաղաքացիներին ցուցաբերած որևէ տեսակի օգնության պատճառով․ վերոհիշյալ պատճառներով Թուրքիայի որևէ բնակչի դեմ կայացված բոլոր դատավճիռներն ամբողջությամբ կչեղարկվեն, և արդեն հարուցված ցանկացած վարույթ կկասեցվի։

Հոդված 138 Սույն պայմանագրին համապատասխան Թուրքիայից անջատված տարածքի ոչ մի բնակիչ չի անհանգստացվի կամ հալածվի 1914 թվականի օգոստոսի 1-ից հետո իր քաղաքական դիրքորոշման կամ սույն պայմանագրին համապատասխան կատարված իր քաղաքացիության որոշման պատճառով։

Հոդված 139 Թուրքիան պաշտոնապես հրաժարվում է որևէ այլ պետության ինքնիշխանության կամ պրոտեկտորատի ներքո գտնվող մահմեդականների նկատմամբ գերիշխանության (սյուզերենության) կամ որևէ տեսակի իրավասության բոլոր իրավունքներից։ Որևէ թուրքական իշխանություն ուղղակի կամ անուղղակի որևէ լիազորություն չի իրականացնի Թուրքիայից անջատված որևէ տարածքում կամ այն տարածքում, որի գոյություն ունեցող կարգավիճակը Թուրքիան ճանաչում է սույն պայմանագրով։ Մաս IV — Փոքրամասնությունների պաշտպանություն

Հոդված 140 Թուրքիան պարտավորվում է, որ 141-րդ, 145-րդ և 147-րդ հոդվածներում պարունակվող դրույթները ճանաչվեն որպես հիմնարար օրենքներ, և որ ոչ մի քաղաքացիական կամ ռազմական օրենք կամ կանոն, ոչ մի կայսերական իրադե կամ պաշտոնական գործողություն չհակասի կամ չմիջամտի այդ դրույթներին, և ոչ մի օրենք, կանոն, կայսերական իրադե կամ պաշտոնական գործողություն չգերակայի դրանց նկատմամբ։

ՀՈԴՎԱԾ 141։ Թուրքիան պարտավորվում է ապահովել Թուրքիայի բոլոր բնակիչների կյանքի և ազատության լիակատար ու ամբողջական պաշտպանությունը՝ առանց ծննդի, ազգության, լեզվի, ցեղի կամ կրոնի տարբերության։ Թուրքիայի բոլոր բնակիչներն իրավունք կունենան ազատորեն, հրապարակային կամ մասնավոր կարգով, դավանելու ցանկացած հավատք, կրոն կամ համոզմունք։ Նախորդ պարբերության մեջ նշված իրավունքի ազատ իրականացմանը ցանկացած միջամտության համար պատիժները նույնը կլինեն՝ անկախ նրանից, թե որ հավատքին է այն վերաբերում։

ՀՈԴՎԱԾ 142։ Քանի որ 1914 թվականի նոյեմբերի 1-ից Թուրքիայում գոյություն ունեցած ահաբեկչական վարչակարգի պայմաններում իսլամ ընդունելը չէր կարող տեղի ունենալ բնականոն պայմաններում, այդ ամսաթվից ի վեր կատարված կրոնափոխությունները չեն ճանաչվում, և բոլոր այն անձինք, որոնք մինչև 1914 թվականի նոյեմբերի 1-ը մահմեդական չէին, կհամարվեն այդպիսին մնացած, եթե, իրենց ազատությունը վերագտնելուց հետո, կամավոր չկատարեն իսլամական հավատքն ընդունելու համար անհրաժեշտ ձևականությունները։ Պատերազմի ընթացքում Թուրքիայում կատարված կոտորածների ժամանակ անհատներին պատճառված անիրավությունները հնարավորինս շտկելու նպատակով Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է իր կամ թուրքական իշխանությունների տրամադրության տակ եղած ամբողջ աջակցությունը ցուցաբերել՝ որոնելու և ազատելու բոլոր այն անձանց՝ անկախ նրանց ցեղից կամ կրոնից, որոնք 1914 թվականի նոյեմբերի 1-ից ի վեր անհետացել են, առևանգվել, ներկալվել կամ գերության մեջ են դրվել։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է դյուրացնել Ազգերի լիգայի խորհրդի նշանակած խառը հանձնաժողովների գործունեությունը, որոնց խնդիրն է ընդունել հենց զոհերի, նրանց ընտանիքների կամ ազգականների բողոքները, կատարել անհրաժեշտ քննությունները և կարգադրել նշված անձանց ազատ արձակումը։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է ապահովել այդ հանձնաժողովների որոշումների կատարումը և այս կերպ իրենց իրավունքներից լիովին օգտվելու հնարավորությունը վերագտած անձանց անվտանգությունն ու ազատությունը։

ՀՈԴՎԱԾ 143։ Թուրքիան պարտավորվում է ճանաչել այն դրույթները, որոնք Դաշնակից տերությունները նպատակահարմար կհամարեն ցեղային փոքրամասնություններին պատկանող անձանց փոխադարձ և կամավոր արտագաղթի վերաբերյալ։ Թուրքիան հրաժարվում է փոխադարձ արտագաղթի վերաբերյալ Հունաստանի և Բուլղարիայի միջև 1919 թվականի նոյեմբերի 27-ին Նեյի-սյուր-Սենում ստորագրված կոնվենցիայի 16-րդ հոդվածի դրույթներից օգտվելու ցանկացած իրավունքից։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում Հունաստանն ու Թուրքիան հատուկ համաձայնություն կկնքեն համապատասխանաբար Հունաստանին փոխանցված և թուրքական մնացած տարածքներում թուրքական և հունական ցեղերին պատկանող բնակչության փոխադարձ և կամավոր արտագաղթի վերաբերյալ։ Եթե այդպիսի համաձայնության շուրջ համաձայնություն ձեռք չբերվի, Հունաստանն ու Թուրքիան իրավունք կունենան դիմելու Ազգերի լիգայի խորհրդին, որը կսահմանի այդ համաձայնության պայմանները։

ՀՈԴՎԱԾ 144։ Թուրքիայի կառավարությունը ճանաչում է Լքված գույքի մասին 1915 թվականի օրենքի (Emval-i-Metroukeh) և այն լրացնող դրույթների անարդարացիությունը և դրանք անվավեր ու առոչինչ է հայտարարում ինչպես անցյալի, այնպես էլ ապագայի համար։ Թուրքիայի կառավարությունը հանդիսավորապես պարտավորվում է հնարավորինս մեծ չափով դյուրացնել ոչ թուրքական ցեղին պատկանող այն թուրքահպատակների վերադարձն իրենց տները և իրենց գործունեության վերականգնումը, որոնք 1914 թվականի հունվարի 1-ից ի վեր կոտորածի վախի կամ ճնշման որևէ այլ ձևի հետևանքով բռնի կերպով վտարվել են իրենց տներից։ Այն ճանաչում է, որ նշված թուրքահպատակների կամ նրանց պատկանած համայնքների ցանկացած անշարժ կամ շարժական գույք, որը հնարավոր է հետ ստանալ, պետք է հնարավորինս շուտ վերադարձվի նրանց՝ անկախ նրանից, թե ում ձեռքում այն կհայտնաբերվի։ Այդ գույքը պետք է վերադարձվի այն ծանրաբեռնած բոլոր պարտավորություններից կամ սերվիտուտներից ազատ և ներկայիս սեփականատերերին կամ զբաղեցնողներին որևէ փոխհատուցում չվճարելով՝ չխաթարելով այն հայցերը, որոնք նրանք կարող են ներկայացնել այն անձանց դեմ, որոնցից ձեռք են բերել իրենց իրավունքը։ Թուրքիայի կառավարությունը համաձայնում է, որ Ազգերի լիգայի խորհուրդը նշանակի արբիտրաժային հանձնաժողովներ այնտեղ, որտեղ դա անհրաժեշտ կհամարվի։ Այդ հանձնաժողովներից յուրաքանչյուրը կազմված կլինի Թուրքիայի կառավարության մեկ ներկայացուցչից, այն համայնքի մեկ ներկայացուցչից, որը պնդում է, որ ինքը կամ իր անդամներից մեկը վնաս է կրել, և Ազգերի լիգայի խորհրդի նշանակած նախագահից։ Այդ արբիտրաժային հանձնաժողովները կքննեն սույն հոդվածով ընդգրկվող բոլոր պահանջները և դրանց վերաբերյալ որոշումներ կկայացնեն պարզեցված ընթացակարգով։ Արբիտրաժային հանձնաժողովներն իրավասու կլինեն կարգադրելու՝ (1) Թուրքիայի կառավարության կողմից աշխատուժի տրամադրումը վերակառուցման կամ վերականգնման ցանկացած աշխատանքի համար, որն անհրաժեշտ կհամարվի։ Այդ աշխատուժը կհավաքագրվի այն տարածքում բնակվող ցեղերից, որտեղ արբիտրաժային հանձնաժողովը անհրաժեշտ կհամարի նշված աշխատանքների կատարումը։ (2) Ցանկացած անձի հեռացումը, որը քննությունից հետո կճանաչվի կոտորածներին կամ տեղահանություններին ակտիվ մասնակցած կամ դրանք հրահրած. այդ անձի ունեցվածքի նկատմամբ ձեռնարկվելիք միջոցները կսահմանվեն հանձնաժողովի կողմից։ (3) Այն համայնքի անդամներին պատկանող գույքի տնօրինումը, որոնք 1914 թվականի հունվարի 1-ից ի վեր մահացել կամ անհետացել են՝ ժառանգներ չթողնելով. այդ գույքը կարող է պետության փոխարեն հանձնվել համայնքին։ (4) 1914 թվականի հունվարի 1-ից հետո կնքված վաճառքի բոլոր ակտերի կամ անշարժ գույքի նկատմամբ իրավունքներ ստեղծող ցանկացած ակտի անվավեր ճանաչումը։ Տիրապետողներին փոխհատուցելու պարտավորությունը կկրի Թուրքիայի կառավարությունը, սակայն դա չպետք է պատրվակ ծառայի վերադարձը հետաձգելու համար։ Այնուամենայնիվ, արբիտրաժային հանձնաժողովը իրավասու կլինի շահագրգիռ կողմերի միջև արդարացի կարգավորումներ պարտադրելու, եթե այդ գույքի ներկայիս տիրապետողը որևէ գումար է վճարել։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է հնարավորինս ամբողջ ծավալով դյուրացնել հանձնաժողովների աշխատանքը և ապահովել նրանց որոշումների կատարումը, որոնք վերջնական կլինեն։ Թուրքական դատական կամ վարչական իշխանությունների որևէ որոշում չի կարող գերակայել այդ որոշումների նկատմամբ։

ՀՈԴՎԱԾ 145։ Թուրքիայի բոլոր քաղաքացիները հավասար կլինեն օրենքի առաջ և կօգտվեն նույն քաղաքացիական ու քաղաքական իրավունքներից՝ առանց ցեղի, լեզվի կամ կրոնի տարբերության։ Կրոնի, հավատքի կամ դավանանքի տարբերությունը չպետք է վնասի Թուրքիայի որևէ քաղաքացու՝ քաղաքացիական կամ քաղաքական իրավունքներից օգտվելու հարցերում, ինչպես, օրինակ, պետական ծառայության, պաշտոնների և պատվաստիճանների ընդունվելու կամ մասնագիտություններով և արդյունաբերական գործունեությամբ զբաղվելու հարցերում։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո երկու տարվա ընթացքում Թուրքիայի կառավարությունը Դաշնակից տերություններին կներկայացնի ցեղային փոքրամասնությունների համամասնական ներկայացուցչության սկզբունքի վրա հիմնված ընտրական համակարգի կազմակերպման նախագիծ։ Թուրքիայի որևէ քաղաքացու կողմից մասնավոր հարաբերություններում, առևտրում, կրոնի ոլորտում, մամուլում կամ ցանկացած տեսակի հրապարակումներում կամ հանրային ժողովներում որևէ լեզվի ազատ գործածության նկատմամբ ոչ մի սահմանափակում չի դրվի։ Ոչ թրքախոս Թուրքիայի քաղաքացիներին պատշաճ հնարավորություններ կտրամադրվեն դատարաններում իրենց լեզուն բանավոր կամ գրավոր օգտագործելու համար։

ՀՈԴՎԱԾ 146։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է ճանաչել ճանաչված օտարերկրյա համալսարանների և դպրոցների տված դիպլոմների վավերականությունը և դրանց տերերին թույլատրել ազատորեն զբաղվել այն մասնագիտություններով և արդյունաբերական գործունեությամբ, որոնց համար այդ դիպլոմները որակավորում են տալիս։ Սույն դրույթը հավասարապես կկիրառվի Թուրքիայում բնակվող Դաշնակից տերությունների քաղաքացիների նկատմամբ։

ՀՈԴՎԱԾ 147։ Ցեղային, կրոնական կամ լեզվական փոքրամասնություններին պատկանող Թուրքիայի քաղաքացիներն իրավական և փաստական առումներով կօգտվեն նույն վերաբերմունքից և անվտանգությունից, ինչ Թուրքիայի մյուս քաղաքացիները։ Մասնավորապես, նրանք հավասար իրավունք կունենան իրենց հաշվին և թուրքական իշխանություններից անկախ ու առանց դրանց միջամտության հիմնելու, կառավարելու և վերահսկելու ցանկացած բարեգործական, կրոնական ու սոցիալական հաստատություններ, տարրական, միջնակարգ և բարձրագույն ուսուցման դպրոցներ և այլ կրթական հաստատություններ՝ դրանցում իրենց լեզուն օգտագործելու և իրենց կրոնը ազատորեն դավանելու իրավունքով։

ՀՈԴՎԱԾ 148։ Այն քաղաքներում և շրջաններում, որտեղ ցեղային, լեզվական կամ կրոնական փոքրամասնություններին պատկանող Թուրքիայի քաղաքացիները զգալի բաժին են կազմում, այդ փոքրամասնությունների համար կապահովվի արդարացի բաժին այն գումարներից օգտվելու և դրանք կիրառելու հարցում, որոնք պետական, համայնքային կամ այլ բյուջեներով հանրային միջոցներից կարող են տրամադրվել կրթական կամ բարեգործական նպատակների համար։ Նշված գումարները կվճարվեն համապատասխան համայնքների իրավասու ներկայացուցիչներին։

ՀՈԴՎԱԾ 149։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է ճանաչել և հարգել Թուրքիայի բոլոր ցեղային փոքրամասնությունների եկեղեցական և դպրոցական ինքնավարությունը։ Այդ նպատակով և սույն պայմանագրի որևէ հակառակ դրույթներին ենթակա՝ Թուրքիայի կառավարությունը հաստատում է և ամբողջությամբ կպահպանի եկեղեցական, դպրոցական կամ դատական բնույթի այն արտոնություններն ու անձեռնմխելիությունները, որոնք սուլթանները ոչ մահմեդական ցեղերին շնորհել են հատուկ հրամանների կամ կայսերական հրովարտակների (ֆերմաններ, հատտեր, բերաթներ և այլն), ինչպես նաև նախարարական կամ Մեծ վեզիրի հրամանների հիման վրա։ Թուրքիայի կառավարության ընդունած բոլոր օրենքները, հրամանագրերը, կանոնակարգերն ու շրջաբերականները, որոնք վերացնում, սահմանափակում կամ փոփոխում են այդ արտոնություններն ու անձեռնմխելիությունները, այդ մասով կհամարվեն անվավեր և առոչինչ։ Թուրքական դատական համակարգի ցանկացած փոփոխություն, որը կարող է կատարվել սույն պայմանագրի դրույթների համաձայն, կհամարվի սույն հոդվածի նկատմամբ գերակայող այնքանով, որքանով այդ փոփոխությունը կարող է առնչվել ցեղային փոքրամասնություններին պատկանող անհատներին։

ՀՈԴՎԱԾ 150։ Այն քաղաքներում և շրջաններում, որտեղ բնակվում է քրիստոնեական կամ հրեական կրոններին պատկանող Թուրքիայի քաղաքացիների զգալի բաժին, Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է, որ այդ քաղաքացիները չեն հարկադրվի կատարելու իրենց հավատքը կամ կրոնական ծեսերը խախտող որևէ գործողություն և չեն ենթարկվի որևէ իրավական սահմանափակման՝ իրենց շաբաթական հանգստյան օրը դատարան ներկայանալուց կամ որևէ իրավական գործ կատարելուց հրաժարվելու պատճառով։ Սակայն սույն դրույթը Թուրքիայի այդ քաղաքացիներին (քրիստոնյաներին կամ հրեաներին) չի ազատի այն պարտավորություններից, որոնք հասարակական կարգի պահպանման համար կդրվեն Թուրքիայի բոլոր մյուս քաղաքացիների վրա։

ՀՈԴՎԱԾ 151։ Գլխավոր դաշնակից տերությունները, խորհրդակցելով Ազգերի լիգայի խորհրդի հետ, կորոշեն, թե ինչ միջոցներ են անհրաժեշտ սույն մասի դրույթների կատարումը երաշխավորելու համար։ Թուրքիայի կառավարությունը սույնով ընդունում է այս հարցի վերաբերյալ ընդունվելիք բոլոր որոշումները։ ՄԱՍ V — ՌԱԶՄԱԿԱՆ, ԾՈՎԱՅԻՆ ԵՎ ՕԴԱՅԻՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ Բոլոր ազգերի սպառազինությունների ընդհանուր սահմանափակման սկիզբը հնարավոր դարձնելու համար Թուրքիան պարտավորվում է խստորեն պահպանել ստորև բերվող ռազմական, ծովային և օդային դրույթները։ ԲԱԺԻՆ I։ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։ ԳԼՈՒԽ I։ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 152։ Թուրքիայի տրամադրության տակ եղած զինված ուժը բաղկացած կլինի միայն՝ (1) Սուլթանի թիկնազորից, (2) ժանդարմերիայի զորքերից՝ նախատեսված ներքին կարգն ու անվտանգությունը պահպանելու և փոքրամասնությունների պաշտպանությունն ապահովելու համար, (3) հատուկ ստորաբաժանումներից՝ նախատեսված լուրջ անկարգությունների դեպքում ժանդարմերիայի զորքերին ուժեղացնելու և, անհրաժեշտության դեպքում, սահմանների վերահսկողությունն ապահովելու համար։

ՀՈԴՎԱԾ 153։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում 152-րդ հոդվածով նախատեսվածից բացի մյուս ռազմական ուժերը կզորացրվեն և կարձակվեն։ ԳԼՈՒԽ II։ ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ԶԻՆՎԱԾ ՈՒԺԻ ԹՎԱԿԱԶՄԸ, ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ։

ՀՈԴՎԱԾ 154։ Սուլթանի թիկնազորը բաղկացած կլինի շտաբից և հետևակային ու հեծելազորային զորամասերից, որոնց թվակազմը չի գերազանցի 700 սպա և զինվոր։ Այս թվակազմը չի ներառվում 155-րդ հոդվածով նախատեսված ընդհանուր ուժի մեջ։ Այս թիկնազորի կազմը տրված է սույն բաժնին կցված I աղյուսակում։

ՀՈԴՎԱԾ 155։ 152-րդ հոդվածի (2) և (3) կետերում թվարկված ուժերի ընդհանուր թվակազմը չի գերազանցի 50 000 մարդ՝ ներառյալ շտաբները, սպաները, ուսուցման անձնակազմը և պահեստային զորքերը։

ՀՈԴՎԱԾ 156։ Ժանդարմերիայի զորքերը կբաշխվեն Թուրքիայի տարածքում, որն այդ նպատակով կբաժանվի տարածքային շրջանների՝ սահմանազատվող 200-րդ հոդվածով նախատեսված կարգով։ Յուրաքանչյուր տարածքային շրջանում կկազմակերպվի հեծյալ և հետիոտն զորքերից կազմված ժանդարմերիայի լեգեոն՝ գնդացիրներով և վարչական ու բժշկական ծառայություններով։ Այն վիլայեթներին, սանջակներին, կազաներին և այլն կտրամադրի մշտական պաշտպանական ծառայության կազմակերպման համար անհրաժեշտ ջոկատներ՝ շրջանի մեկ կամ մի քանի կետերում իր տրամադրության տակ ունենալով շարժական պահեստազորեր։ Իրենց հատուկ պարտականությունների պատճառով լեգեոնները չեն ներառի ո՛չ հրետանի, ո՛չ տեխնիկական ծառայություններ։ Լեգեոնների ընդհանուր թվակազմը չի գերազանցի 35 000 մարդ, որոնք կներառվեն 155-րդ հոդվածով նախատեսված զինված ուժի ընդհանուր թվակազմում։ Որևէ մեկ լեգեոնի առավելագույն թվակազմը չի գերազանցի լեգեոնների ընդհանուր թվակազմի մեկ քառորդը։ Որևէ մեկ լեգեոնի ստորաբաժանումները չեն օգտագործվի իրենց շրջանի տարածքից դուրս՝ բացառությամբ 200-րդ հոդվածով նախատեսված Միջդաշնակցային հանձնաժողովի հատուկ թույլտվության դեպքերի։

ՀՈԴՎԱԾ 157։ Ուժեղացման հատուկ ստորաբաժանումները կարող են ներառել հետևակի, հեծելազորի, լեռնային հրետանու, սակրավորների և համապատասխան տեխնիկական ու ընդհանուր ծառայությունների ջոկատներ. դրանց ընդհանուր թվակազմը չի գերազանցի 15 000 մարդ, որոնք կներառվեն 155-րդ հոդվածով նախատեսված ընդհանուր թվակազմում։ Որևէ մեկ լեգեոնի համար այդ ուժեղացումների թվակազմը չի գերազանցի այդ ստորաբաժանումների ամբողջ թվակազմի մեկ երրորդը՝ առանց 200-րդ հոդվածով նախատեսված Միջդաշնակցային հանձնաժողովի հատուկ թույլտվության։ Այս հատուկ ստորաբաժանումների կազմում ընդգրկվող զորատեսակների և ծառայությունների համամասնությունը սահմանված է սույն բաժնին կցված II աղյուսակում։ Դրանց տեղակայումը կորոշվի 200-րդ հոդվածով նախատեսված կարգով։

ՀՈԴՎԱԾ 158։ 156-րդ և 157-րդ հոդվածներում նշված կազմավորումներում սպաների համամասնությունը՝ ներառյալ շտաբների և հատուկ ծառայությունների անձնակազմը, չի գերազանցի գործող ծառայության մեջ եղած ընդհանուր թվակազմի մեկ քսաներորդը, իսկ ենթասպաների համամասնությունը՝ գործող ծառայության մեջ եղած ընդհանուր թվակազմի մեկ տասներկուերորդը։

ՀՈԴՎԱԾ 159։ Տարբեր Դաշնակից կամ չեզոք տերությունների տրամադրած սպաները Թուրքիայի կառավարության ղեկավարությամբ կհամագործակցեն ժանդարմերիայի հրամանատարության, կազմակերպման և ուսուցման հարցերում։ Այդ սպաները չեն ներառվի 158-րդ հոդվածով թույլատրված ժանդարմերիայի սպաների թվակազմում, սակայն նրանց թիվը չի գերազանցի այդ թվակազմի տասնհինգ տոկոսը։ 200-րդ հոդվածում հիշատակված Միջդաշնակցային հանձնաժողովի մշակելիք հատուկ համաձայնագրերը կսահմանեն այդ սպաների համամասնությունն ըստ ազգության և կորոշեն սույն հոդվածով նրանց վերապահված տարբեր առաքելություններին նրանց մասնակցության պայմանները։

ՀՈԴՎԱԾ 160։ Որևէ մեկ տարածքային շրջանում 159-րդ հոդվածով սահմանված պայմաններով Թուրքիայի կառավարության տրամադրությանը հանձնված բոլոր սպաները սկզբունքորեն կլինեն նույն ազգության։

ՀՈԴՎԱԾ 161։ 178-րդ հոդվածում հիշատակված նեղուցների գոտում և կղզիներում՝ բացառությամբ Լեմնոս, Իմբրոս, Սամոթրակիա, Թենեդոս և Միտիլենե կղզիների, հունական և թուրքական ժանդարմերիայի ուժերը կգտնվեն այդ գոտին գրաված ուժերի միջդաշնակցային հրամանատարության ներքո։

ՀՈԴՎԱԾ 162։ Արգելվում են զորահավաքի կամ դրան առնչվող կամ սույն գլխով նախատեսված ուժերից որևէ մեկի թվակազմը կամ փոխադրամիջոցները մեծացնելուն ուղղված բոլոր միջոցառումները։ Տարբեր կազմավորումները, շտաբներն ու վարչական ծառայությունները ոչ մի դեպքում չեն ներառի լրացուցիչ հրամանատարական կազմեր։

ՀՈԴՎԱԾ 163։ 153-րդ հոդվածով սահմանված ժամկետում ժանդարմերիայի բոլոր գոյություն ունեցող ուժերը կմիավորվեն 156-րդ հոդվածով նախատեսված լեգեոնների հետ։

ՀՈԴՎԱԾ 164։ Սույն բաժնով չնախատեսված որևէ զորային միավորման ստեղծումն արգելվում է։ Թույլատրված 50 000 մարդու թվակազմը (չհաշված Սուլթանի թիկնազորը) գերազանցող գոյություն ունեցող կազմավորումների վերացումը կիրականացվի աստիճանաբար՝ սույն պայմանագրի ստորագրման օրվանից, այնպես, որ ավարտվի պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո ամենաուշը վեց ամսվա ընթացքում՝ 153-րդ հոդվածի դրույթների համաձայն։ Պատերազմի նախարարությունում և Թուրքիայի գլխավոր շտաբում, ինչպես նաև դրանց առընթեր վարչություններում սպաների կամ սպայական դիրք ունեցող անձանց թիվը նույն ժամկետում կնվազեցվի մինչև այն հաստիքակազմը, որը 200-րդ հոդվածում հիշատակված հանձնաժողովը խիստ անհրաժեշտ կհամարի թուրքական զինված ուժի ընդհանուր ծառայությունների պատշաճ աշխատանքի համար. այդ հաստիքակազմը կներառվի 158-րդ հոդվածով սահմանված առավելագույն թվի մեջ։ ԳԼՈՒԽ III։ ՀԱՄԱԼՐՈՒՄ։

ՀՈԴՎԱԾ 165։ Թուրքական զինված ուժն այսուհետ կկազմավորվի և կհամալրվի միայն կամավոր զինվորագրման միջոցով։ Զինվորագրումը հավասարապես բաց կլինի թուրքական պետության բոլոր հպատակների համար՝ առանց ցեղի կամ կրոնի տարբերության։ Ինչ վերաբերում է 156-րդ հոդվածում հիշատակված լեգեոններին, դրանց համալրման համակարգը սկզբունքորեն կլինի տարածքային և կկարգավորվի այնպես, որ յուրաքանչյուր շրջանի բնակչության մահմեդական և ոչ մահմեդական տարրերը հնարավորության սահմաններում ներկայացված լինեն համապատասխան լեգեոնի թվակազմում։ Նախորդ պարբերությունների դրույթները տարածվում են ինչպես սպաների, այնպես էլ զինվորների վրա։

ՀՈԴՎԱԾ 166։ Ենթասպաների և զինվորների ծառայության հանձնառության ժամկետը կլինի տասներկու անընդմեջ տարի։ Իրենց ծառայության հանձնառության ժամկետի ավարտից առաջ ցանկացած պատճառով ծառայությունից ազատված զինվորների տարեկան փոխարինումը չի գերազանցի 155-րդ հոդվածով սահմանված ընդհանուր թվակազմի հինգ տոկոսը։

ՀՈԴՎԱԾ 167։ Բոլոր սպաները պետք է լինեն կադրային սպաներ (officiers de carrière)։ Բանակում կամ ժանդարմերիայում ներկայում ծառայող այն սպաները, որոնք կպահվեն նոր զինված ուժում, պետք է պարտավորվեն ծառայել առնվազն մինչև քառասունհինգ տարեկանը։ Բանակում կամ ժանդարմերիայում ներկայում ծառայող այն սպաները, որոնք չեն ընդունվի նոր զինված ուժ, վերջնականապես կազատվեն բոլոր զինվորական պարտավորություններից և չպետք է մասնակցեն որևէ ռազմական վարժության՝ տեսական կամ գործնական։ Նոր նշանակվող սպաները պետք է պարտավորվեն գործող ծառայության մեջ մնալ առնվազն քսանհինգ անընդմեջ տարի։ Իրենց ծառայության հանձնառության ժամկետի ավարտից առաջ ցանկացած պատճառով ծառայությունից հեռացող սպաների տարեկան փոխարինումը չի գերազանցի 158-րդ հոդվածով նախատեսված սպաների ընդհանուր թվակազմի հինգ տոկոսը։ ԳԼՈՒԽ IV։ ԴՊՐՈՑՆԵՐ, ԿՐԹԱԿԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ, ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԱԿՈՒՄԲՆԵՐ ԵՎ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 168։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամիս անց Թուրքիայում կարող են գոյություն ունենալ միայն այնքան ռազմական դպրոցներ, որքան բացարձակապես անհրաժեշտ է թույլատրված զորամասերի սպաների և ենթասպաների համալրման համար, այսինքն՝ 1 դպրոց՝ սպաների համար, յուրաքանչյուր տարածքային շրջանում 1 դպրոց՝ ենթասպաների համար։ Այս դպրոցներում ուսուցման ընդունված սովորողների թիվը պետք է խստորեն համամասնորեն համապատասխանի սպաների և ենթասպաների կազմերում լրացվելիք թափուր տեղերին։

ՀՈԴՎԱԾ 169։ 168-րդ հոդվածում հիշատակվածներից բացի մյուս կրթական հաստատությունները, ինչպես նաև բոլոր մարզական կամ այլ ընկերությունները չպետք է զբաղվեն որևէ ռազմական հարցով։ ԳԼՈՒԽ V։ ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՊԱՇՏՈՆՅԱՆԵՐ, ՏԵՂԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱՅԻՆ ԵՎ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՈՍՏԻԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, ԱՆՏԱՌԱՊԱՀՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 170։ Չխաթարելով III մասի (Քաղաքական դրույթներ) 48-րդ հոդվածի դրույթները՝ մաքսային պաշտոնյաների, տեղական քաղաքային կամ գյուղական ոստիկանության, անտառապահների կամ համանման այլ պաշտոնյաների թիվը չի գերազանցի սույն պայմանագրով սահմանված Թուրքիայի տարածքային սահմաններում 1913 թվականին նման պաշտոններում աշխատած մարդկանց թիվը։ Այդ պաշտոնյաների թիվը հետագայում կարող է ավելացվել միայն նրանց աշխատանքով ապահովող բնակավայրերի կամ համայնքների բնակչության աճին համամասնորեն։ Այդ աշխատակիցներն ու պաշտոնյաները, ինչպես նաև երկաթուղային ծառայությունում աշխատողները չպետք է հավաքվեն որևէ ռազմական վարժության մասնակցելու նպատակով։ Յուրաքանչյուր վարչական շրջանում տեղական քաղաքային և գյուղական ոստիկանությունն ու անտառապահները կհամալրվեն և կապահովվեն սպայական կազմով՝ ժանդարմերիայի համար 165-րդ հոդվածով սահմանված սկզբունքներին համապատասխան։ Թուրքական ոստիկանությունում, որը, լինելով Թուրքիայի քաղաքացիական վարչակազմի մաս, առանձնացված կմնա թուրքական զինված ուժից, տարբեր Դաշնակից կամ չեզոք տերությունների տրամադրած սպաները կամ պաշտոնյաները Թուրքիայի կառավարության ղեկավարությամբ կհամագործակցեն նշված ոստիկանության կազմակերպման, հրամանատարության և ուսուցման հարցերում։ Այդ սպաների կամ պաշտոնյաների թիվը չի գերազանցի համանման թուրք սպաների կամ պաշտոնյաների թվակազմի տասնհինգ տոկոսը։ ԳԼՈՒԽ VI։ ՍՊԱՌԱԶԻՆՈՒԹՅՈՒՆ, ՌԱԶՄԱՄԹԵՐՔ ԵՎ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 171։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամիս անց թուրքական զինված ուժի տարբեր կազմավորումներում գործածվող կամ փոխարինման համար պահեստում պահվող սպառազինությունը չի գերազանցի սույն բաժնին կցված III աղյուսակում յուրաքանչյուր հազար մարդու հաշվով սահմանված թվերը։

ՀՈԴՎԱԾ 172։ Թուրքիայի տրամադրության տակ եղած ռազմամթերքի պաշարը չի գերազանցի սույն բաժնին կցված III աղյուսակում սահմանված քանակները։

ՀՈԴՎԱԾ 173։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում թույլատրված քանակները գերազանցող բոլոր գոյություն ունեցող զենքերը, տարբեր տեսակի ռազմամթերքը և ռազմական նյութական միջոցները կհանձնվեն 200-րդ հոդվածով նախատեսված Ռազմական միջդաշնակցային վերահսկիչ հանձնաժողովին՝ այդ հանձնաժողովի նշանակած վայրերում։ Գլխավոր դաշնակից տերությունները կորոշեն, թե ինչ պետք է արվի այդ նյութական միջոցների հետ։

ՀՈԴՎԱԾ 174։ Զենքերի, ռազմամթերքի և ռազմական նյութական միջոցների, այդ թվում՝ ցանկացած տեսակի օդանավերի և օդանավերի մասերի արտադրությունը կիրականացվի միայն 200-րդ հոդվածում հիշատակված Միջդաշնակցային հանձնաժողովի թույլատրած գործարաններում կամ ձեռնարկություններում։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում զենքերի, ռազմամթերքի կամ որևէ ռազմական նյութական միջոցի արտադրության, պատրաստման, պահպանման կամ նախագծման մյուս բոլոր ձեռնարկությունները կվերացվեն կամ կվերափոխվեն զուտ առևտրային օգտագործման համար։ Նույնը կկիրառվի բոլոր զինանոցների նկատմամբ՝ բացի ռազմամթերքի թույլատրված պաշարների պահեստների համար օգտագործվողներից։ Թույլատրված արտադրության համար անհրաժեշտից ավելի ձեռնարկությունների կամ զինանոցների սարքավորումները կդարձվեն անօգտագործելի կամ կվերափոխվեն զուտ առևտրային օգտագործման համար՝ 200-րդ հոդվածում հիշատակված Ռազմական միջդաշնակցային վերահսկիչ հանձնաժողովի որոշումներին համապատասխան։

ՀՈԴՎԱԾ 175։ Զենքերի, ռազմամթերքի և ռազմական նյութական միջոցների, այդ թվում՝ ցանկացած տեսակի օդանավերի և օդանավերի մասերի ներմուծումը Թուրքիա խստորեն արգելվում է՝ բացառությամբ 200-րդ հոդվածում հիշատակված Միջդաշնակցային հանձնաժողովի հատուկ թույլտվության դեպքերի։ Արգելվում են նաև օտար երկրների համար ցանկացած տեսակի զենքերի, ռազմամթերքի և ռազմական նյութական միջոցների արտադրությունը և դրանց արտահանումը։

ՀՈԴՎԱԾ 176։ Քանի որ արգելվում է բոցանետների, խեղդող, թունավոր կամ այլ գազերի և համանման բոլոր հեղուկների, նյութերի կամ գործընթացների գործածումը, դրանց արտադրությունն ու ներմուծումը Թուրքիայում խստորեն արգելվում են։ Նշված նյութերի կամ գործընթացների արտադրության, պահպանման կամ գործածման համար հատուկ նախատեսված սարքավորումները նույնպես արգելվում են։ Թուրքիայում զրահամեքենաների, տանկերի կամ պատերազմում օգտագործվելու համար պիտանի որևէ այլ նման մեքենայի արտադրությունն ու ներմուծումը նույնպես արգելվում են։ ԳԼՈՒԽ VII։ ԱՄՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 177։ 178-րդ հոդվածում հիշատակված նեղուցների գոտում և կղզիներում ամրությունները կզինաթափվեն և կքանդվեն՝ ինչպես նախատեսված է այդ հոդվածով։ Այդ գոտուց դուրս և 89-րդ հոդվածի դրույթներին ենթակա՝ գոյություն ունեցող ամրացված կառույցները կարող են պահպանվել իրենց ներկայիս վիճակում, սակայն կզինաթափվեն նույն երեքամսյա ժամկետում։ ԳԼՈՒԽ VIII։ ՆԵՂՈՒՑՆԵՐԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ։

ՀՈԴՎԱԾ 178։ Նեղուցների ազատությունը երաշխավորելու նպատակով Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայնում են հետևյալ դրույթներին՝ (1) Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամսվա ընթացքում 179-րդ հոդվածով սահմանված և Մարմարա ծովի ափն ու կղզիները և նեղուցների ափն ընդգրկող գոտում, ինչպես նաև Լեմնոս, Իմբրոս, Սամոթրակիա, Թենեդոս և Միտիլենե կղզիներում բոլոր կառույցները, ամրություններն ու մարտկոցները կզինաթափվեն և կքանդվեն։ Վերոհիշյալ գոտում և կղզիներում այդ կառույցների վերակառուցումը և նմանատիպ կառույցների շինարարությունն արգելվում են։ Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան և Իտալիան իրավունք կունենան քանդման նախապատրաստելու նշված գոտում և Լեմնոս, Իմբրոս, Սամոթրակիա ու Թենեդոս կղզիներում գոյություն ունեցող այն ճանապարհներն ու երկաթուղիները, որոնք թույլ են տալիս շարժական մարտկոցների արագ փոխադրում. այնտեղ այդպիսի ճանապարհների և երկաթուղիների շինարարությունը կմնա արգելված։ Լեմնոս, Իմբրոս, Սամոթրակիա և Թենեդոս կղզիներում նոր ճանապարհների կամ երկաթուղիների շինարարություն չպետք է ձեռնարկվի՝ բացառությամբ վերոհիշյալ երեք տերությունների թույլտվության դեպքերի։ (2) (1) կետի առաջին պարբերությամբ նախատեսված միջոցառումները Հունաստանն ու Թուրքիան կիրականացնեն իրենց համապատասխան տարածքներում և իրենց հաշվին՝ 203-րդ հոդվածով նախատեսված վերահսկողության ներքո։ (3) Գոտու տարածքները և Լեմնոս, Իմբրոս, Սամոթրակիա, Թենեդոս ու Միտիլենե կղզիները չեն օգտագործվի ռազմական նպատակներով՝ բացառությամբ միասին գործող վերոհիշյալ երեք Դաշնակից տերությունների կողմից օգտագործման։ Սույն դրույթը չի բացառում նշված գոտում և կղզիներում հունական ու թուրքական ժանդարմերիայի ուժերի օգտագործումը, որոնք, 161-րդ հոդվածի դրույթների համաձայն, կգտնվեն օկուպացիոն ուժերի միջդաշնակցային հրամանատարության ներքո, ինչպես նաև Միտիլենե կղզում հունական զորքերի կայազորի պահպանումը կամ 152-րդ հոդվածում հիշատակված Սուլթանի թիկնազորի ներկայությունը։ (4) Նշված տերությունները, գործելով համատեղ, իրավունք կունենան նշված տարածքներում և կղզիներում պահելու այնպիսի ռազմական և օդային ուժեր, որոնք անհրաժեշտ կհամարեն կանխելու համար որևէ գործողության կատարումը կամ նախապատրաստումը, որը կարող է ուղղակի կամ անուղղակի վնասել նեղուցների ազատությանը։ Ծովային հարցերում այս վերահսկողությունը կիրականացվի նշված Դաշնակից տերություններից յուրաքանչյուրին պատկանող պահակային նավի միջոցով։ Վերոհիշյալ օկուպացիոն ուժերը անհրաժեշտության դեպքում կարող են ցամաքում իրականացնել ռեկվիզիցիայի իրավունք՝ նույն պայմաններով, որոնք սահմանված են 1907 թվականի Հաագայի չորրորդ կոնվենցիային կցված կանոնակարգով կամ դրան փոխարինող որևէ այլ կոնվենցիայով, որի կողմ են բոլոր նշված տերությունները։ Սակայն ռեկվիզիցիաները կարող են կատարվել միայն տեղում վճարելու դիմաց։

ՀՈԴՎԱԾ 179։ 178-րդ հոդվածում հիշատակված գոտին սահմանվում է հետևյալ կերպ՝ (1) Եվրոպայում՝ Քսերոսի ծոցի Կարաչալիից դեպի հյուսիս-արևելք՝ մի գիծ, որը հասնում է Բեյլիկ Դերեի ավազանի հարավային սահմանին, ապա հետևում դրան մինչև Քուրու Դաղի լեռնագագաթների գիծը, ապա հետևում է այդ լեռնագագաթների գծին, ապա մի ուղիղ գիծ, որն անցնում է Էմերլիից հյուսիս և Դերելարից հարավ, ապա թեքվում է դեպի հյուսիս-հյուսիս-արևելք և հատում Ռոդոստոյից Մալգարա տանող ճանապարհը Այնարջիկից 3 կիլոմետր արևմուտք, ապա անցնում Օրտաջա Քյոյից 6 կիլոմետր հարավ-արևելք, ապա թեքվում է դեպի հյուսիս-արևելք և հատում Ռոդոստոյից Հայրոբոլու տանող ճանապարհը Ռոդոստոյից 18 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, ապա մինչև Մուրադլիից Ռոդոստո տանող ճանապարհի վրա՝ Մուրադլիից մոտ 1 կիլոմետր հարավ գտնվող կետը՝ մի ուղիղ գիծ, այնտեղից դեպի արևելք-հյուսիս-արևելք մինչև Յենի Քյոյ՝ մի ուղիղ գիծ, սակայն այնպես փոփոխված, որ անցնի Չորլուից Չաթալջա տանող երկաթուղուց առնվազն 2 կիլոմետր հյուսիս, այնտեղից դեպի հյուսիս-հյուսիս-արևելք մինչև Իստրանջայից արևմուտք գտնվող մի կետ, որը գտնվում է 27-րդ հոդվածի I (2) կետով սահմանված՝ Եվրոպայում Թուրքիայի սահմանի վրա՝ մի ուղիղ գիծ, որը Յենի Քյոյ գյուղը թողնում է գոտու ներսում, այնտեղից մինչև Սև ծով՝ 27-րդ հոդվածի I (2) կետով սահմանված՝ Եվրոպայում Թուրքիայի սահմանը։ (2) Ասիայում՝ Ադրամիդի ծոցում՝ Դալինա հրվանդանի և Քեմեր Իսկելեի միջև Գլխավոր դաշնակից տերությունների որոշելիք մի կետից դեպի արևելք-հյուսիս-արևելք՝ մի գիծ, որն անցնում է Քեմեր Իսկելեից և Քեմերից, ինչպես նաև այդ վայրերը միացնող ճանապարհից հարավ, ապա մինչև Օսմանլարից Ուրչանլար տանող Դեկովիլի երկաթուղու՝ Դիերմեն Դերեն հատելու կետից անմիջապես հարավ գտնվող մի կետը՝ մի ուղիղ գիծ, այնտեղից դեպի հյուսիս-արևելք մինչև Մանիաս Գյոլ՝ մի գիծ, որը հետևում է Դիերմեն Դերեի և Կարա Դերե Սույուի աջ ափին, այնտեղից դեպի արևելք՝ Մանիաս Գյոլի հարավային ափը, ապա մինչև Պանդերմայից Սուսիղիրլի տանող երկաթուղու կողմից այն հատելու կետը՝ Կարա Դերեի հունը դեպի վեր, այնտեղից դեպի արևելք մինչև Ադրանոս Չայի վրա՝ դրա գետաբերանից մոտ 3 կիլոմետր հեռու՝ Կարա Օղլանի մոտ գտնվող մի կետը՝ մի ուղիղ գիծ, այնտեղից դեպի արևելք՝ այդ գետի հունը դեպի վար, ապա Աբուլիոնտ Գյոլի հարավային ափը, ապա մինչև Մուդանիայից Բրուսա տանող երկաթուղու՝ Ուլֆեր Չայը հատելու կետը՝ Բրուսայից մոտ 5 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք՝ մի ուղիղ գիծ, այնտեղից դեպի հյուսիս-արևելք մինչև Բրուսայից մոտ 6 կիլոմետր հյուսիս գտնվող գետերի միախառնման վայրը՝ Ուլֆեր Չայի հունը դեպի վար, այնտեղից դեպի արևելք մինչև Իզնիկ Գյոլի ամենահարավային կետը՝ մի ուղիղ գիծ, այնտեղից մինչև Իզնիկից 2 կիլոմետր հյուսիս գտնվող մի կետը՝ այդ լճի հարավային և արևելյան ափերը, այնտեղից դեպի հյուսիս-արևելք մինչև Սբանաջա Գյոլի ամենաարևմտյան կետը՝ մի գիծ, որը հետևում է Չիրչիր Չեշմե, Սիրա Դաղ, Էլմալի Դաղ, Քալփաք Դաղ, Այու Թեփե, Հեքիմ Թեփե լեռնագագաթների գծին, այնտեղից դեպի հյուսիս մինչև Իսմիդից Արմաշա տանող ճանապարհի վրա՝ Արմաշայից 8 կիլոմետր հարավ-արևմուտք գտնվող մի կետը՝ մի գիծ, որը հնարավորինս հետևում է Չոջալի Դերեի ավազանի արևելյան սահմանին, այնտեղից մինչև Սև ծովի վրա՝ Աքաբադ գետի գետաբերանից 2 կիլոմետր արևելք գտնվող մի կետը՝ մի ուղիղ գիծ։

ՀՈԴՎԱԾ 180։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո տասնհինգ օրվա ընթացքում կկազմվի հանձնաժողով՝ տեղում գծելու 178-րդ հոդվածում հիշատակված գոտու սահմանները, բացառությամբ այն մասերի, որտեղ այդ սահմանները համընկնում են 27-րդ հոդվածի I (2) կետում նկարագրված սահմանագծի հետ։ Այս հանձնաժողովը կազմված կլինի համապատասխանաբար Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և Իտալիայի ռազմական իշխանությունների նշանակած երեք անդամներից, որոնց կմիանա հունական ինքնիշխանության ներքո դրված գոտու մասի համար Հունաստանի կառավարության նշանակած մեկ անդամ և թուրքական ինքնիշխանության ներքո մնացող գոտու մասի համար Թուրքիայի կառավարության նշանակած մեկ անդամ։ Հանձնաժողովի՝ ձայների մեծամասնությամբ ընդունվող որոշումները պարտադիր կլինեն համապատասխան կողմերի համար։ Այս հանձնաժողովի ծախսերը կներառվեն նշված գոտու օկուպացիայի ծախսերի մեջ։ ԱՂՅՈՒՍԱԿ I — ՍՈՒԼԹԱՆԻ ԹԻԿՆԱԶՈՐԻ ԿԱԶՄԸ։ Զորամասեր | Առավելագույն թվակազմ | Ծանոթագրություններ Շտաբ | 100 (1) | Հետևակ | 425 սպա և զինվոր | Հեծելազոր | 125 սպա և զինվոր | Վարչական ծառայություններ | 50 սպա և զինվոր | Ընդամենը | 700 | (1) Այս հաստիքակազմի մեջ ներառվում են՝ (ա) Սուլթանի թիկնազորի շտաբը, (բ) գեներալները, բոլոր աստիճանների և բոլոր զորատեսակների սպաները, ինչպես նաև Սուլթանի ռազմական տան կազմում ընդգրկված զինվորական պաշտոնյաները։ ԱՂՅՈՒՍԱԿ II — ՈՒԺԵՂԱՑՄԱՆ ՀԱՏՈՒԿ ՍՏՈՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒՄ ԸՆԴԳՐԿՎՈՂ ՏԱՐԲԵՐ ԶՈՐԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ԵՎ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԹՎԱԿԱԶՄԸ։ Զորամասեր | Առավելագույն հաստիքակազմ Շտաբ (հրամանատարություն, սպաներ և անձնակազմ) | 100 Հետևակ | 8 200 սպա և զինվոր Հրետանի | 2 500 սպա և զինվոր Հեծելազոր | 700 սպա և զինվոր Սակրավորներ և տեխնիկական զորքեր | 2 000 սպա և զինվոր Տեխնիկական և ընդհանուր ծառայություններ | 1 500 սպա և զինվոր Ընդամենը | 15 000 ԱՂՅՈՒՍԱԿ III — ԹՈՒՅԼԱՏՐՎԱԾ ՍՊԱՌԱԶԻՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՌԱԶՄԱՄԹԵՐՔԻ ԱՌԱՎԵԼԱԳՈՒՅՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԸ։ Նյութական միջոցներ | Քանակը 1 000 մարդու հաշվով (1)՝ Սուլթանի թիկնազոր | Լեգեոններ | Ուժեղացման հատուկ ստորաբաժանումներ | Ռազմամթերքի քանակը մեկ զենքի (հրացանի կամ թնդանոթի) հաշվով՝ Սուլթանի թիկնազոր | Լեգեոններ | Ուժեղացման հատուկ ստորաբաժանումներ Հրացաններ կամ կարաբիններ (2) | 1 150 | 1 150 | 1 150 | 1 000 | 1 000 | 1 000 Ռևոլվերներ | Յուրաքանչյուր սպայի և յուրաքանչյուր հեծյալ ենթասպայի հաշվով 1 ռևոլվեր | Յուրաքանչյուր սպայի և յուրաքանչյուր հեծյալ ենթասպայի հաշվով 1 ռևոլվեր | Յուրաքանչյուր սպայի և յուրաքանչյուր հեծյալ ենթասպայի հաշվով 1 ռևոլվեր | 100 փամփուշտ մեկ ռևոլվերի հաշվով | 100 փամփուշտ մեկ ռևոլվերի հաշվով | 100 փամփուշտ մեկ ռևոլվերի հաշվով Գնդացիրներ՝ ծանր կամ թեթև | 15 | 10 | 15 | 50 000 | 100 000 | 100 000 Լեռնային թնդանոթներ (3) | — | — | 5 (4) | — | — | 1 500 (1) Ներառյալ փոխարինման համար ավելացված քանակը։ (2) Ավտոմատ հրացաններն ու կարաբինները հաշվվում են որպես թեթև գնդացիրներ։ (3) Դաշտային կամ ծանր թնդանոթ չի թույլատրվում։ (4) Մեկ մարտկոց՝ 4 թնդանոթով + 1 պահեստային թնդանոթ, ընդհանուր առմամբ՝ 15 մարտկոց։ ԲԱԺԻՆ II։ ԾՈՎԱՅԻՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 181։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելու պահից 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ի զինադադարի համաձայն թուրքական նավահանգիստներում ներկալված բոլոր ռազմանավերը հայտարարվում են վերջնականապես հանձնված Գլխավոր դաշնակից տերություններին։ Սակայն Թուրքիան կպահպանի իր ափերի երկայնքով ոստիկանական և ձկնորսության վերահսկման պարտականությունների համար որոշ թվով նավեր պահելու իրավունքը, որոնց թիվը չի գերազանցի՝ 7 շլյուպ, 6 տորպեդանավ։ Այդ նավերը կկազմեն թուրքական նավատորմը և 201-րդ հոդվածում հիշատակված Ծովային միջդաշնակցային վերահսկիչ հանձնաժողովի կողմից կընտրվեն հետևյալ նավերից՝ ՇԼՅՈՒՊՆԵՐ Այդան Ռեիս։ Հիզիր Ռեիս։ Բուրոք Ռեիս։ Քեմալ Ռեիս։ Սաքիս։ Իսա Ռեիս։ Պրևեզահ։ ՏՈՐՊԵԴԱՆԱՎԵՐ Սիսրի Հիսար։ Մուսուլ։ Սուլթան Հիսոր։ Աք Հիսար։ Դրախ։ Յունուս։ Մաքսային վերահսկողության համար ստեղծված մարմինն իրավունք կունենա դիմելու 178-րդ հոդվածում հիշատակված երեք Դաշնակից տերություններին՝ ավելի մեծ ուժ ստանալու համար, եթե նման ավելացումն անփոխարինելի համարվի համապատասխան ծառայությունների պատշաճ աշխատանքի համար։ Շլյուպները կարող են ունենալ թեթև սպառազինություն՝ 77 մմ-ից փոքր տրամաչափի երկու թնդանոթ և երկու գնդացիր։ Տորպեդանավերը (կամ պարեկային մոտորանավակները) կարող են ունենալ թեթև սպառազինություն՝ 77 մմ-ից փոքր տրամաչափի մեկ թնդանոթ։ Նավերի վրա եղած բոլոր տորպեդներն ու տորպեդային ապարատները կհեռացվեն։

ՀՈԴՎԱԾ 182։ Թուրքիային արգելվում է կառուցել կամ ձեռք բերել որևէ ռազմանավ՝ բացի 181-րդ հոդվածում հիշատակված նավերին փոխարինելու համար նախատեսվածներից։ Տորպեդանավերը կփոխարինվեն պարեկային մոտորանավակներով։ Փոխարինման համար նախատեսված նավերը չեն գերազանցի՝ 600 տոննան՝ շլյուպների դեպքում, 100 տոննան՝ պարեկային մոտորանավակների դեպքում։ Բացառությամբ նավի կորստի դեպքերի՝ շլյուպներն ու տորպեդանավերը կարող են փոխարինվել միայն նավի ջրարկումից հաշված քսան տարի անց։

ՀՈԴՎԱԾ 183։ Ստորև թվարկված թուրքական զինված տրանսպորտային նավերն ու նավատորմի օժանդակ նավերը կզինաթափվեն և կհամարվեն առևտրային նավեր՝ Ռեշիդ Փաշա (նախկին Պորտ Անտոնիո)։ Թիր-ի-Մուջղիոն (նախկին Փեմբրոք Քասլ)։ Քիրեսունդ (նախկին Ուորիք Քասլ)։ Միլլեթ (նախկին Սիգալ)։ Աքդենիզ։ Բոսֆորի լաստանավեր՝ համարներ 60, 61, 63 և 70։

ՀՈԴՎԱԾ 184։ Թուրքիայում ներկայում կառուցվող բոլոր ռազմանավերը, ներառյալ սուզանավերը, կապամոնտաժվեն՝ բացառությամբ այն վերջրյա նավերի, որոնց շինարարությունը կարող է ավարտվել առևտրային նպատակների համար։ Այս նավերի ապամոնտաժման աշխատանքները պետք է սկսվեն սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելու պահից։

ՀՈԴՎԱԾ 185։ Ցանկացած տեսակի թուրքական ռազմանավերի՝ վերջրյա նավերի կամ սուզանավերի ապամոնտաժումից ստացված առարկաները, մեքենաներն ու նյութերը չեն կարող օգտագործվել այլ կերպ, քան զուտ արդյունաբերական կամ առևտրային նպատակներով։ Դրանք չեն կարող վաճառվել կամ օտարվել օտար երկրներին։

ՀՈԴՎԱԾ 186։ Թուրքիայում որևէ սուզանավի կառուցումը կամ ձեռքբերումը, նույնիսկ առևտրային նպատակներով, կարգելվի։

ՀՈԴՎԱԾ 187։ 181-րդ հոդվածում թվարկված թուրքական նավատորմի նավերը իրենց վրա կամ պահեստում պետք է ունենան միայն այն չափով ռազմական նյութական միջոցներ և սպառազինություն, որը կսահմանի 201-րդ հոդվածում հիշատակված Ծովային միջդաշնակցային վերահսկիչ հանձնաժողովը։ Վերոհիշյալ քանակները սահմանելու պահից մեկ ամսվա ընթացքում 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ի զինադադարի ստորագրման պահին Թուրքիային պատկանած բոլոր սպառազինությունները, ռազմամթերքը կամ այլ ծովային ռազմական նյութական միջոցները, ներառյալ ականներն ու տորպեդները, պետք է վերջնականապես հանձնվեն Գլխավոր դաշնակից տերություններին։ Այդ առարկաների արտադրությունը թուրքական տարածքում օտար երկրների համար և դրանց արտահանումը այդ երկրներ կարգելվեն։ Արգելվում են բոլոր տեսակի զենքերի, ռազմամթերքի կամ ծովային ռազմական նյութական միջոցների մյուս բոլոր պաշարները, պահեստները կամ պահուստները։

ՀՈԴՎԱԾ 188։ Ծովային միջդաշնակցային վերահսկիչ հանձնաժողովը կսահմանի բոլոր աստիճանների և ծառայությունների սպաների ու զինվորների թիվը, որոնք 189-րդ հոդվածի դրույթների համաձայն կընդունվեն թուրքական նավատորմ։ Այդ թիվը կներառի 181-րդ հոդվածի համաձայն Թուրքիային թողնված նավերի անձնակազմը, ինչպես նաև ոստիկանության ու ձկնորսության պաշտպանության ծառայությունների և սեմաֆորային կայանների վարչական անձնակազմը։ Վերոհիշյալ թիվը սահմանելու պահից երկու ամսվա ընթացքում նախկին թուրքական ռազմածովային նավատորմի այդ թիվը գերազանցող անձնակազմը կզորացրվի։ Թուրքիայում չի կարող կազմակերպվել թուրքական նավատորմին առնչվող որևէ ծովային կամ ռազմական կորպուս կամ պահեստազոր՝ առանց վերոհիշյալ թվակազմում ներառվելու։

ՀՈԴՎԱԾ 189։ Թուրքական նավատորմի անձնակազմը կհամալրվի ամբողջությամբ կամավոր հանձնառություններով՝ առնվազն քսանհինգ անընդմեջ տարվա ժամկետով սպաների համար և տասներկու անընդմեջ տարվա ժամկետով ենթասպաների ու նավաստիների համար։ Ծառայության ժամկետի ավարտից բացի որևէ այլ պատճառով ազատվածներին փոխարինելու համար ընդունվողների թիվը տարեկան չպետք է գերազանցի Ծովային միջդաշնակցային վերահսկիչ հանձնաժողովի սահմանած ընդհանուր անձնակազմի հինգ տոկոսը։ Նախկին թուրքական ռազմածովային նավատորմից ազատված անձնակազմը չպետք է ստանա որևէ տեսակի ծովային կամ ռազմական ուսուցում։ Նախկին թուրքական ռազմածովային նավատորմին պատկանող և չզորացրված սպաները պետք է պարտավորվեն ծառայել մինչև քառասունհինգ տարեկանը, եթե բավարար պատճառով չազատվեն ծառայությունից։ Թուրքական առևտրային նավատորմին պատկանող սպաներն ու նավաստիները չպետք է ստանան որևէ տեսակի ծովային կամ ռազմական ուսուցում։

ՀՈԴՎԱԾ 190։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելու պահին 178-րդ հոդվածում հիշատակված գոտու բոլոր անլար հեռագրական կայանները կհանձնվեն Գլխավոր դաշնակից տերություններին։ Հունաստանն ու Թուրքիան նշված գոտում չեն կառուցի որևէ անլար հեռագրական կայան։ ԲԱԺԻՆ III։ ՕԴԱՅԻՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 191։ Թուրքական զինված ուժերը չպետք է ներառեն որևէ ռազմական կամ ծովային օդուժ։ Որևէ դիրիժաբլ չպետք է պահպանվի։

ՀՈԴՎԱԾ 192։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո երկու ամսվա ընթացքում թուրքական ցամաքային և ծովային ուժերի ցուցակներում գրանցված օդուժի անձնակազմը կզորացրվի։

ՀՈԴՎԱԾ 193։ Մինչև թուրքական տարածքից Դաշնակից զորքերի ամբողջական դուրսբերումը Դաշնակից տերությունների օդանավերը Թուրքիայի ամբողջ տարածքում կօգտվեն օդային անցման, տարանցման և վայրէջքի ազատությունից։

ՀՈԴՎԱԾ 194։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուն հաջորդող վեց ամսվա ընթացքում Թուրքիայի ամբողջ տարածքում կարգելվեն ցանկացած տեսակի օդանավերի, օդանավերի մասերի, օդանավերի շարժիչների և օդանավերի շարժիչների մասերի արտադրությունը, ներմուծումն ու արտահանումը։

ՀՈԴՎԱԾ 195։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելու պահին Թուրքիան պետք է իր հաշվին Գլխավոր դաշնակից տերություններին հանձնի ամբողջ ռազմական և ծովային օդագնացական նյութական միջոցները։ Հանձնումը պետք է ավարտվի վեց ամսվա ընթացքում և կատարվի այն վայրերում, որոնք կարող է նշանակել Օդագնացության միջդաշնակցային վերահսկիչ հանձնաժողովը։ Գլխավոր դաշնակից տերությունների կառավարությունները կորոշեն այդ նյութական միջոցների տնօրինման հարցը։ Մասնավորապես, այս նյութական միջոցները կներառեն ստորև բերված խմբերին պատկանող բոլոր առարկաները, որոնք օգտագործվում են կամ օգտագործվել են կամ նախատեսված են եղել պատերազմական նպատակների համար՝ Ամբողջական ինքնաթիռներ և հիդրոինքնաթիռներ, ինչպես նաև արտադրվող, վերանորոգվող կամ հավաքվողները։ Թռիչքի ընդունակ, արտադրվող, վերանորոգվող կամ հավաքվող դիրիժաբլներ։ Ջրածնի արտադրության կայանքներ։ Դիրիժաբլների անգարներ և օդանավերի բոլոր տեսակի ապաստարաններ։ Մինչև դրանց հանձնումը դիրիժաբլները Թուրքիայի հաշվին կպահվեն ջրածնով լցված. ջրածնի արտադրության կայանքները, ինչպես նաև դիրիժաբլների անգարները նշված տերությունների հայեցողությամբ կարող են թողնվել Թուրքիային մինչև դիրիժաբլների հանձնումը։ Օդանավերի շարժիչներ։ Գոնդոլներ և ֆյուզելյաժներ։ Սպառազինություն (թնդանոթներ, գնդացիրներ, թեթև գնդացիրներ, ռումբերի նետման սարքեր, տորպեդների նետման սարքեր, համաժամանակեցման սարքեր, նշանառության սարքեր)։ Ռազմամթերք (փամփուշտներ, արկեր, լիցքավորված կամ չլիցքավորված ռումբեր, պայթուցիկների կամ դրանց արտադրության համար նյութերի պաշարներ)։ Օդանավերում գործածվող գործիքներ։ Օդանավերում գործածվող անլար հեռագրական սարքեր և լուսանկարչական ու կինոնկարահանման սարքեր։ Նախորդ խմբերին պատկանող ցանկացած առարկայի բաղադրամասեր։ Թուրքիայում ցանկացած տեսակի բոլոր օդագնացական նյութական միջոցներն առերևույթ կհամարվեն ռազմական նյութական միջոցներ և, որպես այդպիսին, չեն կարող արտահանվել, փոխանցվել, փոխ տրվել, օգտագործվել կամ ոչնչացվել, այլ պետք է մնան տեղում, մինչև 202-րդ հոդվածում հիշատակված Օդագնացության միջդաշնակցային վերահսկիչ հանձնաժողովը որոշում կայացնի դրանց բնույթի վերաբերյալ. այդպիսի բոլոր հարցերը որոշելու բացառիկ իրավասությունը կպատկանի այս հանձնաժողովին։ ԲԱԺԻՆ IV։ ՄԻՋԴԱՇՆԱԿՑԱՅԻՆ ՎԵՐԱՀՍԿԻՉ ԵՎ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ ՀԱՆՁՆԱԺՈՂՈՎՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 196։ Սույն մասի ցանկացած հատուկ դրույթներին ենթակա՝ սույն պայմանագրում պարունակվող ռազմական, ծովային և օդային դրույթները Թուրքիան կկատարի իր հաշվին՝ Գլխավոր դաշնակից տերությունների կողմից այդ նպատակով նշանակված Միջդաշնակցային հանձնաժողովների վերահսկողության ներքո։ Վերոհիշյալ հանձնաժողովները ռազմական, ծովային կամ օդային դրույթների կատարմանը վերաբերող բոլոր հարցերում Թուրքիայի կառավարության հետ հարաբերություններում կներկայացնեն Գլխավոր դաշնակից տերություններին։ Դրանք թուրքական իշխանություններին կհաղորդեն այն որոշումները, որոնց ընդունման իրավունքը Գլխավոր դաշնակից տերությունները վերապահել են իրենց կամ որոնք կարող է անհրաժեշտ դարձնել նշված դրույթների կատարումը։

ՀՈԴՎԱԾ 197։ Միջդաշնակցային վերահսկիչ և կազմակերպական հանձնաժողովները կարող են իրենց մարմինները հաստատել Կոստանդնուպոլսում և իրավունք կունենան, այնքան հաճախ, որքան նպատակահարմար կհամարեն, մեկնելու թուրքական տարածքի ցանկացած կետ, կամ այդպիսի ցանկացած կետ ուղարկելու ենթահանձնաժողովներ, կամ լիազորելու իրենց անդամներից մեկին կամ մի քանիսին մեկնել այնտեղ։

ՀՈԴՎԱԾ 198։ Թուրքիայի կառավարությունը Միջդաշնակցային վերահսկիչ և կազմակերպական հանձնաժողովներին պետք է տրամադրի այն բոլոր տեղեկություններն ու փաստաթղթերը, որոնք վերջիններս անհրաժեշտ կհամարեն իրենց առաքելությունն իրականացնելու համար, և իր հաշվին պետք է ապահովի այն ամբողջ աշխատուժն ու նյութերը, որոնք նշված հանձնաժողովները կարող են պահանջել՝ ռազմական, ծովային կամ օդային դրույթների ամբողջական կատարումն ապահովելու համար։ Թուրքիայի կառավարությունը յուրաքանչյուր հանձնաժողովին կկցի իրավասու ներկայացուցիչ՝ ստանալու այն բոլոր հաղորդագրությունները, որոնք հանձնաժողովը կարող է ուղղել Թուրքիայի կառավարությանը, և հանձնաժողովին տրամադրելու կամ դրա համար ձեռք բերելու այն բոլոր տեղեկություններն ու փաստաթղթերը, որոնք կարող են պահանջվել։

ՀՈԴՎԱԾ 199։ Միջդաշնակցային վերահսկիչ և կազմակերպական հանձնաժողովների պահպանման ծախսերն ու նրանց գործունեության հետևանքով առաջացած ծախսերը կկրի Թուրքիան։

ՀՈԴՎԱԾ 200։ Ռազմական միջդաշնակցային վերահսկիչ և կազմակերպական հանձնաժողովին կհանձնարարվի, մի կողմից, վերահսկել թուրքական ուժերը մինչև թույլատրված սահմանները կրճատելուն, I բաժնի VI գլխով նախատեսված զենքերի և ռազմական նյութական միջոցների հանձնմանը և այդ բաժնի VII ու VIII գլուխներով նախատեսված ամրացված շրջանների զինաթափմանը վերաբերող ռազմական դրույթների կատարումը, իսկ մյուս կողմից՝ կազմակերպել նոր թուրքական զինված ուժը և վերահսկել դրա օգտագործումը։ (1) Որպես Ռազմական միջդաշնակցային վերահսկիչ հանձնաժողով՝ նրա հատուկ պարտականությունը կլինի՝ (ա) սահմանել մաքսային պաշտոնյաների, տեղական քաղաքային և գյուղական ոստիկանության, անտառապահների և համանման այլ պաշտոնյաների այն թիվը, որը Թուրքիային կթույլատրվի պահել 170-րդ հոդվածի համաձայն, (բ) Թուրքիայի կառավարությունից ստանալ ծանուցումներ ռազմամթերքի պաշարների և պահեստների տեղակայման, ամրացված կառույցների, բերդերի և ամրոցների սպառազինության, զենքերի, ռազմամթերքի և ռազմական նյութական միջոցների արտադրության ձեռնարկությունների կամ գործարանների գտնվելու վայրի և դրանց գործունեության վերաբերյալ, (գ) ընդունել զենքերը, ռազմամթերքը, ռազմական նյութական միջոցները և դրանց արտադրության համար նախատեսված սարքավորումները, ընտրել այն կետերը, որտեղ պետք է կատարվի հանձնումը, և վերահսկել սույն պայմանագրով նախատեսված՝ դրանք անօգտագործելի դարձնելու և վերափոխելու աշխատանքները։ (2) Որպես Ռազմական միջդաշնակցային կազմակերպական հանձնաժողով՝ նրա հատուկ պարտականությունը կլինի՝ (ա) Թուրքիայի կառավարության հետ համագործակցությամբ կազմակերպել թուրքական զինված ուժը սույն մասի I բաժնի I–IV գլուխներում սահմանված հիմքերով, սահմանազատել 156-րդ հոդվածով նախատեսված տարածքային շրջանները և ժանդարմերիայի զորքերն ու ուժեղացման հատուկ ստորաբաժանումները բաշխել տարբեր տարածքային շրջանների միջև, (բ) վերահսկել ժանդարմերիայի այդ զորքերի և այդ ստորաբաժանումների օգտագործման՝ 156-րդ ու 157-րդ հոդվածներում սահմանված պայմանները և որոշել, թե ինչ ընթացք պետք է տրվի նշված հոդվածներին համապատասխան սահմանված այդ ուժերի բնականոն բաշխումը ժամանակավորապես փոփոխելու վերաբերյալ Թուրքիայի կառավարության խնդրանքներին, (գ) որոշել 159-րդ հոդվածում սահմանված պայմաններով թուրքական ժանդարմերիայում ծառայության ընդունվելիք Դաշնակից և չեզոք տերությունների սպաների համամասնությունն ըստ ազգության և սահմանել այն պայմանները, որոնցով նրանք կմասնակցեն նշված հոդվածով նրանց համար նախատեսված տարբեր պարտականությունների կատարմանը։

Հոդված 201։ Միջդաշնակցային ռազմածովային վերահսկիչ հանձնաժողովի հատուկ պարտականությունն է լինելու այցելել նավաշինարաններ և վերահսկել նավերի քանդումը, ընդունել սպառազինությունը, զինամթերքը և ռազմածովային ռազմական գույքը ու վերահսկել դրանց ոչնչացումն ու քանդումը։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավոր է Միջդաշնակցային ռազմածովային վերահսկիչ հանձնաժողովին տրամադրել բոլոր այն տեղեկություններն ու փաստաթղթերը, որոնք վերջինս անհրաժեշտ կհամարի ռազմածովային դրույթների ամբողջական կատարումն ապահովելու համար, մասնավորապես՝ ռազմանավերի նախագծերը, դրանց սպառազինության կազմը, հրանոթների, զինամթերքի, տորպեդների, ականների, պայթուցիկ նյութերի, անլար հեռագրային սարքավորումների մանրամասներն ու նմուշները և ընդհանրապես ռազմածովային ռազմական գույքին վերաբերող ամեն ինչ, ինչպես նաև բոլոր օրենսդրական կամ վարչական փաստաթղթերն ու կանոնակարգերը։

Հոդված 202։ Միջդաշնակցային օդագնացության վերահսկիչ հանձնաժողովի հատուկ պարտականությունն է լինելու գույքագրել Թուրքիայի կառավարության տնօրինության տակ այժմ գտնվող օդագնացության գույքը, զննել ինքնաթիռների, օդապարիկների և շարժիչների արտադրամասերն ու այն գործարանները, որոնք արտադրում են օդանավերում գործածելի զենք, զինամթերք և պայթուցիկ նյութեր, այցելել Թուրքիայի տարածքում գտնվող բոլոր օդանավակայանները, անգարները, վայրէջքի հրապարակները, պարկերն ու պահեստները, անհրաժեշտության դեպքում կազմակերպել գույքի տեղափոխումը և ընդունել այդ գույքը։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավոր է Միջդաշնակցային օդագնացության վերահսկիչ հանձնաժողովին տրամադրել բոլոր այն տեղեկությունները և օրենսդրական, վարչական կամ այլ փաստաթղթերը, որոնք Հանձնաժողովը կարող է անհրաժեշտ համարել օդային դրույթների ամբողջական կատարումն ապահովելու համար, մասնավորապես՝ Թուրքիայի բոլոր օդային ծառայությունների անձնակազմի և առկա, ինչպես նաև արտադրվող կամ պատվիրված գույքի ցուցակը, ավիացիայի համար աշխատող բոլոր հիմնարկների ու դրանց գտնվելու վայրերի, ինչպես նաև բոլոր անգարների և վայրէջքի հրապարակների ամբողջական ցուցակը։

Հոդված 203։ Միջդաշնակցային ռազմական, ռազմածովային և օդագնացության վերահսկիչ հանձնաժողովները կնշանակեն ներկայացուցիչներ, որոնք համատեղ պատասխանատու կլինեն 178-րդ հոդվածի (1) և (2) կետերով նախատեսված գործողությունների կատարման վերահսկողության համար։

Հոդված 204։ Մինչև 89-րդ հոդվածում նշված տարածքների քաղաքական կարգավիճակի վերջնական կարգավորումը՝ Միջդաշնակցային վերահսկիչ և կազմակերպչական հանձնաժողովների որոշումները ենթակա կլինեն այն փոփոխություններին, որոնք նշված հանձնաժողովները կարող են անհրաժեշտ համարել այդ կարգավորման հետևանքով։

Հոդված 205։ Միջդաշնակցային ռազմածովային և օդագնացության վերահսկիչ հանձնաժողովները կդադարեցնեն իրենց գործունեությունը՝ համապատասխանաբար 201-րդ և 202-րդ հոդվածներով իրենց հանձնված խնդիրների ավարտից հետո։ Նույնը կվերաբերի Միջդաշնակցային ռազմական հանձնաժողովի այն բաժնին, որին հանձնված են 200-րդ հոդվածի (1) կետով նախատեսված վերահսկիչ գործառույթները։ Նշված հանձնաժողովի այն բաժինը, որին 200-րդ հոդվածի (2) կետով հանձնված է թուրքական նոր զինված ուժի կազմակերպումը, կգործի սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո հինգ տարի։ Գլխավոր դաշնակից տերություններն իրենց իրավունք են վերապահում այդ ժամկետի ավարտին որոշելու՝ նպատակահարմա՞ր է պահպանել, թե՞ վերացնել Հանձնաժողովի այդ բաժինը։ ԲԱԺԻՆ V։ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

Հոդված 206։ 1918 թ. հոկտեմբերի 30-ի զինադադարի հետևյալ մասերը՝7-րդ,10-րդ,12-րդ,13-րդ և 24-րդ հոդվածները, մնում են ուժի մեջ այնքանով, որքանով անհամատեղելի չեն սույն պայմանագրի դրույթների հետ։

Հոդված 207։ Թուրքիան պարտավորվում է սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո որևէ օտարերկրյա երկրում չհավատարմագրել ռազմական, ռազմածովային կամ օդային որևէ առաքելություն, չուղարկել և չթույլատրել նման առաքելության մեկնումը։ Այն նաև պարտավորվում է անհրաժեշտ միջոցներ ձեռնարկել՝ իր քաղաքացիների՝ Թուրքիայի տարածքից մեկնումը կանխելու համար, եթե նրանց նպատակն է ծառայության անցնել որևէ օտար տերության բանակում, նավատորմում կամ օդային ծառայությունում, կցվել դրանց՝ ուսուցմանն աջակցելու նպատակով, կամ ընդհանրապես օտարերկրյա երկրում որևէ աջակցություն ցուցաբերել ռազմական, ռազմածովային կամ օդային ուսուցմանը։ Դաշնակից տերություններն իրենց հերթին պարտավորվում են սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո Թուրքիայի որևէ քաղաքացու չընդունել իրենց բանակներ, նավատորմեր կամ օդային ծառայություններ և չկցել դրանց՝ ռազմական պատրաստությանն աջակցելու նպատակով, կամ ընդհանրապես Թուրքիայի որևէ քաղաքացու չվարձել որպես ռազմական, ռազմածովային կամ օդային հրահանգիչ։ Սակայն սույն դրույթը չի շոշափում ֆրանսիական զինվորական օրենքներին և կանոնակարգերին համապատասխան Օտարերկրյա լեգեոնի համար զինվորներ հավաքագրելու Ֆրանսիայի իրավունքը։ Մաս VI․ Ռազմագերիներ և գերեզմաններ ԲԱԺԻՆ I։ ՌԱԶՄԱԳԵՐԻՆԵՐ։

Հոդված 208։ Դեռևս չհայրենադարձված թուրք ռազմագերիների և ներկալված քաղաքացիական անձանց հայրենադարձումը սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո կշարունակվի հնարավորինս արագ։

Հոդված 209։ Ռազմագերիներն ու ներկալված քաղաքացիական անձինք թուրքական իշխանությունների ձեռքը հանձնվելու պահից սկսած այդ իշխանությունների կողմից անհապաղ կվերադարձվեն իրենց տները։ Նրանցից նրանք, ովքեր մինչև պատերազմը սովորաբար բնակվում էին դաշնակից տերությունների զորքերի կողմից գրավված տարածքում, նույնպես կուղարկվեն իրենց տները՝ դաշնակից օկուպացիոն բանակների ռազմական իշխանությունների համաձայնությամբ և վերահսկողությամբ։

Հոդված 210։ 1918 թ. հոկտեմբերի 30-ից սկսած հայրենադարձման բոլոր ծախսերը կկրի Թուրքիայի կառավարությունը։

Հոդված 211։ Կարգապահական խախտումների համար իրենց գործի ընթացքին սպասող կամ պատիժ կրող ռազմագերիներն ու ներկալված քաղաքացիական անձինք կհայրենադարձվեն՝ անկախ պատժի ավարտից կամ իրենց դեմ ընթացող վարույթից։ Այս դրույթը չի տարածվի 1920 թ. հունիսի 15-ից հետո կատարված խախտումների համար պատժված ռազմագերիների և ներկալված քաղաքացիական անձանց վրա։ Մինչև հայրենադարձումը բոլոր ռազմագերիներն ու ներկալված քաղաքացիական անձինք կմնան գործող կանոնակարգերի ներքո, հատկապես՝ աշխատանքի և կարգապահության հարցերում։

Հոդված 212։ Կարգապահական խախտումներից բացի այլ իրավախախտումների համար դատաքննության սպասող կամ պատիժ կրող ռազմագերիներն ու ներկալված քաղաքացիական անձինք կարող են կալանքի տակ պահվել։

Հոդված 213։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է իր տարածք ընդունել հայրենադարձման ենթակա բոլոր անձանց՝ առանց խտրության։ Այն ռազմագերիները կամ Թուրքիայի քաղաքացիները, որոնք չեն ցանկանում հայրենադարձվել, կարող են չհայրենադարձվել, սակայն դաշնակից կառավարություններն իրենց իրավունք են վերապահում կա՛մ նրանց հայրենադարձնելու, կա՛մ չեզոք երկիր տեղափոխելու, կա՛մ իրենց տարածքներում բնակվելու թույլտվություն տալու։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է այդ պատճառով այս անձանց կամ նրանց ընտանիքների դեմ որևէ բացառիկ վարույթ չսկսել և նրանց նկատմամբ որևէ տեսակի ճնշող կամ հետապնդող միջոց չձեռնարկել։

Հոդված 214։ Դաշնակից կառավարություններն իրենց իրավունք են վերապահում իրենց ձեռքում գտնվող թուրք ռազմագերիների կամ Թուրքիայի քաղաքացիների հայրենադարձումը պայմանավորելու Թուրքիայի կառավարության կողմից այն ռազմագերիների և դաշնակից տերությունների այլ քաղաքացիների մասին անհապաղ տեղեկացմամբ և նրանց ազատ արձակմամբ, որոնք դեռևս Թուրքիայում պահվում են իրենց կամքին հակառակ։

Հոդված 215։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է՝ (1) Բոլոր հնարավորությունները տրամադրել այն հանձնաժողովներին, որոնց դաշնակից տերությունները հանձնարարել են որոնել անհետ կորածներին կամ պարզել այն դաշնակից քաղաքացիների ինքնությունը, որոնք ցանկություն են հայտնել մնալու Թուրքիայի տարածքում, այդ հանձնաժողովներին տրամադրել բոլոր անհրաժեշտ փոխադրամիջոցները, թույլ տալ նրանց մուտքը ճամբարներ, բանտեր, հիվանդանոցներ և մյուս բոլոր վայրերը, ինչպես նաև նրանց տրամադրության տակ դնել բոլոր հանրային կամ մասնավոր փաստաթղթերը, որոնք կարող են հեշտացնել նրանց քննությունը, (2) Պատիժներ սահմանել այն թուրք պաշտոնյաների կամ մասնավոր անձանց նկատմամբ, որոնք թաքցրել են դաշնակից տերություններից որևէ մեկի քաղաքացիների ներկայությունը կամ, այդպիսի ներկայության մասին իմանալով, չեն հայտնել այն, (3) Դյուրացնել սույն պայմանագրի VII մասում (Պատիժներ) նախատեսված պատիժներով պատժելի այն հանցավոր արարքների հաստատումը, որոնք պատերազմի ընթացքում թուրքերը կատարել են ռազմագերիների կամ դաշնակից քաղաքացիների անձի դեմ։

Հոդված 216։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու օրվանից անհապաղ վերադարձնել այն բոլոր առարկաները, հանդերձանքը, զենքերը, դրամը, արժեթղթերը, փաստաթղթերը և ամեն տեսակի անձնական իրերը, որոնք պատկանել են դաշնակից տերությունների սպաներին, զինվորներին, նավաստիներին կամ այլ քաղաքացիներին և պահվել են թուրքական իշխանությունների կողմից։

Հոդված 217։ Բարձր պայմանավորվող կողմերը փոխադարձաբար հրաժարվում են իրենց համապատասխան տարածքներում ռազմագերիների պահման համար վճարման ենթակա գումարների որևէ փոխհատուցումից։ ԲԱԺԻՆ II։ ԳԵՐԵԶՄԱՆՆԵՐ։

Հոդված 218։ Թուրքիայի կառավարությունը բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարություններին համապատասխանաբար կփոխանցի սեփականության լիակատար և բացառիկ իրավունքներ այն հողերի նկատմամբ, որոնք գտնվում են սույն պայմանագրով սահմանված Թուրքիայի սահմանների ներսում և պարունակում են մարտում ընկած կամ վերքերից, դժբախտ պատահարներից կամ հիվանդությունից մահացած նրանց զինվորների ու նավաստիների գերեզմանները, ինչպես նաև այն հողերի նկատմամբ, որոնք անհրաժեշտ են այդ զինվորների ու նավաստիների համար գերեզմանատներ հիմնելու, հուշարձաններ կանգնեցնելու կամ այդ գերեզմանատներ ու հուշարձաններ տանող մուտքեր ապահովելու համար։ Հունաստանի կառավարությունը պարտավորվում է նույն պարտականությունը կատարել Նեղուցների գոտու և կղզիների՝ իր ինքնիշխանության ներքո դրված մասի նկատմամբ։

Հոդված 219։ Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարությունները Թուրքիայի կառավարությանը և Հունաստանի կառավարությանը համապատասխանաբար կհայտնեն այն հողերի մասին, որոնց սեփականությունը պետք է իրենց փոխանցվի 218-րդ հոդվածի համաձայն։ Բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարություններից յուրաքանչյուրը իրավունք կունենա նշանակելու հանձնաժողով, որը բացառիկ իրավունք կունենա ուսումնասիրելու այն վայրերը, որտեղ թաղումներ կատարվել են կամ կարող են կատարված լինել, և առաջարկություններ ներկայացնելու գերեզմանների վերախմբավորման ու գերեզմանատների վերջնական տեղակայման վայրերի վերաբերյալ։ Թուրքիայի կառավարությունն ու Հունաստանի կառավարությունը կարող են ներկայացված լինել այդ հանձնաժողովներում և պետք է նրանց բոլոր տեսակի աջակցությունը ցուցաբերեն իրենց առաքելության կատարման գործում։ Նշված հողերը մասնավորապես կներառեն Գալիպոլիի թերակղզում գտնվող և թիվ 3 քարտեզում ցույց տրված հողերը[տե՛ս ներածությունը]։ Դրանց սահմանները Հունաստանի կառավարությանը կհայտնվեն՝ նախորդ պարբերությամբ նախատեսված կարգով։ Այն կառավարությունը, որի օգտին փոխանցումը կատարվում է, պարտավորվում է հողերը չօգտագործել և չթույլատրել դրանց օգտագործումն այլ նպատակով, բացի այն նպատակից, որին դրանք հատկացված են։ Ափը չի կարող օգտագործվել որևէ ռազմական, ծովային կամ առևտրային նպատակով։

Հոդված 220։ 219-րդ հոդվածի համաձայն հայտարարված հողերի նկատմամբ սեփականության լիակատար և բացառիկ իրավունքները համապատասխանաբար բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարություններին փոխանցելու համար անհրաժեշտ օրենսդրական կամ վարչական բոլոր միջոցները Թուրքիայի կառավարությունը և Հունաստանի կառավարությունը համապատասխանաբար կձեռնարկեն այդ հայտարարության օրվանից հետո վեց ամսվա ընթացքում։ Եթե անհրաժեշտ լինի հողերի հարկադիր ձեռքբերում, այն կկատարվի Թուրքիայի կառավարության կամ Հունաստանի կառավարության կողմից և նրանց հաշվին՝ ըստ հանգամանքների։

Հոդված 221։ Բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարությունները կարող են համապատասխանաբար իրենցից յուրաքանչյուրի նպատակահարմար համարած հանձնաժողովին կամ կազմակերպությանը հանձնարարել 218-րդ հոդվածում նշված հողերում գտնվող գերեզմանատների, հուշարձանների և գերեզմանների հիմնումը, բարեկարգումը, պահպանումն ու խնամքը։ Այդ հանձնաժողովները կամ կազմակերպությունները պետք է պաշտոնապես ճանաչվեն համապատասխանաբար Թուրքիայի կառավարության և Հունաստանի կառավարության կողմից։ Նրանք իրավունք կունենան կատարելու այն արտաշիրիմումներն ու աճյունների տեղափոխումները, որոնք անհրաժեշտ կհամարեն գերեզմանների համախմբման և գերեզմանատների հիմնման համար։ Զինվորների կամ նավաստիների աճյունները չեն կարող արտաշիրիմվել որևէ պատրվակով առանց համապատասխան կառավարության հանձնաժողովի կամ կազմակերպության թույլտվության։

Հոդված 222։ Սույն բաժնում նշված հողերը Թուրքիայի կամ թուրքական իշխանությունների, կամ Հունաստանի կամ հունական իշխանությունների կողմից, ըստ հանգամանքների, չեն ենթարկվի որևէ տեսակի հարկման։ Բրիտանական, ֆրանսիական կամ իտալական կառավարությունների ներկայացուցիչները, ինչպես նաև գերեզմանատներ, հուշարձաններ և գերեզմաններ այցելել ցանկացող անձինք ցանկացած ժամանակ կունենան ազատ մուտք դեպի դրանք։ Թուրքիայի կառավարությունը և Հունաստանի կառավարությունը համապատասխանաբար պարտավորվում են մշտապես պահպանել նշված հողեր տանող ճանապարհները։ Թուրքիայի կառավարությունը և Հունաստանի կառավարությունը համապատասխանաբար պարտավորվում են բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարություններին տրամադրել բոլոր անհրաժեշտ հնարավորությունները՝ բավարար ջրամատակարարում ստանալու նշված գերեզմանատների կամ հուշարձանների պահպանությամբ կամ պաշտպանությամբ զբաղվող անձնակազմի կարիքների և հողերի ոռոգման համար։

Հոդված 223։ Սույն բաժնի դրույթները չեն շոշափում փոխանցված հողերի նկատմամբ թուրքական կամ հունական ինքնիշխանությունը՝ ըստ հանգամանքների։ Թուրքիայի կառավարությունը և Հունաստանի կառավարությունը համապատասխանաբար կձեռնարկեն բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ ապահովելու իրենց իրավազորությանը ենթակա այն անձանց պատժումը, որոնք կարող են մեղավոր լինել դաշնակից կառավարություններին շնորհված իրավունքների որևէ խախտման կամ գերեզմանատների, հուշարձանների կամ գերեզմանների որևէ պղծման մեջ։

Հոդված 224։ Առանց սույն բաժնի մյուս դրույթներին վնասելու՝ դաշնակից կառավարություններն ու Թուրքիայի կառավարությունը կապահովեն իրենց համապատասխան տարածքներում թաղված զինվորների և նավաստիների գերեզմանների հարգումն ու պահպանումը՝ ներառյալ այն տարածքները, որոնց նկատմամբ կարող են մանդատ ունենալ Ազգերի լիգայի կանոնադրությանը համապատասխան։

Հոդված 225։ Ռազմող տարբեր պետությունների քաղաքացիներ հանդիսացող և գերության մեջ մահացած ռազմագերիների ու ներկալված քաղաքացիական անձանց գերեզմանները պատշաճ կերպով կպահպանվեն 224-րդ հոդվածի համաձայն։ Դաշնակից կառավարությունները՝ մի կողմից, և Թուրքիայի կառավարությունը՝ մյուս կողմից, փոխադարձաբար պարտավորվում են նաև միմյանց տրամադրել՝ (1) Մահացածների ամբողջական ցուցակը՝ ինքնությունը պարզելու համար օգտակար բոլոր տեղեկություններով, (2) Առանց ինքնությունը պարզելու թաղված բոլոր անձանց գերեզմանների թվի և տեղակայության վերաբերյալ բոլոր տեղեկությունները։ Մաս VII․ Պատիժներ

Հոդված 226։ Թուրքիայի կառավարությունը ճանաչում է դաշնակից տերությունների իրավունքը՝ ռազմական դատարանների առջև կանգնեցնելու պատերազմի օրենքներն ու սովորույթները խախտող արարքներ կատարելու մեջ մեղադրվող անձանց։ Մեղավոր ճանաչվելու դեպքում այդ անձինք կենթարկվեն օրենքով սահմանված պատիժների։ Այս դրույթը կկիրառվի անկախ Թուրքիայում կամ նրա դաշնակիցների տարածքում որևէ դատարանի առջև եղած վարույթից կամ հետապնդումից։ Թուրքիայի կառավարությունը դաշնակից տերություններին կամ նրանցից պահանջ ներկայացրած որևէ մեկին կհանձնի պատերազմի օրենքներն ու սովորույթները խախտող արարք կատարելու մեջ մեղադրվող բոլոր անձանց, որոնք նշված են կա՛մ անվանապես, կա՛մ թուրքական իշխանությունների ներքո ունեցած կոչմամբ, պաշտոնով կամ զբաղմունքով։

Հոդված 227։ Դաշնակից տերություններից մեկի քաղաքացիների դեմ հանցավոր արարքներ կատարած անձինք կկանգնեցվեն այդ տերության ռազմական դատարանների առջև։ Դաշնակից տերություններից մեկից ավելիի քաղաքացիների դեմ հանցավոր արարքներ կատարած անձինք կկանգնեցվեն համապատասխան տերությունների ռազմական դատարանների անդամներից կազմված ռազմական դատարանների առջև։ Յուրաքանչյուր դեպքում մեղադրյալն իրավունք կունենա նշանակելու իր ընտրած պաշտպանին։

Հոդված 228։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է տրամադրել ամեն տեսակի բոլոր փաստաթղթերն ու տեղեկությունները, որոնց ներկայացումը կարող է անհրաժեշտ համարվել մեղադրանքի հիմք կազմող արարքների լիակատար իմացությունը, իրավախախտների հետապնդումը և պատասխանատվության արդարացի գնահատումն ապահովելու համար։

Հոդված 229։ 226–228-րդ հոդվածների դրույթները նույն կերպ կիրառվում են այն պետությունների կառավարությունների նկատմամբ, որոնց հանձնվել են կամ կարող են հանձնվել նախկին Օսմանյան կայսրությանը պատկանած տարածքներ, այնքանով, որքանով վերաբերում են պատերազմի օրենքներին ու սովորույթներին հակառակ արարքներ կատարելու մեջ մեղադրվող և այդ պետությունների տարածքում կամ տրամադրության տակ գտնվող անձանց։ Եթե տվյալ անձինք ձեռք են բերել նշված պետություններից որևէ մեկի քաղաքացիությունը, այդ պետության կառավարությունը պարտավորվում է շահագրգիռ տերության պահանջով և նրա հետ համաձայնությամբ կամ բոլոր դաշնակից տերությունների համատեղ պահանջով ձեռնարկել այդ անձանց հետապնդումն ու պատիժն ապահովելու համար անհրաժեշտ բոլոր միջոցները։

Հոդված 230։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է դաշնակից տերություններին հանձնել այն անձանց, որոնց հանձնումը վերջիններս կարող են պահանջել՝ որպես պատասխանատու այն կոտորածների համար, որոնք պատերազմի վիճակի շարունակության ընթացքում կատարվել են 1914 թ. օգոստոսի 1-ին Օսմանյան կայսրության մաս կազմող տարածքներում։ Դաշնակից տերություններն իրենց իրավունք են վերապահում նշանակելու այն դատարանը, որը կդատի այդ կերպ մեղադրվող անձանց, իսկ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է ճանաչել այդ դատարանը։ Եթե Ազգերի լիգան բավական վաղ ստեղծած լինի նշված կոտորածներով զբաղվելու իրավասություն ունեցող դատարան, դաշնակից տերություններն իրենց իրավունք են վերապահում վերը նշված մեղադրյալներին կանգնեցնելու այդ դատարանի առջև, իսկ Թուրքիայի կառավարությունը նույն կերպ պարտավորվում է ճանաչել այդ դատարանը։ 228-րդ հոդվածի դրույթները կիրառվում են սույն հոդվածում դիտարկվող դեպքերի նկատմամբ։ Մաս VIII․ Ֆինանսական դրույթներ

Հոդված 231։ Թուրքիան ճանաչում է, որ միանալով դաշնակից տերությունների դեմ Գերմանիայի և Ավստրո-Հունգարիայի մղած ագրեսիվ պատերազմին՝ վերջիններիս պատճառել է ամեն տեսակի կորուստներ ու զոհողություններ, որոնց համար պարտավոր էր լիակատար հատուցում կատարել։ Մյուս կողմից՝ դաշնակից տերությունները ճանաչում են, որ Թուրքիայի միջոցները բավարար չեն նրան լիակատար հատուցում կատարելու հնարավորություն տալու համար։ Այս հանգամանքներում և քանի որ սույն պայմանագրից բխող տարածքային վերաձևումները Թուրքիային կթողնեն նախկին Օսմանյան կայսրության եկամուտների միայն մի մասը, դաշնակից տերությունները հրաժարվում են Թուրքիայի կառավարության նկատմամբ հատուցման բոլոր պահանջներից՝ բացառությամբ միայն սույն մասի և սույն պայմանագրի IX մասի (Տնտեսական դրույթներ) դրույթների։ Դաշնակից տերությունները, ցանկանալով Թուրքիային որոշ չափով թեթևացում և աջակցություն տրամադրել, Թուրքիայի կառավարության հետ համաձայնում են ստեղծել ֆինանսական հանձնաժողով՝ կազմված հատուկ շահագրգռվածություն ունեցող հետևյալ դաշնակից տերություններից յուրաքանչյուրի մեկ ներկայացուցչից՝ Ֆրանսիա, Բրիտանական կայսրություն և Իտալիա։ Նրանց կմիանա խորհրդակցական կարգավիճակով թուրք հանձնակատար։ Այս հանձնաժողովի լիազորություններն ու պարտականությունները սահմանված են հաջորդ հոդվածներում։

Հոդված 232։ Ֆինանսական հանձնաժողովը կձեռնարկի այն միջոցները, որոնք իր գնահատմամբ առավել հարմար են Թուրքիայի միջոցները պահպանելու և ավելացնելու համար։ Ֆինանսների նախարարի կողմից Թուրքիայի խորհրդարանին տարեկան ներկայացվելիք բյուջեն նախ պետք է ներկայացվի Ֆինանսական հանձնաժողովին և խորհրդարանին ներկայացվի այդ հանձնաժողովի հաստատած ձևով։ Խորհրդարանի կատարած որևէ փոփոխություն չի գործի առանց Ֆինանսական հանձնաժողովի հաստատման։ Ֆինանսական հանձնաժողովը կվերահսկի բյուջեի, ինչպես նաև Թուրքիայի ֆինանսական օրենքների և կանոնակարգերի կատարումը։ Այս վերահսկողությունը կիրականացվի Թուրքիայի ֆինանսական տեսչության միջոցով, որը կդրվի Ֆինանսական հանձնաժողովի անմիջական հրամանների ներքո, և որի անդամները կնշանակվեն միայն Հանձնաժողովի հաստատմամբ։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է այդ տեսչությանը տրամադրել իր խնդիրը կատարելու համար անհրաժեշտ բոլոր հնարավորությունները և կառավարության ֆինանսական գերատեսչությունների ոչ պիտանի պաշտոնյաների նկատմամբ ձեռնարկել այն գործողությունները, որոնք կարող է առաջարկել Ֆինանսական հանձնաժողովը։

Հոդված 233։ Ֆինանսական հանձնաժողովը, բացի այդ, Օսմանյան պետական պարտքի խորհրդի և Կայսերական օսմանյան բանկի հետ համաձայնությամբ կձեռնարկի Թուրքիայի դրամաշրջանառության կարգավորումն ու բարելավումն այն միջոցներով, որոնք կարող են ճանաչվել նպատակահարմար և արդարացի։

Հոդված 234։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է առանց Ֆինանսական հանձնաժողովի համաձայնության ներքին կամ արտաքին որևէ փոխառություն չկնքել։

Հոդված 235։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է սույն պայմանագրի դրույթների համաձայն վճարել դաշնակից տերությունների քաղաքացիական անձ հանդիսացող քաղաքացիների՝ պատերազմի ընթացքում և մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը թուրքական իշխանությունների գործողության կամ անփութության հետևանքով իրենց անձի կամ գույքի նկատմամբ կրած բոլոր կորուստների կամ վնասների համար՝236-րդ հոդվածում տրված սահմանմամբ։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավոր կլինի Դանուբի եվրոպական հանձնաժողովին կատարել այն վերադարձումները, հատուցումներն ու փոխհատուցումները, որոնք Ֆինանսական հանձնաժողովը կարող է սահմանել պատերազմի ընթացքում նշված Դանուբի եվրոպական հանձնաժողովին պատճառված վնասների առնչությամբ։

Հոդված 236։ Թուրքիայի բոլոր միջոցները, բացառությամբ Օսմանյան պետական պարտքի սպասարկման համար զիջված կամ գրավադրված եկամուտների (տե՛ս հավելված 1), կդրվեն Ֆինանսական հանձնաժողովի տրամադրության տակ, որը դրանք ըստ անհրաժեշտության կօգտագործի հետևյալ կարգով․ (i) Առաջին առաջնահերթ վճարը (Ֆինանսական հանձնաժողովի աշխատավարձերի և ընթացիկ ծախսերի, ինչպես նաև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո թուրքական մնացող տարածքներում պահվող դաշնակից օկուպացիոն ուժերի սովորական ծախսերի վճարումից հետո) կլինի 1918 թ. հոկտեմբերի 30-ից ի վեր թուրքական մնացող տարածքներում դաշնակից օկուպացիոն ուժերի ծախսերը, ինչպես նաև Թուրքիայից այն տերության օգտին անջատված տարածքներում դաշնակից օկուպացիոն ուժերի ծախսերը, որն օկուպացիայի ծախսերը կրած տերությունը չէ։ Այդ ծախսերի և դրանց մարման տարեկան վճարների չափը կորոշի Ֆինանսական հանձնաժողովը, որը տարեկան վճարներն այնպես կկարգավորի, որ Թուրքիան կարողանա լրացնել այն գումարների հնարավոր պակասը, որոնք անհրաժեշտ են Օսմանյան պետական պարտքի տոկոսների այն մասի վճարման համար, որի համար Թուրքիան մնում է պատասխանատու սույն մասի համաձայն։ (ii) Երկրորդ առաջնահերթ վճարը կլինի այն փոխհատուցումը, որը Թուրքիայի կառավարությունը պետք է վճարի 235-րդ հոդվածի համաձայն՝ դաշնակից տերությունների քաղաքացիների (բացառությամբ 1914 թ. օգոստոսի 1-ին Թուրքիայի քաղաքացի եղածների) անձի կամ գույքի նկատմամբ պատերազմի ընթացքում թուրքական իշխանությունների գործողության կամ անփութության հետևանքով կրած կորուստների կամ վնասների համար դաշնակից տերությունների պահանջների հաշվին՝IX մասի (Տնտեսական դրույթներ)317-րդ հոդվածում տրված սահմանմամբ։ Պատշաճ կերպով հաշվի կառնվեն Թուրքիայի ֆինանսական դրությունն ու նրա կառավարման էական ծախսերը հոգալու անհրաժեշտությունը։ Ֆինանսական հանձնաժողովը վճիռ կկայացնի անձնական վնասներին վերաբերող բոլոր պահանջների վերաբերյալ և կապահովի դրանց վճարումը։ Գույքին վերաբերող պահանջները կքննվեն, կորոշվեն և կվճարվեն IX մասի (Տնտեսական դրույթներ)287-րդ հոդվածի համաձայն։ Ֆինանսական հանձնաժողովը կսահմանի այն տարեկան վճարը, որը կհատկացվի ինչպես անձի, այնպես էլ գույքի վերաբերյալ պահանջների մարմանը, եթե նշված 287-րդ հոդվածի համաձայն դաշնակից տերությունների տրամադրության տակ գտնվող միջոցները բավարար չլինեն այդ վճարը կատարելու համար, և կորոշի տարեկան վճարի արժույթը։

Հոդված 237։ Սույնով չեղյալ է հայտարարվում պատերազմի ընթացքում Թուրքիայի կառավարության ստանձնած պարտավորությունների (ներառյալ ներքին պարտքը) կապակցությամբ պատերազմի ընթացքում կատարված՝ թուրքական եկամուտների ցանկացած գրավադրում։

Հոդված 238։ Թուրքիան ճանաչում է իր նկատմամբ Գերմանիայի, Ավստրիայի, Բուլղարիայի կամ Հունգարիայի ունեցած վճարման կամ վերադարձման պահանջների փոխանցումը դաշնակից տերություններին՝ Գերմանիայի հետ 1919 թ. հունիսի 28-ին Վերսալում կնքված խաղաղության պայմանագրի 261-րդ հոդվածի և Ավստրիայի, Բուլղարիայի ու Հունգարիայի հետ խաղաղության պայմանագրերի համապատասխան հոդվածների համաձայն։ Դաշնակից տերությունները համաձայնում են Թուրքիայից որևէ վճարում չպահանջել այդ կերպ փոխանցված պահանջների կապակցությամբ։

Հոդված 239։ Թուրքիայի կառավարությունը առանց Ֆինանսական հանձնաժողովի համաձայնության որևէ նոր կոնցեսիա չի շնորհի ո՛չ Թուրքիայի հպատակին, ո՛չ որևէ այլ անձի։

Հոդված 240։ Այն պետությունները, որոնց օգտին տարածք է անջատվում Թուրքիայից, առանց վճարման ձեռք կբերեն այդտեղ գտնվող և Օսմանյան կայսրության կամ քաղաքացիական ցուցակի անունով գրանցված ամբողջ գույքն ու ունեցվածքը։

Հոդված 241։ Այն պետությունները, որոնց օգտին տարածք է անջատվել Թուրքիայից՝ կա՛մ 1913 թ. Բալկանյան պատերազմների հետևանքով, կա՛մ սույն պայմանագրի հիման վրա, կմասնակցեն մինչև 1914 թ. նոյեմբերի 1-ը ստանձնված Օսմանյան պետական պարտքի սպասարկման տարեկան վճարին։ Բալկանյան թերակղզու պետությունների և Ասիայում նորաստեղծ այն պետությունների կառավարությունները, որոնց օգտին նման տարածք է անջատվել կամ անջատվում Թուրքիայից, համապատասխան երաշխիքներ կտան վերը նշված տարեկան վճարի՝ իրենցից յուրաքանչյուրին հատկացված բաժնի վճարման համար։

Հոդված 242։ Սույն մասի նպատակների համար Օսմանյան պետական պարտքը կհամարվի կազմված մինչ այժմ Մուհարրեմի հրամանագրով կարգավորվող պարտքից և այն մյուս փոխառություններից, որոնք թվարկված են սույն մասի I հավելվածում։ Մինչև 1914 թ. նոյեմբերի 1-ը կնքված փոխառությունները հաշվի կառնվեն Թուրքիայի, Բալկանյան թերակղզու պետությունների և Ասիայում ստեղծված նոր պետությունների միջև Օսմանյան պետական պարտքի բաշխման ժամանակ։ Այդ բաշխումը կկատարվի հետևյալ կերպ․ (1) Մինչև 1912 թ. հոկտեմբերի 17-ը (Բալկանյան պատերազմներ) կնքված փոխառություններից բխող տարեկան վճարները կբաշխվեն Թուրքիայի և թուրքական որևէ տարածք ստացող կամ ստացած բալկանյան պետությունների միջև՝ ներառյալ Ալբանիան։ (2) Այդ բաշխումից հետո Թուրքիայի պատասխանատվության տակ մնացող տարեկան վճարների մնացորդը և 1912 թ. հոկտեմբերի 17-ից մինչև 1914 թ. նոյեմբերի 1-ը Թուրքիայի կնքած փոխառություններից բխող տարեկան վճարները կբաշխվեն Թուրքիայի և այն պետությունների միջև, որոնց օգտին սույն պայմանագրով տարածք է անջատվում Թուրքիայից։

Հոդված 243։ Յուրաքանչյուր պետության վճարելիք տարեկան գումարը որոշելիս կիրառվող ընդհանուր սկզբունքը կլինի հետևյալը․ Այդ գումարի հարաբերակցությունը պարտքի սպասարկման համար ընդհանուր պահանջվող գումարին պետք է նույնը լինի, ինչ փոխանցված տարածքի միջին եկամտի հարաբերակցությունն էր ամբողջ Թուրքիայի միջին եկամտին 1909–10, 1910–11 և 1911–12 երեք ֆինանսական տարիների ընթացքում՝ յուրաքանչյուր դեպքում ներառելով 1907 թ. սահմանված լրացուցիչ մաքսատուրքի հասույթը։

Հոդված 244։ Ֆինանսական հանձնաժողովը սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո հնարավորինս շուտ 243-րդ հոդվածով սահմանված սկզբունքի համաձայն կորոշի այդ հոդվածում նշված տարեկան վճարների չափը և այս առնչությամբ իր որոշումները կհայտնի Բարձր պայմանավորվող կողմերին։ Ֆինանսական հանձնաժողովը կկատարի Բուլղարիայի հետ 1919 թ. նոյեմբերի 27-ին կնքված խաղաղության պայմանագրի 134-րդ հոդվածով նախատեսված գործառույթները։

Հոդված 245։ Վերը նախատեսված կարգով հաշվարկված տարեկան վճարները վճարման ենթակա կլինեն այն պայմանագրերի ուժի մեջ մտնելու օրվանից, որոնցով համապատասխան տարածքներն անջատվել են Թուրքիայից, իսկ սույն պայմանագրով անջատված տարածքների դեպքում՝1920 թ. մարտի 1-ից։ Դրանք կշարունակեն վճարվել (բացառությամբ 252-րդ հոդվածով նախատեսված դեպքի) մինչև պարտքի վերջնական մարումը։ Սակայն պարտքը կազմող փոխառությունների հաջորդական մարմանը զուգընթաց դրանք համամասնորեն կնվազեցվեն։

Հոդված 246։ Թուրքիայի կառավարությունը Ֆինանսական հանձնաժողովին է փոխանցում Մուհարրեմի հրամանագրի և հետագա հրամանագրերի դրույթներից բխող իր բոլոր իրավունքները։ Օսմանյան պետական պարտքի խորհուրդը կազմված կլինի բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական պատվիրակներից ու Կայսերական օսմանյան բանկի ներկայացուցչից և կշարունակի գործել նախկինի պես։ Այն կկառավարի և կհավաքագրի Մուհարրեմի հրամանագրով իրեն զիջված բոլոր եկամուտները, ինչպես նաև մյուս բոլոր եկամուտները, որոնց կառավարումն իրեն է հանձնվել մինչև 1914 թ. նոյեմբերի 1-ը կնքված այլ փոխառությունների պայմանագրերով։ Դաշնակից տերությունները Խորհրդին լիազորում են վարչական աջակցություն տրամադրել Թուրքիայի ֆինանսների նախարարությանը այն պայմաններով, որոնք կարող է որոշել Ֆինանսական հանձնաժողովը՝ հետևյալ ծրագիրը հնարավորինս իրականացնելու նպատակով․ Օսմանյան պետական պարտքի գործող վարչության կողմից որոշ եկամուտների ուղղակի հավաքագրման համակարգը Ֆինանսական հանձնաժողովի սահմանելիք սահմաններում պետք է հնարավորինս լայնորեն ընդլայնվի և կիրառվի թուրքական մնացող բոլոր նահանգներում։ Ֆինանսական հանձնաժողովի հաստատած յուրաքանչյուր նոր եկամտատեսակի կամ անուղղակի հարկի ստեղծման ժամանակ Հանձնաժողովը կքննարկի դրա կառավարումը Թուրքիայի կառավարության հաշվին Պարտքի խորհրդին հանձնելու հնարավորությունը։ Մաքսային կառավարումը կլինի Ֆինանսական հանձնաժողովի նշանակած և հեռացնելիք, նրա առջև հաշվետու գլխավոր տնօրենի ներքո։ Մաքսային գանձումների սանդղակում որևէ փոփոխություն չի կատարվի առանց Ֆինանսական հանձնաժողովի հաստատման։ Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և Իտալիայի կառավարությունները մեծամասնությամբ և պարտատոմսերի տերերի հետ խորհրդակցելուց հետո կորոշեն՝ Խորհրդի գործող ժամկետի ավարտին այն պետք է պահպանվի՞, թե՞ փոխարինվի Ֆինանսական հանձնաժողովով։ Կառավարությունների որոշումը պետք է ընդունվի այդ ժամկետի ավարտի համապատասխան ամսաթվից առնվազն վեց ամիս առաջ։

Հոդված 247։ Հանձնաժողովը լիազորված է հետագայում առաջարկելու պարտատոմսերի տերերին իրենց պայմանագրերի կամ գործող հրամանագրերի համաձայն ներկայում տրամադրված ապահովումները փոխարինել այլ բավարար ապահովումներով կամ Թուրքիայի ընդհանուր եկամուտների վրա դրված վճարման բեռով։ Դաշնակից կառավարությունները պարտավորվում են քննարկել այս առնչությամբ այն առաջարկները, որոնք Ֆինանսական հանձնաժողովը կարող է այդ ժամանակ ներկայացնել։

Հոդված 248։ Օսմանյան պետական պարտքի վարչությանը պատկանող ամբողջ շարժական և անշարժ գույքը, որտեղ էլ այն գտնվի, ամբողջությամբ կմնա այդ մարմնի տրամադրության տակ։ Պարտքի խորհուրդը լիազորություն կունենա իրացված ցանկացած գույքի արժեքն օգտագործելու կա՛մ Միավորված պարտքի, կա՛մ թուրքական վիճակահանության պարտատոմսերի՝Lots Turcs-ի արտահերթ մարման համար։

Հոդված 249։ Թուրքիայի կառավարությունը համաձայնում է Ֆինանսական հանձնաժողովին փոխանցել Պահուստային ֆոնդերի և Տրիպոլիի փոխհատուցման ֆոնդի նկատմամբ իր բոլոր իրավունքները։

Հոդված 250։ Թուրքական մնացող տարածքներում մինչ այժմ Օսմանյան պետական պարտքի սպասարկմանը հատկացված այն եկամուտների պարտքերի չափին հավասար գումարը, որոնք պետք է վճարված լինեին Պարտքի խորհրդին, բայց չեն վճարվել, Թուրքիայի կառավարությունը պետք է վճարի Պարտքի խորհրդին հենց որ, Ֆինանսական հանձնաժողովի գնահատմամբ, Թուրքիայի ֆինանսական վիճակը թույլ տա։ Բացառություն են այն տարածքները, որոնք գտնվել են դաշնակից ուժերի ռազմական օկուպացիայի տակ՝ միայն այդ օկուպացիայի ժամանակահատվածի համար։

Հոդված 251։ Պարտքի խորհուրդը կվերանայի պատերազմի ընթացքում Խորհրդի կատարած բոլոր գործարքները։ Խորհրդի կատարած այն վճարումները, որոնք չեն համապատասխանել մինչև պատերազմը Մուհարրեմի հրամանագրով կամ այլ կերպ սահմանված նրա լիազորություններին ու պարտականություններին, Թուրքիայի կառավարությունը կվերադարձնի Պարտքի խորհրդին հենց որ, Ֆինանսական հանձնաժողովի գնահատմամբ, նման վճարումը հնարավոր լինի։ Խորհուրդն իրավունք կունենա վերանայելու պատերազմի ընթացքում Խորհրդի ձեռնարկած ցանկացած գործողություն և չեղարկելու ցանկացած պարտավորություն, որն իր գնահատմամբ վնասում է պարտատոմսերի տերերի շահերին և չի համապատասխանել Պարտքի խորհրդի լիազորություններին։

Հոդված 252։ Այն պետություններից յուրաքանչյուրը, որը սույն պայմանագրի հիման վրա պետք է մասնակցի Օսմանյան պետական պարտքի սպասարկման տարեկան վճարին, կարող է Պարտքի խորհրդին վեց ամիս առաջ ծանուցելով մարել այդ պարտավորությունը՝ վճարելով տվյալ տարեկան վճարի կապիտալացված արժեքը ներկայացնող գումար՝ այն տոկոսադրույքով, որի շուրջ կարող են համաձայնել համապատասխան պետությունն ու Պարտքի խորհուրդը։ Պարտքի խորհուրդն իրավունք չի ունենա պահանջելու նման մարում։

Հոդված 253։ Գերմանիայի հետ խաղաղության պայմանագրի 259-րդ հոդվածի (1),(2),(4) և (7) կետերի ու Ավստրիայի հետ խաղաղության պայմանագրի 210-րդ հոդվածի (1) կետի դրույթներով Գերմանիայի և Ավստրիայի կողմից փոխանցվելիք ոսկու գումարները կդրվեն Ֆինանսական հանձնաժողովի տրամադրության տակ։

Հոդված 254։ Գերմանիայի հետ խաղաղության պայմանագրի 259-րդ հոդվածի (3) կետի համաձայն Գերմանիայի կողմից փոխանցվելիք գումարները անմիջապես կդրվեն Պարտքի խորհրդի տրամադրության տակ։

Հոդված 255։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է ընդունել այն որոշումները, որոնք դաշնակից տերությունները, անհրաժեշտության դեպքում այլ տերությունների հետ համաձայնությամբ, կարող են ընդունել Օսմանյան սանիտարական վարչության և նախկին Առողջապահության բարձրագույն խորհրդի միջոցների, Թուրքիայի կառավարության նկատմամբ Առողջապահության բարձրագույն խորհրդի պահանջի, ինչպես նաև Սև ծովի և Բոսֆորի փրկարար նավակների ծառայության միջոցների վերաբերյալ։ Դաշնակից տերությունները սույնով Ֆինանսական հանձնաժողովին լիազորում են ներկայացնելու իրենց այս հարցում։

Հոդված 256։ Թուրքիայի կառավարությունը դաշնակից տերությունների հետ համաձայնությամբ սույնով Գերմանիայի կառավարությանը ազատում է պատերազմի ընթացքում ստանձնած այն պարտավորությունից, ըստ որի՝ պետք է որոշակի փոխարժեքով ընդուներ Թուրքիայի կառավարության դրամական թղթադրամները՝ պատերազմից հետո Գերմանիայից Թուրքիա արտահանվելիք ապրանքների դիմաց վճարման համար։

Հոդված 257։ Հենց որ բավարարվեն սույն մասով սահմանված՝ Թուրքիայի կառավարության նկատմամբ դաշնակից տերությունների պահանջները և մարվի Օսմանյան նախապատերազմյան պետական պարտքը, Ֆինանսական հանձնաժողովը կդադարեցնի իր գործունեությունը։ Թուրքիայի կառավարությունն այնուհետև Ազգերի լիգայի խորհրդի հետ խորհրդակցությամբ կքննարկի՝ Թուրքիայի շահերից ելնելով Ազգերի լիգայի անդամ տերությունները պե՞տք է արդյոք Թուրքիայի կառավարությանը հետագա վարչական խորհրդատվություն և աջակցություն տրամադրեն, և եթե այո՝ ինչ ձևով պետք է այդ խորհրդատվությունն ու աջակցությունը տրվեն։

Հոդված 258։ (1) Թուրքիան ծովագնացության համար պիտանի վիճակում և դաշնակից տերությունների այն նավահանգիստներում, որոնք կորոշեն նշված տերությունների կառավարությունները, կհանձնի 1914 թ. օգոստոսի 1-ից թուրքական դրոշի ներքո անցած գերմանական բոլոր նավերը։ Այդ նավերը կհանձնվեն Գերմանիայի հետ խաղաղության պայմանագրի 233-րդ հոդվածում նշված Հատուցումների հանձնաժողովին։ Պատերազմի ընթացքում չեզոք դրոշի ներքո ցանկացած անցում այս առումով անվավեր կհամարվի դաշնակից տերությունների նկատմամբ։ (2) Թուրքիայի կառավարությունը (1) կետում նշված նավերի հետ միաժամանակ կհանձնի բոլոր այն թղթերն ու փաստաթղթերը, որոնք նշված կետում հիշատակված Հատուցումների հանձնաժողովը կարող է անհրաժեշտ համարել նավերի նկատմամբ սեփականության լիակատար փոխանցումն ապահովելու համար՝ ազատ և զերծ ամեն տեսակի պահման իրավունքներից, հիփոթեքներից, ծանրաբեռնվածություններից, գանձումներից կամ պահանջներից՝ անկախ դրանց բնույթից։ Թուրքիայի կառավարությունը կկատարի անհրաժեշտ հետգնումը կամ փոխհատուցումը։ Այն պատասխանատու կողմ կլինի հանձնվելիք նավը հետ պահանջելու ցանկացած վարույթի կամ նավի դեմ ցանկացած պահանջի դեպքում՝ անկախ դրանց բնույթից, և Թուրքիայի կառավարությունը բոլոր դեպքերում պարտավոր կլինի (1) կետում նշված Հատուցումների հանձնաժողովին պաշտպանել այս հիմքով առաջացող սեփականազրկման կամ ցանկացած հիմքով վարույթի հետևանքներից։

Հոդված 259։ Առանց սույն պայմանագրի IX մասի (Տնտեսական դրույթներ)277-րդ հոդվածին վնասելու՝ Թուրքիան իր մասով հրաժարվում է Բրեստ-Լիտովսկի և Բուխարեստի պայմանագրերի կամ դրանց լրացուցիչ պայմանագրերի որևէ դրույթից ստացվող օգուտից։ Թուրքիան պարտավորվում է, ըստ հանգամանքների, կա՛մ Ռումինիային, կա՛մ Գլխավոր դաշնակից տերություններին փոխանցել նշված պայմանագրերի հիման վրա իր ստացած բոլոր դրամական փաստաթղթերը, մետաղադրամները, արժեթղթերն ու շրջանառելի վճարային փաստաթղթերը կամ ապրանքները։

Հոդված 260։ Սույն մասի դրույթները գործադրելու համար անհրաժեշտ օրենսդրական միջոցները Թուրքիայի կառավարությունն ու շահագրգիռ տերությունները կընդունեն սույն պայմանագրի ստորագրումից հետո վեց ամիսը չգերազանցող ժամկետում։ ՀԱՎԵԼՎԱԾ I։ ՕՍՄԱՆՅԱՆ ՆԱԽԱՊԱՏԵՐԱԶՄՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔԸ (1914 Թ. ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ 5)։ Թուրքական ոսկե ֆունտ (£. T. gold)։ Փոխառություն | Պայմանագրի ամսաթիվ | Տոկոսադրույք (տոկոս) | Մարման ֆոնդ (տոկոս) | Սկզբնական անվանական կապիտալ (թուրքական ոսկե ֆունտ) | 1914 թ. նոյեմբերի 5-ին չմարված կապիտալ (1)(թուրքական ոսկե ֆունտ) | Սպասարկման համար անհրաժեշտ տարեկան վճար՝ ներառյալ միջնորդավճարը (թուրքական ոսկե ֆունտ) | Մարման ժամկետ | Թողարկող բանկ Միավորված պարտք | 1903 | 4 | .4644 | 42,275,772 | 36,799,840 | 1,887,375 | " | — Թուրքական վիճակահանության պարտատոմսեր՝Lots turcs | 1870 | " | " | 15,632,548 | 10,666,975 | 270,000 | " | — Օսմանիե | 18/30 ապրիլ 1890 | 4 | 1 | 4,999,500 | 2,952,400 | 249,975 | 1931 | Կայսերական օսմանյան բանկ 1896 թ.5 տոկոսանոց փոխառություն | 29 փետրվար/12 մարտ 1893 | 5 | .50 | 3,272,720 | 2,814,020 | 180,450 | 1946 | Կայսերական օսմանյան բանկ 1903 թ.4 տոկոսանոց փոխառություն․ ձկնորսություն | 3 հոկտեմբեր 1888; 21 փետրվար/6 մարտ 1903 | 4 | .50 | 2,640,000 | 2,439,228 | 119,097 | 1958 | Դոյչե բանկ Բաղդադ, շարք I | 20 փետրվար/5 մարտ 1903 | 4 | .087538 | 2,376,000 | 2,342,252 | 97,120 | 2001 | Դոյչե բանկ 1904 թ.4 տոկոսանոց փոխառություն | 4/17 սեպտեմբեր 1903 | 4 | .50 | 2,750,000 | 2,594,064 | 124,059 | 1960 | Կայսերական օսմանյան բանկ 1901–5 թթ.4 տոկոսանոց փոխառություն | 21 նոյեմբեր/4 դեկտեմբեր 1901; 6/19 նոյեմբեր 1903; 25 ապրիլ/8 մայիս 1905 | 4 | .50 | 5,306,664 | 4,976,422 | 239,397 | 1961 | Կայսերական օսմանյան բանկ Թեջհիզաթ-Ասքերիե | 4/17 ապրիլ 1905 | 4 | .50 | 2,640,000 | 2,441,340 | 119,097 | 1961 | Դոյչե բանկ Բաղդադ, շարք II | 20 մայիս/2 հունիս 1908 | 4 | .087538 | 4,752,000 | 4,718,120 | 200,500 | 2006 | Դոյչե բանկ Բաղդադ, շարք III | 20 մայիս/2 հունիս 1908 | 4 | .087538 | 5,236,000 | 5,221,700 | 220,550 | 2010 | Դոյչե բանկ 1908 թ.4 տոկոսանոց փոխառություն | 6/19 սեպտեմբեր 1908 | 4 | .50 | 4,711,124 | 4,538,908 | 212,000 | 1965 | Կայսերական օսմանյան բանկ 1914 թ.5 տոկոսանոց փոխառություն | 13/26 ապրիլ 1914 | 5 | .50 | 22,000,000 | 22,000,000 | 1,213,025 | " | Կայսերական օսմանյան բանկ Նավանորոգարաններ, զինանոցներ և ռազմածովային շինարարություն | 1913 | 5 ½ | 1 ½ | 1,485,000 | 1,485,000 | 88,550 | 1943 | Թուրքիայի ազգային բանկ Տոմբակի առաջնահերթ փոխառություն | 26 ապրիլ/8 մայիս 1893 | 4 | 1 | 1,000,000 | 664,510 | 50,250 | 1934 | Կայսերական օսմանյան բանկ Քառասուն միլիոն ֆրանկ (Արևելյան երկաթուղիներ) | 1/13 մարտ 1894 | 4 | .35 | 1,760,000 | 1,567,192 | 76,751 | 1957 | Դոյչե բանկ և նրա խումբը՝ ներառյալ Միջազգային բանկը 1902 թ. մաքսային փոխառություն | 17/29 մայիս 1886; 28 սեպտեմբեր/11 հոկտեմբեր 1902 | 4 | .50 | 8,600,020 | 7,923,234 | 387,976 | 1958 | Կայսերական օսմանյան բանկ 1909 թ.4 տոկոսանոց փոխառություն | 30 սեպտեմբեր/13 հոկտեմբեր 1909 | 4 | 1 | 7,000,004 | 6,550,698 | 350,864 | 1950 | Կայսերական օսմանյան բանկ Կոստանդնուպոլսի քաղաքային փոխառություն,1909 թ. | 3/16 նոյեմբեր 1909 | 5 | .50 | 1,100,000 | 1,073,490 | 60,651 | 1958 | Թուրքիայի ազգային բանկ Կոստանդնուպոլսի քաղաքային փոխառություն,1913 թ. | 1913 | 5 | .50 | 1,100,000 | 1,094,500 | 60,500 | " | Պերիե և ընկերության բանկ Հոդեյդա–Սանաա,1911 թ. | 24 փետրվար/9 մարտ 1911 | 4 | .098738 | 1,000,010 | 1,000,010 | 40,988 | 2006 | Ֆրանսիական բանկ Սոմա–Պանդերմա,1910 թ. | 20 նոյեմբեր/3 դեկտեմբեր 1910 | 4 | .16715 | 1,712,304 | 1,700,644 | 71,532 | 1992 | Կայսերական օսմանյան բանկ 1911 թ.4 տոկոսանոց մաքսային փոխառություն | 27 հոկտեմբեր/9 նոյեմբեր 1910 | 4 | 1 | 7,040,000 | 6,699,880 | 352,440 | 1952 | Դոյչե բանկ Բաղդադի քաղաքային փոխառություն | 1912 | 6 | 14.285 | 33,000 | 26,070 | 6,000 | — | Թուրքիայի ազգային բանկ Կայսերական օսմանյան բանկի 1912 թ. գանձապետական պարտատոմսեր | 1912 | 6 | 33.333 | 2,724,893 | 1,063,664 | 1,000,003 | 1915 | Կայսերական օսմանյան բանկ Պերիե և ընկերության գանձապետական պարտատոմսեր | 1913 | 5 | .20 | 4,400,000 | (1) 4,400,000 | 1,100,000 | 1918 | Պերիե և ընկերության բանկ 1911 թ.5 տոկոսանոց գանձապետական պարտատոմսեր (ռազմանավերի գնում) | 1911 | 5 | " | 1,778,587 | 1,778,587 | 125,058 | — | Թուրքիայի ազգային բանկ Ծխախոտի ռեժիի կանխավճար | — | " | " | 1,700,000 | 890,039 | 110,000 | — | — Կոնիայի դաշտի ոռոգում | — | " | " | 818,970 | 818,970 | 50,006 | 1932 | Դոյչե բանկ (Անատոլիայի երկաթուղային ընկերություն) ԸՆԴԱՄԵՆԸ | — | — | — | 161,845,116 | 143,241,757 | — | — | — (1)1914 թ. նոյեմբերի 5-ին չմարված կապիտալի թվերը սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու պահին կփոխարինվեն այդ պահին չմարված մնացող կապիտալի թվերով։ (1) Այս պարտատոմսերի ապահովման հաշվին իրացվել է 833,147 թուրքական ֆունտ։ I ՀԱՎԵԼՎԱԾԻ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ։ 5-րդ,6-րդ և 7-րդ սյունակների թվերն արտահայտված են թուրքական ոսկե ֆունտով։ Թուրքիան այժմ նախապատերազմյան ոսկեդրամի փոխարեն ունի թղթադրամ։ Ներկայիս փոխարժեքներով թղթադրամային թուրքական ֆունտն այլևս չի ներկայացնում ոսկե թուրքական ֆունտի նախապատերազմյան հարաբերակցությունը այն արժույթի նկատմամբ, որով փոխառությունները բաժանորդագրվել են և որով, փոխառությունների պայմանագրային պայմանների համաձայն, տոկոսներն ու մարման վճարները պետք է վճարվեն Եվրոպայում։(Տե՛ս 1903 թ. սեպտեմբերի«Décret-Annexe»-ի 1-ին հոդվածը և փոխառությունների պայմանագրերի համապատասխան տարբեր հատվածները)։ Այս սյունակներում թուրքական ֆունտը որպես ոսկե նշելը չի նշանակում, որ տոկոսային կտրոնների և մարման ֆոնդերի համար միջոցները պետք է ապահովվեն ոսկով, այլ որ թուրքական ֆունտով թիվը պետք է հաշվարկվի այնպիսի փոխարժեքով, որը պարտատոմսի տիրոջը հնարավորություն կտա վճարում ստանալու այն արժույթով, որի իրավունքն ունի։ ՀԱՎԵԼՎԱԾ II։ 1։ Հանձնաժողովը կսահմանի իր կանոններն ու ընթացակարգը։ Նախագահությունը տարեկան հերթափոխով կստանձնեն ֆրանսիական, բրիտանական և իտալական պատվիրակները։ Յուրաքանչյուր անդամ իրավունք կունենա նշանակելու տեղակալ՝ իր բացակայության ընթացքում իրեն փոխարինելու համար։ Որոշումները կընդունվեն ձայների մեծամասնությամբ։ Քվեարկությունից ձեռնպահ մնալը կհամարվի քննարկվող առաջարկի դեմ քվե։ Հանձնաժողովը կնշանակի իր աշխատանքի համար անհրաժեշտ համարած գործակալներին և աշխատակիցներին՝ սահմանելով իր նպատակահարմար համարած վարձատրությունն ու ծառայության պայմանները։ Հանձնաժողովի ծախսերն ու ծախքերը կվճարի Թուրքիան՝236-րդ հոդվածի (i) կետի դրույթներին համապատասխան։ Հանձնաժողովի անդամների և նրա պաշտոնյաների աշխատավարձերը կսահմանվեն ողջամիտ չափով՝ Հանձնաժողովում ներկայացված կառավարությունների միջև ժամանակ առ ժամանակ ձեռք բերվող համաձայնությամբ։ Հանձնաժողովի անդամները կօգտվեն նույն իրավունքներից և անձեռնմխելիություններից, ինչ Թուրքիայում բարեկամ տերությունների պատշաճ հավատարմագրված դիվանագիտական գործակալները։ 2։ Թուրքիան պարտավորվում է Հանձնաժողովի անդամներին, պաշտոնյաներին և գործակալներին լիակատար լիազորություններ տալ ողջամիտ բոլոր ժամերին այցելելու ու զննելու Թուրքիայի ցանկացած վայր, հանրային աշխատանք կամ ձեռնարկություն և նշված Հանձնաժողովին տրամադրել նրա պահանջած բոլոր գրանցումները, փաստաթղթերն ու տեղեկությունները։ 3։ Հանձնաժողովն իրավունք կունենա Թուրքիայի կառավարության հետ համաձայնությամբ և անկախ վերջինիս կողմից իր պարտավորությունների կատարման որևէ խախտումից՝ ստանձնելու բոլոր անուղղակի հարկերի վերահսկողությունը, կառավարումն ու հավաքագրումը։ 4։ Հանձնաժողովի որևէ անդամ իր պարտականությունների կատարման ընթացքում կատարած գործողության կամ անգործության համար պատասխանատու չի լինի որևէ մեկի առջև՝ բացառությամբ իրեն նշանակած կառավարության։ Դաշնակից կառավարություններից ոչ մեկը որևէ այլ կառավարության համար պատասխանատվություն չի ստանձնում։ 5։ Հանձնաժողովը տարեկան կհրապարակի մանրամասն հաշվետվություններ իր աշխատանքի, իր մեթոդների և Թուրքիայի ֆինանսական վերակազմավորման վերաբերյալ իր առաջարկների, ինչպես նաև տվյալ ժամանակաշրջանի իր հաշիվների մասին։ 6։ Հանձնաժողովը նաև կստանձնի բոլոր այն այլ պարտականությունները, որոնք իրեն կարող են հանձնվել սույն պայմանագրով կամ Թուրքիայի կառավարության համաձայնությամբ։ Մաս IX․ Տնտեսական դրույթներ ԲԱԺԻՆ I։ ԱՌԵՎՏՐԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ։

Հոդված 261։ Պայմանագրերից, կոնվենցիաներից կամ սովորույթից բխող կապիտուլյացիոն վարչակարգը կվերականգնվի հօգուտ այն դաշնակից տերությունների, որոնք մինչև 1914 թ. օգոստոսի 1-ը ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն օգտվել են դրանից, և կտարածվի այն դաշնակից տերությունների վրա, որոնք այդ օրը դրանից չէին օգտվում։

Հոդված 262։ Այն դաշնակից տերությունները, որոնք նախկին Օսմանյան կայսրությունում մինչև 1914 թ. օգոստոսի 1-ը ունեին փոստային բաժանմունքներ, իրավունք կունենան Թուրքիայում վերականգնելու փոստային բաժանմունքները։

Հոդված 263։ 1907 թ. ապրիլի 25-ի կոնվենցիան այնքանով, որքանով վերաբերում է Թուրքիայում ներմուծման տուրքերի դրույքաչափին, կրկին ուժի մեջ կդրվի հօգուտ բոլոր դաշնակից տերությունների։ Սակայն սույն պայմանագրի VIII մասի (Ֆինանսական դրույթներ)231-րդ հոդվածի համաձայն ստեղծված Ֆինանսական հանձնաժողովը կարող է ցանկացած ժամանակ թույլատրել այդ ներմուծման տուրքերի փոփոխությունը կամ սպառման տուրքերի սահմանումը՝ պայմանով, որ այդ կերպ փոփոխված կամ սահմանված տուրքերը հավասարապես կիրառվեն բոլոր ապրանքների նկատմամբ՝ անկախ դրանց սեփականության պատկանելությունից կամ ծագումից։ Սույն հոդվածի ուժով Ֆինանսական հանձնաժողովի թույլատրած՝ գործող տուրքերի որևէ փոփոխություն կամ նոր տուրքի սահմանում ուժի մեջ չի մտնի մինչև դրա մասին բոլոր դաշնակից տերություններին ծանուցելուց հետո վեց ամսվա ավարտը։ Այդ ընթացքում Հանձնաժողովը կքննարկի այս առնչությամբ որևէ դաշնակից տերության ներկայացրած դիտողությունները։

Հոդված 264։ Հաշվի առնելով մինչև 1914 թ. օգոստոսի 1-ը կնքված կոնցեսիոն պայմանագրերից բխող իրավունքներն ու ազատումները՝ Ֆինանսական հանձնաժողովն իրավունք կունենա թույլատրելու, որ Թուրքիան 263-րդ հոդվածով սահմանված հավասարության պայմաններով դաշնակից տերությունների քաղաքացիների անձի կամ գույքի նկատմամբ կիրառի այն հարկերն ու տուրքերը, որոնք Թուրքիայի տնտեսական կայունության և պատշաճ կառավարման շահերից ելնելով նույն կերպ կսահմանվեն Թուրքիայի հպատակների նկատմամբ։ Ֆինանսական հանձնաժողովը նաև իրավունք կունենա նույն շահերից ելնելով և նույն պայմաններով դաշնակից տերությունների քաղաքացիների նկատմամբ թույլատրելու ներմուծման կամ արտահանման որևէ արգելքի կիրառումը։ Նման որևէ հարկ, տուրք կամ արգելք ուժի մեջ չի մտնի մինչև դրա մասին բոլոր դաշնակից տերություններին ծանուցելուց հետո վեց ամսվա ավարտը։ Այդ ընթացքում Հանձնաժողովը կքննարկի այս առնչությամբ որևէ դաշնակից տերության ներկայացրած դիտողությունները։

Հոդված 265։ Դաշնակից տերությունների նավերի դեպքում նավին վերաբերող բոլոր տեսակի վկայականներն ու փաստաթղթերը, որոնք Թուրքիան մինչև պատերազմը ճանաչել է վավեր կամ որոնք հետագայում կարող են վավեր ճանաչվել գլխավոր ծովային պետությունների կողմից, Թուրքիայի կողմից կճանաչվեն վավեր և թուրքական նավերին տրված համապատասխան վկայականներին հավասարազոր։ Նույնպիսի ճանաչում կտրվի նոր պետությունների կառավարությունների կողմից իրենց նավերին տրված վկայականներին ու փաստաթղթերին՝ անկախ այդ պետությունների ծովափ ունենալուց, պայմանով, որ այդ վկայականներն ու փաստաթղթերը տրված լինեն գլխավոր ծովային պետություններում ընդունված ընդհանուր գործելակերպին համապատասխան։ Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայնում են ճանաչել ծովափ չունեցող դաշնակից տերության կամ նոր պետության այն նավերի դրոշը, որոնք գրանցված են նրա տարածքում գտնվող որոշակի մեկ վայրում։ Այդ վայրը կծառայի որպես այդ նավերի գրանցման նավահանգիստ։

Հոդված 266։ Թուրքիան պարտավորվում է ընդունել բոլոր անհրաժեշտ օրենսդրական և վարչական միջոցները՝ առևտրական գործարքներում անբարեխիղճ մրցակցության բոլոր ձևերից պաշտպանելու դաշնակից տերություններից կամ նոր պետություններից որևէ մեկի արտադրանքը կամ արտադրությունը հանդիսացող ապրանքները։ Թուրքիան պարտավորվում է արգելել և առգրավմամբ ու այլ պատշաճ միջոցներով ճնշել իր տարածքում այն բոլոր ապրանքների ներմուծումը, արտահանումը, արտադրությունը, բաշխումը, վաճառքը կամ վաճառքի առաջարկը, որոնք իրենց վրա կամ իրենց սովորական արտաքին ձևավորման կամ փաթեթավորման վրա կրում են ցանկացած նշաններ, անուններ, պատկերանշաններ կամ նկարագրություններ, որոնք նախատեսված են ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն այդ ապրանքների ծագման, տեսակի, բնույթի կամ հատուկ հատկանիշների մասին կեղծ տեղեկություն հաղորդելու համար։

Հոդված 267։ Թուրքիան պարտավորվում է, այս հարցերում փոխադարձության պայմանով, հարգել ցանկացած դաշնակից կամ նոր պետությունում գործող և իրավասու իշխանությունների կողմից իրեն պատշաճ հաղորդված յուրաքանչյուր օրենք կամ այդ օրենքին համապատասխան ընդունված վարչական կամ դատական որոշում, որը սահմանում կամ կարգավորում է տվյալ պետությանը պատկանող շրջանում արտադրված գինու կամ ոգելից խմիչքների որևէ տարածաշրջանային անվանման իրավունքը կամ նման անվանման գործածությունը թույլատրող պայմանները։ Նման օրենքին կամ որոշմանը անհամապատասխան տարածաշրջանային անվանումներ կրող արտադրանքի կամ ապրանքների ներմուծումը, արտահանումը, արտադրությունը, բաշխումը, վաճառքը կամ վաճառքի առաջարկը Թուրքիան կարգելի և կճնշի 266-րդ հոդվածով նախատեսված միջոցներով։

Հոդված 268։ Եթե Թուրքիայի կառավարությունը զբաղվի միջազգային առևտրով, այդ առնչությամբ այն չի ունենա և չի համարվի ունեցող ինքնիշխանության որևէ իրավունք, արտոնություն կամ անձեռնմխելիություն։ ԲԱԺԻՆ II։ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐ։

Հոդված 269։ Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո և դրա դրույթների պահպանմամբ՝ Թուրքիայի և դրանց մասնակից դաշնակից տերությունների միջև կկիրառվեն միայն ստորև ու հաջորդ հոդվածներում թվարկված տնտեսական կամ տեխնիկական բնույթի բազմակողմ պայմանագրերը, կոնվենցիաներն ու համաձայնագրերը․ (1)1884 թ. մարտի 14-ի,1886 թ. դեկտեմբերի 1-ի և 1887 թ. մարտի 23-ի կոնվենցիաները և 1887 թ. հուլիսի 7-ի եզրափակիչ արձանագրությունը՝ ստորջրյա մալուխների պաշտպանության վերաբերյալ։ (2)1890 թ. հուլիսի 5-ի կոնվենցիան՝ մաքսային սակագների հրապարակման և մաքսային սակագների հրապարակման միջազգային միության կազմակերպման վերաբերյալ։ (3)1907 թ. դեկտեմբերի 9-ի համաձայնագիրը՝ Փարիզում Հանրային հիգիենայի միջազգային գրասենյակի ստեղծման վերաբերյալ։ (4)1905 թ. հունիսի 7-ի կոնվենցիան՝ Հռոմում Միջազգային գյուղատնտեսական ինստիտուտի ստեղծման վերաբերյալ։ (5)1855 թ. հունիսի 27-ի կոնվենցիան՝ թուրքական փոխառության վերաբերյալ։ (6)1863 թ. հուլիսի 16-ի կոնվենցիան՝ Շելդայի անցման տուրքերի հետգնման վերաբերյալ։ (7)1888 թ. հոկտեմբերի 29-ի կոնվենցիան՝ Սուեզի ջրանցքի ազատ օգտագործումը երաշխավորող վերջնական կարգավորման հաստատման վերաբերյալ։

Հոդված 270։ Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո Բարձր պայմանավորվող կողմերը, այնքանով, որքանով դրանք իրենց վերաբերում են, կկիրառեն ստորև նշված կոնվենցիաներն ու համաձայնագրերը՝ պայմանով, որ Թուրքիան կատարի սույն հոդվածում պարունակվող հատուկ դրույթները։ Փոստային կոնվենցիաներ․ Համաշխարհային փոստային միության՝1891 թ. հուլիսի 4-ին Վիեննայում կնքված կոնվենցիաներն ու համաձայնագրերը։ Փոստային միության՝1897 թ. հունիսի 15-ին Վաշինգտոնում ստորագրված կոնվենցիաներն ու համաձայնագրերը։ Փոստային միության՝1906 թ. մայիսի 26-ին Հռոմում ստորագրված կոնվենցիաներն ու համաձայնագրերը։ Հեռագրական կոնվենցիաներ․ 1875 թ. հուլիսի 10/22-ին Սանկտ Պետերբուրգում ստորագրված միջազգային հեռագրական կոնվենցիաները։ 1908 թ. հունիսի 11-ին Լիսաբոնում Միջազգային հեռագրական համաժողովի մշակած կանոնակարգերն ու սակագները։ Թուրքիան պարտավորվում է չմերժել իր համաձայնությունը այն հատուկ համաձայնությունների կնքմանը նոր պետությունների կողմից, որոնք նախատեսված են Համաշխարհային փոստային միությանը և Միջազգային հեռագրական միությանը վերաբերող այն կոնվենցիաներում ու համաձայնագրերում, որոնց նշված նոր պետությունները միացել են կամ կարող են միանալ։

Հոդված 271։ Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո Բարձր պայմանավորվող կողմերը, այնքանով, որքանով այն իրենց վերաբերում է, կկիրառեն 1912 թ. հուլիսի 5-ի Միջազգային ռադիոհեռագրական կոնվենցիան՝ պայմանով, որ Թուրքիան կատարի այն ժամանակավոր կանոնակարգերը, որոնք իրեն կհաղորդեն դաշնակից տերությունները։ Եթե սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո հինգ տարվա ընթացքում միջազգային ռադիոհեռագրական հաղորդակցությունը կարգավորող նոր կոնվենցիա կնքվի՝1912 թ. հուլիսի 5-ի կոնվենցիային փոխարինելու համար, այդ նոր կոնվենցիան պարտադիր կլինի Թուրքիայի համար, նույնիսկ եթե Թուրքիան հրաժարվի կա՛մ մասնակցել կոնվենցիայի մշակմանը, կա՛մ միանալ դրան։ Նոր կոնվենցիան նույն կերպ կփոխարինի գործող ժամանակավոր կանոնակարգերին։

Հոդված 272։ Թուրքիան պարտավորվում է՝ (1) Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո տասներկու ամսվա ընթացքում սահմանված ձևով միանալ արդյունաբերական սեփականության պաշտպանության մասին 1883 թ. մարտի 20-ի Փարիզի միջազգային կոնվենցիային՝1911 թ. հունիսի 2-ի Վաշինգտոնի վերանայմամբ, և գրական ու գեղարվեստական ստեղծագործությունների պաշտպանության մասին 1886 թ. սեպտեմբերի 9-ի Բեռնի միջազգային կոնվենցիային՝1908 թ. նոյեմբերի 13-ի Բեռլինի վերանայմամբ, ինչպես նաև գրական ու գեղարվեստական ստեղծագործությունների պաշտպանությանը վերաբերող 1914 թ. մարտի 20-ի Բեռնի լրացուցիչ արձանագրությանը, (2) Նույն ժամկետում, նշված կոնվենցիաների սկզբունքներին համապատասխան, գործուն օրենսդրությամբ ճանաչել և պաշտպանել դաշնակից պետությունների կամ որևէ նոր պետության քաղաքացիների արդյունաբերական, գրական և գեղարվեստական սեփականությունը։ Բացի այդ և անկախ վերը նշված պարտավորություններից՝ Թուրքիան պարտավորվում է շարունակել դաշնակից պետություններից յուրաքանչյուրի և ցանկացած նոր պետության քաղաքացիների ամբողջ արդյունաբերական, գրական և գեղարվեստական սեփականության նման ճանաչումն ու պաշտպանությունն ապահովել առնվազն նույն ծավալով, ինչ 1914 թ. օգոստոսի 1-ին, և նույն պայմաններով։

Հոդված 273։ Թուրքիան պարտավորվում է միանալ ստորև նշված կոնվենցիաներին ու համաձայնագրերին կամ վավերացնել դրանք․ (1)1909 թ. հոկտեմբերի 11-ի կոնվենցիան՝ ավտոմեքենաների միջազգային երթևեկության վերաբերյալ։ (2)1886 թ. մայիսի 15-ի համաձայնագիրը՝ մաքսային զննության ենթակա երկաթուղային վագոնների կապարակնքման վերաբերյալ, և 1907 թ. մայիսի 18-ի արձանագրությունը։ (3)1913 թ. դեկտեմբերի 31-ի կոնվենցիան՝ առևտրական վիճակագրության միասնականացման վերաբերյալ։ (4)1910 թ. սեպտեմբերի 23-ի կոնվենցիան՝ նավաբախումների և ծովում փրկության որոշ կանոնների միասնականացման վերաբերյալ։ (5)1904 թ. դեկտեմբերի 21-ի կոնվենցիան՝ հիվանդանոցային նավերը նավահանգստային տուրքերից ու գանձումներից ազատելու վերաբերյալ։ (6)1904 թ. մայիսի 18-ի և 1910 թ. մայիսի 4-ի կոնվենցիաները՝ սպիտակամորթ կանանց վաճառքի ճնշման վերաբերյալ։ (7)1910 թ. մայիսի 4-ի կոնվենցիան՝ անպարկեշտ հրապարակումների ճնշման վերաբերյալ։ (8)1892 թ. հունվարի 30-ի,1893 թ. ապրիլի 15-ի,1894 թ. ապրիլի 3-ի,1897 թ. մարտի 19-ի և 1903 թ. դեկտեմբերի 3-ի սանիտարական կոնվենցիաները։ (9)1906 թ. նոյեմբերի 29-ի կոնվենցիան՝ ուժեղ ներգործող դեղերի դեղագրքային բանաձևերի միասնականացման վերաբերյալ։ (10)1881 թ. նոյեմբերի 3-ի և 1889 թ. ապրիլի 15-ի կոնվենցիաները՝ ֆիլոքսերայի դեմ կանխարգելիչ միջոցների վերաբերյալ։ (11)1902 թ. մարտի 19-ի կոնվենցիան՝ գյուղատնտեսության համար օգտակար թռչունների պաշտպանության վերաբերյալ։

Հոդված 274։ Դաշնակից տերություններից յուրաքանչյուրը, առաջնորդվելով սույն պայմանագրի ընդհանուր սկզբունքներով կամ հատուկ դրույթներով, Թուրքիային կհայտնի այն երկկողմ պայմանագրերի կամ կոնվենցիաների մասին, որոնք տվյալ դաշնակից տերությունը ցանկանում է վերականգնել Թուրքիայի հետ։ Սույն հոդվածում նշված ծանուցումը կկատարվի կա՛մ ուղղակիորեն, կա՛մ մեկ այլ տերության միջնորդությամբ։ Թուրքիան գրավոր կհաստատի դրա ստացումը։ Վերականգնման օրը կլինի ծանուցման օրը։ Դաշնակից տերություններն իրենց միջև պարտավորվում են Թուրքիայի հետ չվերականգնել այն կոնվենցիաներն ու պայմանագրերը, որոնք չեն համապատասխանում սույն պայմանագրի պայմաններին։ Ծանուցման մեջ պետք է նշվեն հիշյալ կոնվենցիաների և պայմանագրերի այն դրույթները, որոնք սույն պայմանագրի պայմաններին չհամապատասխանելու պատճառով վերականգնված չեն համարվելու։ Կարծիքների որևէ տարաձայնության դեպքում որոշում կայացնելու համար կդիմվի Ազգերի լիգային։ Դաշնակից տերություններին ծանուցումը կատարելու համար տրվում է վեցամսյա ժամկետ՝ սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո։ Դաշնակից տերությունների և Թուրքիայի միջև կվերականգնվեն միայն այն երկկողմ պայմանագրերն ու կոնվենցիաները, որոնց վերաբերյալ նման ծանուցում է կատարվել։ Մնացած բոլորը չեղյալ են և կմնան չեղյալ։ Վերոհիշյալ կանոնները վերաբերում են բոլոր դաշնակից տերությունների և Թուրքիայի միջև գոյություն ունեցող բոլոր երկկողմ պայմանագրերին ու կոնվենցիաներին, նույնիսկ եթե այդ դաշնակից տերությունները Թուրքիայի հետ պատերազմի վիճակում չեն եղել։ Սույն հոդվածի դրույթները չեն վնասում 261-րդ հոդվածի դրույթներին։

Հոդված 275։ Թուրքիան ճանաչում է, որ 1914 թ. օգոստոսի 1-ից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը Գերմանիայի, Ավստրիայի, Բուլղարիայի կամ Հունգարիայի հետ իր կնքած բոլոր պայմանագրերը, կոնվենցիաներն ու համաձայնագրերը սույն պայմանագրով չեղյալ են և մնում են չեղյալ։

Հոդված 276։ Թուրքիան պարտավորվում է դաշնակից տերություններին և նշված տերությունների պաշտոնյաներին ու քաղաքացիներին ապահովել ամեն տեսակի այն իրավունքներից և առավելություններից օգտվելը, որոնք կարող է մինչև 1914 թ. օգոստոսի 1-ը կնքված պայմանագրերով, կոնվենցիաներով կամ համաձայնություններով շնորհած լինել Գերմանիային, Ավստրիային, Բուլղարիային կամ Հունգարիային կամ այդ պետությունների պաշտոնյաներին ու քաղաքացիներին՝ այնքան ժամանակ, որքան այդ պայմանագրերը, կոնվենցիաները կամ համաձայնությունները մնում են ուժի մեջ։ Դաշնակից տերություններն իրենց իրավունք են վերապահում ընդունելու կամ չընդունելու այդ իրավունքներից և առավելություններից օգտվելը։

Հոդված 277։ Թուրքիան ճանաչում է, որ մինչև 1914 թ. օգոստոսի 1-ը կամ այդ օրվանից հետո մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը Ռուսաստանի կամ այն որևէ պետության կամ կառավարության հետ կնքած բոլոր պայմանագրերը, կոնվենցիաներն ու համաձայնությունները, որի տարածքը նախկինում Ռուսաստանի մաս է կազմել, ինչպես նաև 1916 թ. օգոստոսի 15-ից հետո մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը Ռումինիայի հետ կնքած նման փաստաթղթերը, չեղյալ են և մնում են չեղյալ։

Հոդված 278։ Եթե որևէ դաշնակից տերություն, Ռուսաստանը կամ այն պետությունը կամ կառավարությունը, որի տարածքը նախկինում Ռուսաստանի մաս է կազմել,1914 թ. օգոստոսի 1-ից ի վեր ռազմական օկուպացիայի կամ որևէ այլ միջոցի կամ որևէ այլ պատճառի հետևանքով հարկադրված է եղել Թուրքիային կամ Թուրքիայի քաղաքացուն շնորհելու կամ թույլատրելու հանրային որևէ իշխանության ակտով շնորհել ցանկացած տեսակի կոնցեսիաներ, արտոնություններ ու առավելություններ, ապա սույն պայմանագրով դրանք ինքնաբերաբար չեղյալ են հայտարարվում։ Այս չեղարկումից բխող որևէ պահանջ կամ փոխհատուցում չի դրվի դաշնակից տերությունների կամ այն տերությունների, պետությունների, կառավարությունների կամ հանրային իշխանությունների վրա, որոնք սույն հոդվածով ազատվում են իրենց ստանձնած պարտավորություններից։

Հոդված 279։ Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո Թուրքիան պարտավորվում է դաշնակից տերություններին և նրանց քաղաքացիներին ինքնաբերաբար տրամադրել այն բոլոր տեսակի իրավունքներից ու առավելություններից օգտվելը, որոնք 1914 թ. օգոստոսի 1-ից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը պայմանագրերով, կոնվենցիաներով կամ համաձայնություններով շնորհել է չպատերազմող պետություններին կամ նրանց քաղաքացիներին՝ այնքան ժամանակ, որքան այդ պայմանագրերը, կոնվենցիաները կամ համաձայնությունները մնում են ուժի մեջ։

Հոդված 280։ Բարձր պայմանավորվող կողմերից նրանք, որոնք դեռ չեն ստորագրել կամ ստորագրել են, բայց դեռ չեն վավերացրել 1912 թ. հունվարի 23-ին Հաագայում ստորագրված Ափիոնի կոնվենցիան, համաձայնում են նշված կոնվենցիան ուժի մեջ դնել և այդ նպատակով անհապաղ, ամեն դեպքում՝ սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո տասներկու ամսվա ընթացքում, ընդունել անհրաժեշտ օրենսդրությունը։ Բացի այդ, նրանք համաձայնում են, որ Ափիոնի կոնվենցիան դեռ չվավերացրած տերությունների դեպքում սույն պայմանագրի վավերացումը բոլոր առումներով համարժեք համարվի այդ կոնվենցիայի վավերացմանը և այն հատուկ արձանագրության ստորագրմանը, որը Հաագայում ստորագրման համար բացվել է 1914 թ. Ափիոնի երրորդ համաժողովի ընդունած՝ նշված կոնվենցիան ուժի մեջ դնելու որոշումներին համապատասխան։ Այդ նպատակով Ֆրանսիայի Հանրապետության կառավարությունը Նիդեռլանդների կառավարությանը կհաղորդի սույն պայմանագրի վավերագրերի ավանդադրման արձանագրության վավերացված պատճենը և Նիդեռլանդների կառավարությանը կհրավիրի ընդունելու ու ավանդադրելու այդ վավերացված պատճենը՝ այն համարելով Ափիոնի կոնվենցիայի վավերագրի ավանդադրում և 1914 թ. լրացուցիչ արձանագրության ստորագրում։ ԲԱԺԻՆ III։ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ։

Հոդված 281։ Սույն պայմանագրի դրույթների պահպանմամբ՝ արդյունաբերական, գրական և գեղարվեստական սեփականության իրավունքները, ինչպես այդ սեփականությունը սահմանված է 272-րդ հոդվածում նշված Փարիզի և Բեռնի միջազգային կոնվենցիաներով, սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո Բարձր պայմանավորվող կողմերի տարածքներում կրկին կհաստատվեն կամ կվերականգնվեն հօգուտ այն անձանց, որոնք պատերազմի վիճակն սկսվելու պահին ունեին դրանցից օգտվելու իրավունքը, կամ նրանց օրինական ներկայացուցիչների։ Նույն կերպ՝ այն իրավունքները, որոնք առանց պատերազմի կարող էին պատերազմի ընթացքում ձեռք բերված լինել արդյունաբերական սեփականության պաշտպանության համար ներկայացված հայտի կամ գրական կամ գեղարվեստական ստեղծագործության հրապարակման հետևանքով, սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո կճանաչվեն և կհաստատվեն հօգուտ այն անձանց, որոնք կունենային դրանց իրավունքը։ Սակայն դաշնակից որևէ տերության օրենսդրական, գործադիր կամ վարչական իշխանության ներքո պատերազմի ընթացքում Թուրքիայի քաղաքացիների արդյունաբերական, գրական կամ գեղարվեստական սեփականության իրավունքների վերաբերյալ ձեռնարկված հատուկ միջոցների ուժով կատարված բոլոր գործողությունները կմնան ուժի մեջ և կշարունակեն ունենալ իրենց լիակատար ազդեցությունը։ Թուրքիան կամ Թուրքիայի քաղաքացիները որևէ պահանջ չեն ներկայացնի կամ հայց չեն հարուցի դաշնակից որևէ տերության կառավարության կամ այդ կառավարության անունից կամ համաձայնությամբ գործող որևէ անձի կողմից պատերազմի ընթացքում արդյունաբերական, գրական կամ գեղարվեստական սեփականության որևէ իրավունքի օգտագործման, ինչպես նաև այն որևէ արտադրանքի, առարկայի կամ սարքավորման վաճառքի, վաճառքի առաջարկի կամ օգտագործման կապակցությամբ, որի նկատմամբ այդ իրավունքները կիրառվել են։ Եթե սույն պայմանագրի ստորագրման պահին գործող դաշնակից որևէ տերության օրենսդրությամբ այլ բան չի սահմանվում, սույն հոդվածի երկրորդ պարբերությունում նշված հատուկ միջոցների կատարումից բխող որևէ ակտի կամ գործողության ուժով վճարման ենթակա կամ վճարված գումարների հետ կվարվեն նույն կերպ, ինչպես սույն պայմանագրով նախատեսվում է վարվել Թուրքիայի քաղաքացիներին վճարման ենթակա մյուս գումարների հետ։ Իսկ դաշնակից տերությունների քաղաքացիներին պատկանող արդյունաբերական, գրական կամ գեղարվեստական սեփականության իրավունքների առնչությամբ Թուրքիայի կառավարության ձեռնարկած հատուկ միջոցներից ստացված գումարները կդիտարկվեն և դրանց հետ կվարվեն նույն կերպ, ինչպես Թուրքիայի քաղաքացիների մյուս պարտքերի հետ։ Դաշնակից տերություններից յուրաքանչյուրն իրեն իրավունք է վերապահում Թուրքիայի քաղաքացիների՝ պատերազմից առաջ կամ դրա ընթացքում ձեռք բերած կամ հետագայում իր օրենսդրությանը համապատասխան ձեռք բերելիք արդյունաբերական, գրական կամ գեղարվեստական սեփականության իրավունքների նկատմամբ (բացառությամբ ապրանքային նշանների) սահմանել այնպիսի սահմանափակումներ կամ պայմաններ՝ լիցենզիաներ տրամադրելով, գործարկմամբ, դրանց շահագործման նկատմամբ վերահսկողություն պահպանելով կամ որևէ այլ եղանակով, որոնք անհրաժեշտ կհամարվեն ազգային պաշտպանության կամ հանրային շահերի համար, Թուրքիայում իր քաղաքացիներին պատկանող արդյունաբերական, գրական և գեղարվեստական սեփականության իրավունքների նկատմամբ Թուրքիայի արդարացի վերաբերմունքն ապահովելու կամ սույն պայմանագրով Թուրքիայի ստանձնած բոլոր պարտավորությունների պատշաճ կատարումն ապահովելու համար։ Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո ձեռք բերված արդյունաբերական, գրական և գեղարվեստական սեփականության իրավունքների առնչությամբ դաշնակից տերությունների վերապահած այս իրավունքը կկիրառվի միայն այն դեպքերում, երբ այդ սահմանափակումներն ու պայմաններն անհրաժեշտ կհամարվեն ազգային պաշտպանության կամ հանրային շահերի համար։ Դաշնակից որևէ տերության կողմից նախորդ պարբերության դրույթների կիրառման դեպքում կվճարվեն ողջամիտ փոխհատուցումներ կամ օգտագործման վարձավճարներ, որոնց հետ կվարվեն նույն կերպ, ինչպես սույն պայմանագրով նախատեսվում է վարվել Թուրքիայի քաղաքացիներին վճարման ենթակա մյուս գումարների հետ։ Դաշնակից տերություններից յուրաքանչյուրն իրեն իրավունք է վերապահում անվավեր և ուժ չունեցող համարելու արդյունաբերական, գրական կամ գեղարվեստական սեփականության իրավունքների ամբողջական կամ մասնակի ցանկացած փոխանցում կամ այդ իրավունքների առնչությամբ այլ գործարք, որը կատարվել է 1914 թ. օգոստոսի 1-ից հետո կամ կկատարվի ապագայում և որի հետևանքով կխափանվեին սույն հոդվածի դրույթների նպատակները։ Սույն հոդվածի դրույթները չեն տարածվի արդյունաբերական, գրական կամ գեղարվեստական սեփականության այն իրավունքների վրա, որոնց հարցը կարգավորվել է դաշնակից տերությունների կողմից պատերազմական օրենսդրությամբ ձեռնարկությունների կամ ընկերությունների լուծարման ընթացքում, կամ կարող է այդ կերպ կարգավորվել 289-րդ հոդվածի ուժով։

Հոդված 282։ Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո Բարձր պայմանավորվող կողմերի քաղաքացիներին, առանց ժամկետի երկարաձգման վճարների կամ այլ պատժամիջոցների, կտրամադրվի առնվազն մեկ տարի, որպեսզի այդ անձինք կարողանան կատարել որևէ գործողություն, ձևականություն կամ վճարում և ընդհանրապես բավարարել համապատասխան պետությունների օրենքներով կամ կանոնակարգերով նախատեսված ցանկացած պարտավորություն՝1914 թ. օգոստոսի 1-ից առաջ ձեռք բերված կամ այն արդյունաբերական սեփականության իրավունքների ձեռքբերման, պահպանման կամ դրանց դեմ առարկության առնչությամբ, որոնք առանց պատերազմի կարող էին այդ օրվանից հետո ձեռք բերված լինել մինչև պատերազմը կամ դրա ընթացքում ներկայացված հայտի հետևանքով։ Այդ սեփականության նկատմամբ բոլոր իրավունքները, որոնք կարող են դադարած լինել որևէ գործողություն, ձևականություն կամ վճարում չկատարելու պատճառով, կվերականգնվեն։ Սակայն արտոնագրերի և արդյունաբերական նմուշների դեպքում կարող են սահմանվել այն պայմանները, որոնք դաշնակից յուրաքանչյուր տերություն ողջամտորեն անհրաժեշտ կհամարի այն անձանց պաշտպանելու համար, որոնք իրավունքների դադարած լինելու ընթացքում արտադրել կամ օգտագործել են այդ սեփականության առարկան։ Բացի այդ, երբ սույն հոդվածով վերականգնվում են Թուրքիայի քաղաքացիներին պատկանող արտոնագրերի կամ արդյունաբերական նմուշների իրավունքները, դրանց նկատմամբ լիցենզիաների տրամադրման հարցում կկիրառվեն այն նույն դրույթները, որոնք կկիրառվեին պատերազմի ընթացքում, ինչպես նաև սույն պայմանագրի բոլոր դրույթները։ 1914 թ. օգոստոսի 1-ից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելն ընկած ժամանակահատվածը չի հաշվվի այն ժամկետը որոշելիս, որի ընթացքում պետք է գործարկվեր արտոնագիրը կամ օգտագործվեր ապրանքային նշանը կամ արդյունաբերական նմուշը։ Նաև համաձայնեցվում է, որ 1914 թ. օգոստոսի 1-ին գործող որևէ արտոնագիր, գրանցված ապրանքային նշան կամ արդյունաբերական նմուշ չի ենթարկվի հետկանչման կամ չեղարկման միայն այն պատճառով, որ սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երկու տարվա ընթացքում այդ արտոնագիրը չի գործարկվել կամ այդ ապրանքային նշանը կամ նմուշը չի օգտագործվել։

Հոդված 283։ Մի կողմից՝ Թուրքիայի, մյուս կողմից՝ դաշնակից տերությունների տարածքներում բնակվող կամ ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող անձինք կամ համապատասխանաբար այդ տերությունների քաղաքացիները, ինչպես նաև պատերազմի ընթացքում այդ անձանցից իրավունք ստացած որևէ մեկը, հայց չեն հարուցի և պահանջ չեն ներկայացնի մյուս կողմի տարածքում պատերազմի վիճակի սկզբի և սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու միջև ընկած ժամանակում կատարված այն գործողության պատճառով, որը կարող է հանդիսանալ արդյունաբերական սեփականության կամ գրական և գեղարվեստական սեփականության այն իրավունքների խախտում, որոնք գոյություն են ունեցել պատերազմի որևէ պահի կամ վերականգնվել են 282-րդ հոդվածի դրույթներով։ Նույն կերպ՝ այդ անձանց կողմից արդյունաբերական, գրական կամ գեղարվեստական սեփականության իրավունքների խախտման վերաբերյալ որևէ հայց երբևէ թույլատրելի չի լինի սույն պայմանագրի ստորագրումից հետո մեկ տարվա ընթացքում, մի կողմից՝ դաշնակից տերությունների, մյուս կողմից՝ Թուրքիայի տարածքներում, պատերազմի վիճակի սկզբի և սույն պայմանագրի ստորագրման միջև ընկած ժամանակում արտադրված արտադրանքի կամ առարկաների կամ հրապարակված գրական ու գեղարվեստական ստեղծագործությունների վաճառքի կամ վաճառքի առաջարկի առնչությամբ, ինչպես նաև դրանք ձեռք բերած և շարունակաբար օգտագործող անձանց դեմ։ Սակայն համաձայնեցված է, որ այս դրույթը չի կիրառվի այն դեպքում, երբ իրավունքների տերը մշտական բնակություն է ունեցել կամ արդյունաբերական կամ առևտրական հաստատություն է ունեցել պատերազմի ընթացքում Թուրքիայի գրաված շրջաններում։

Հոդված 284։ Մինչև պատերազմը, մի կողմից՝ դաշնակից տերությունների քաղաքացիների կամ նրանց տարածքում բնակվող կամ գործունեություն իրականացնող անձանց, մյուս կողմից՝ Թուրքիայի քաղաքացիների միջև կնքված՝ արդյունաբերական, գրական կամ գեղարվեստական սեփականության լիցենզիաները չեղարկված կհամարվեն Թուրքիայի և տվյալ դաշնակից տերության միջև պատերազմի վիճակն սկսվելու օրվանից։ Սակայն նման պայմանագրի նախկին շահառուն ցանկացած դեպքում իրավունք կունենա սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում իրավունքների տիրոջից պահանջելու նոր լիցենզիա։ Կողմերի միջև համաձայնության բացակայության դեպքում դրա պայմանները կսահմանի այն երկրի պատշաճ իրավասու դատարանը, որի օրենսդրությամբ իրավունքները ձեռք են բերվել, բացառությամբ թուրքական իրավունքով ձեռք բերված իրավունքների վերաբերյալ լիցենզիաների դեպքերի։ Այդ դեպքերում պայմանները կսահմանի 287-րդ հոդվածում նշված Իրավարար հանձնաժողովը։ Դատարանը կամ Հանձնաժողովը կարող է, անհրաժեշտության դեպքում, սահմանել նաև պատերազմի ընթացքում իրավունքների օգտագործման համար արդարացի համարած վճարման չափը։ Դաշնակից որևէ տերության հատուկ պատերազմական օրենսդրությամբ տրված արդյունաբերական, գրական կամ գեղարվեստական սեփականության որևէ լիցենզիա չի շոշափվի մինչև պատերազմը կնքված որևէ լիցենզիայի շարունակվող գոյությամբ, այլ կմնա վավեր և լիակատար ուժով։ Մինչև պատերազմը կնքված լիցենզիայի նախկին շահառուին այդ կերպ տրված լիցենզիան կհամարվի նախկին լիցենզիային փոխարինող։ Եթե պատերազմի ընթացքում գումարներ են վճարվել մինչև պատերազմը կնքված լիցենզիայի կամ համաձայնագրի հիման վրա՝ արդյունաբերական սեփականության իրավունքների կամ գրական, դրամատիկական կամ գեղարվեստական ստեղծագործությունների վերարտադրման կամ ներկայացման համար, այդ գումարների հետ կվարվեն Թուրքիայի քաղաքացիների մյուս պարտքերի կամ պահանջների նկատմամբ սույն պայմանագրով նախատեսված նույն կարգով։

Հոդված 285։ Սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքների բնակիչները, չնայած այդ փոխանցմանը և դրանից բխող քաղաքացիության փոփոխությանը, կշարունակեն Թուրքիայում օգտվել արդյունաբերական, գրական և գեղարվեստական սեփականության այն բոլոր իրավունքներից, որոնք թուրքական օրենսդրությամբ ունեին փոխանցման պահին։ Արդյունաբերական, գրական և գեղարվեստական սեփականության այն իրավունքները, որոնք սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքներում գործում են փոխանցման պահին կամ կրկին կհաստատվեն կամ կվերականգնվեն 281-րդ հոդվածի դրույթների համաձայն, կճանաչվեն նշված տարածքը ստացող պետության կողմից և այդ տարածքում կմնան ուժի մեջ թուրքական օրենքով իրենց տրված նույն ժամկետով։

Հոդված 286։ Հատուկ կոնվենցիան կորոշի արդյունաբերական, գրական կամ գեղարվեստական սեփականության պաշտպանությանն առնչվող արխիվներին, գրանցամատյաններին և պատճեններին վերաբերող բոլոր հարցերը և կսահմանի դրանց հնարավոր փոխանցումը կամ հաղորդումը թուրքական գրասենյակներից այն պետությունների գրասենյակներին, որոնց օգտին տարածք է անջատվում Թուրքիայից։ ԲԱԺԻՆ IV։ ԳՈՒՅՔ, ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ ԵՎ ՇԱՀԵՐ։

Հոդված 287։ 1914 թ. օգոստոսի 1-ին թուրքական ինքնիշխանության տակ եղած տարածքում գտնվող և դաշնակից տերությունների այն քաղաքացիներին, որոնք պատերազմի ընթացքում Թուրքիայի քաղաքացի չեն եղել, կամ նրանց վերահսկած ընկերություններին պատկանող գույքը, իրավունքներն ու շահերն անհապաղ կվերադարձվեն իրենց սեփականատերերին՝ ազատ Թուրքիայի կառավարության կամ իշխանությունների կողմից կամ նրանց լիազորությամբ սահմանված բոլոր հարկերից՝ բացառությամբ կապիտուլյացիաներին համապատասխան գանձելիք հարկերի։ Եթե պատերազմի ընթացքում գույքը բռնագրավվել է կամ այնպիսի ձևով է արգելանքի տակ դրվել, որ սեփականատերերը դրանից որևէ օգուտ չեն ստացել, այն կվերադարձվի՝ ազատ բոլոր հարկերից։ Թուրքիայի կառավարությունը իր հնարավորությունների սահմաններում քայլեր կձեռնարկի՝ սեփականատիրոջը վերադարձնելու նրա գույքի տիրապետումը՝ ազատ առանց նրա համաձայնության դրա վրա դրված բոլոր ծանրաբեռնվածություններից կամ բեռներից։ Այն կփոխհատուցի վերադարձից վնաս կրած բոլոր երրորդ անձանց։ Եթե սույն հոդվածով նախատեսված վերադարձը չի կարող կատարվել կամ եթե գույքը, իրավունքները կամ շահերը վնասվել են՝ անկախ առգրավված լինելուց, սեփականատերը փոխհատուցման իրավունք կունենա։ Դաշնակից տերությունների քաղաքացիների կամ նրանց վերահսկած ընկերությունների այս առնչությամբ ներկայացրած պահանջները կքննի և փոխհատուցման ընդհանուր չափը կորոշի Ազգերի լիգայի խորհրդի նշանակելիք Իրավարար հանձնաժողովը։ Այդ փոխհատուցումը կկրի Թուրքիայի կառավարությունը, և այն կարող է դրվել պահանջատիրոջ պետության տարածքում կամ վերահսկողության ներքո գտնվող Թուրքիայի քաղաքացիների գույքի վրա։ Այն չափով, որքանով այն չի ծածկվի այդ աղբյուրից, այն կվճարվի սույն պայմանագրի VIII մասի (Ֆինանսական դրույթներ)236-րդ հոդվածի (ii) կետում նշված տարեկան վճարից։ Վերոհիշյալ դրույթը Թուրքիայի կառավարության վրա պարտավորություն չի դնի փոխհատուցելու 1918 թ. հոկտեմբերի 30-ից հետո դաշնակից տերությունների փաստացի օկուպացիայի ներքո գտնվող և սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքում գույքին, իրավունքներին և շահերին պատճառված վնասը։ Վերոնշյալ օրվանից հետո օկուպացիոն իշխանությունների կողմից այդ գույքին, իրավունքներին և շահերին պատճառված ցանկացած փաստացի վնասի փոխհատուցումը կդրվի պատասխանատու դաշնակից իշխանությունների վրա։

Հոդված 288։ Թուրքիայում այն նախկին թուրք քաղաքացիների գույքը, իրավունքներն ու շահերը, որոնք սույն պայմանագրի կամ Թուրքիայից անջատված տարածքների տնօրինումը կարգավորող որևէ հետագա պայմանագրի դրույթներով ինքնաբերաբար ձեռք են բերում դաշնակից տերության կամ նոր պետության քաղաքացիություն, նրանց կվերադարձվեն առկա վիճակում։

Հոդված 289։ Եթե սույն պայմանագրում հակառակ դրույթներ նախատեսված չեն, դաշնակից տերություններն իրենց իրավունք են վերապահում պահելու և լուծարելու իրենց տարածքներում, գաղութներում, տիրույթներում ու հովանավորյալ տարածքներում գտնվող՝ Թուրքիայի քաղաքացիների կամ նրանց վերահսկած ընկերությունների ամբողջ գույքը, իրավունքներն ու շահերը՝ բացառությամբ 1912 թ. հոկտեմբերի 17-ին թուրքական ինքնիշխանության տակ եղած տարածքների։ Լուծարումը կկատարվի համապատասխան դաշնակից տերության օրենքներին համապատասխան, և թուրք սեփականատերը չի կարողանա առանց այդ տերության համաձայնության տնօրինել այդ գույքը, իրավունքներն ու շահերը կամ դրանց վրա որևէ ծանրաբեռնվածություն սահմանել։

Հոդված 290։ Թուրքիայի այն քաղաքացիները, որոնք սույն պայմանագրի կամ Թուրքիայից անջատված տարածքների տնօրինումը կարգավորող որևէ հետագա պայմանագրի դրույթներով ինքնաբերաբար ձեռք են բերում դաշնակից տերության կամ նոր պետության քաղաքացիություն, Թուրքիայի քաղաքացի չեն համարվի 281-րդ հոդվածի հինգերորդ պարբերության,282-րդ և 284-րդ հոդվածների,287-րդ հոդվածի երրորդ պարբերության,289-րդ,291-րդ,292-րդ,293-րդ,301-րդ,302-րդ և 308-րդ հոդվածների իմաստով։

Հոդված 291։ Դաշնակից որևէ տերության տարածքում գտնվող Թուրքիայի քաղաքացիների ամբողջ գույքը, իրավունքներն ու շահերը՝ բացառությամբ 1912 թ. հոկտեմբերի 17-ին թուրքական ինքնիշխանության տակ եղած տարածքների, ինչպես նաև դրանց վաճառքից, լուծարումից կամ այլ տնօրինումից ստացված զուտ հասույթը, այդ դաշնակից տերությունը կարող է ծանրաբեռնել՝287-րդ հոդվածով այդ տերության քաղաքացիների պահանջների կամ նրանց նկատմամբ Թուրքիայի քաղաքացիների պարտքերի առնչությամբ վճարման ենթակա գումարները վճարելու համար։ Այդ գույքի, իրավունքների և շահերի լուծարումից ստացված հասույթը, որը չի օգտագործվել 289-րդ հոդվածով և սույն հոդվածի առաջին պարբերությամբ նախատեսված կերպով, կվճարվի Ֆինանսական հանձնաժողովին՝ սույն պայմանագրի VIII մասի (Ֆինանսական դրույթներ)236-րդ հոդվածի (ii) կետի դրույթներին համապատասխան օգտագործվելու համար։

Հոդված 292։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է իր քաղաքացիներին փոխհատուցել դաշնակից երկրներում նրանց գույքի, իրավունքների կամ շահերի վաճառքի կամ պահման առնչությամբ։

Հոդված 293։ Այն դաշնակից տերության կամ նոր պետության կառավարությունները, որոնք իշխանություն են իրականացնում սույն պայմանագրով կամ 1912 թ. հոկտեմբերի 17-ից հետո կնքված որևէ այլ պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքում, կարող են լուծարել այդ տարածքում գտնվող թուրքական ընկերությունների կամ Թուրքիայի քաղաքացիների վերահսկած ընկերությունների գույքը, իրավունքներն ու շահերը։ Լուծարումից ստացված հասույթը կվճարվի անմիջապես ընկերությանը։ Սույն հոդվածը չի կիրառվի այն ընկերությունների նկատմամբ, որոնցում դաշնակից քաղաքացիները՝ ներառյալ մանդատի տակ դրված տարածքների քաղաքացիները,1914 թ. օգոստոսի 1-ին գերակշռող մասնակցություն են ունեցել։ Լուծարումից ստացված հասույթի վճարմանը վերաբերող սույն հոդվածի առաջին պարբերության դրույթները չեն կիրառվում երկաթուղային ձեռնարկությունների դեպքում, երբ սեփականատերը թուրքական ընկերություն է, որի կապիտալի մեծամասնությունը կամ վերահսկողությունը գերմանացի, ավստրիացի, հունգարացի կամ բուլղարացի քաղաքացիների ձեռքում է՝ ուղղակիորեն կամ իրենց վերահսկած ընկերությունում նրանց մասնակցության միջոցով, կամ այդպիսիք են եղել 1914 թ. օգոստոսի 1-ին։ Այդ դեպքում լուծարումից ստացված հասույթը կվճարվի Ֆինանսական հանձնաժողովին։

Հոդված 294։ Թուրքիայի կառավարությունը Գլխավոր դաշնակից տերությունների պահանջով կստանձնի այն թուրքական ընկերության ձեռնարկությունը, գույքը, իրավունքներն ու շահերը, որն ունի երկաթուղային կոնցեսիա սույն պայմանագրից բխող Թուրքիայի տարածքում, և Ֆինանսական հանձնաժողովի ցուցումների համաձայն կփոխանցի նշված ձեռնարկությունը, գույքը, իրավունքներն ու շահերը՝ տվյալ գծում կամ ձեռնարկությունում իր հնարավոր մասնակցության հետ միասին, Ազգերի լիգայի խորհրդի նշանակած իրավարարի սահմանելիք գնով։ Այդ գնի գումարը կվճարվի Ֆինանսական հանձնաժողովին և նրա կողմից,293-րդ հոդվածի համաձայն ստացված ցանկացած գումարի հետ միասին, կբաշխվի ընկերությունում ուղղակի կամ անուղղակի մասնակցություն ունեցող անձանց միջև։ Գերմանիայի, Ավստրիայի, Հունգարիայի կամ Բուլղարիայի քաղաքացիների մասնակցությանը վերագրվող բաժինը կվճարվի համապատասխանաբար Գերմանիայի, Ավստրիայի, Հունգարիայի և Բուլղարիայի հետ խաղաղության պայմանագրերով ստեղծված Հատուցումների հանձնաժողովին։ Գնի՝ Թուրքիայի կառավարությանը վերագրվող բաժինը Ֆինանսական հանձնաժողովը կպահի սույն պայմանագրի VIII մասի (Ֆինանսական դրույթներ)236-րդ հոդվածում նշված նպատակների համար։

Հոդված 295։ Մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո վեցամսյա ժամկետի ավարտը Թուրքիայի կառավարությունը գործուն կերպով կարգելի իր տարածքում գտնվող այն գույքի, իրավունքների և շահերի հետ կապված բոլոր գործարքները, որոնք սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու պահին պատկանում են Գերմանիային, Ավստրիային, Հունգարիային, Բուլղարիային կամ նրանց քաղաքացիներին՝ բացառությամբ այն չափի, որը կարող է անհրաժեշտ լինել Գերմանիայի հետ խաղաղության պայմանագրի 260-րդ հոդվածի կամ Ավստրիայի, Հունգարիայի կամ Բուլղարիայի հետ խաղաղության պայմանագրերի համապատասխան դրույթների կատարման համար։ Նշված պետությունների գույքին վերաբերող սույն պայմանագրի հատուկ դրույթների պահպանմամբ՝ Թուրքիայի կառավարությունը կլուծարի վերը հիշատակված այն գույքը, իրավունքներն ու շահերը, որոնց մասին Գլխավոր դաշնակից տերություններն իրեն կհայտնեն նշված վեցամսյա ժամկետում։ Այդ լուծարումը կկատարվի նշված տերությունների ղեկավարությամբ և նրանց մատնանշած ձևով։ Այդ գույքի հետ գործարքների արգելքը կպահպանվի մինչև լուծարման ավարտը։ Լուծարումից ստացված հասույթը կվճարվի անմիջապես սեփականատերերին՝ բացառությամբ այն դեպքերի, երբ լուծարված գույքը պատկանում է գերմանական, ավստրիական, հունգարական կամ բուլղարական պետություններին։ Այդ դեպքում հասույթը կհանձնվի այն պետության հետ խաղաղության պայմանագրով ստեղծված Հատուցումների հանձնաժողովին, որին պատկանում էր գույքը։

Հոդված 296։ Սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքում իշխանություն իրականացնող կառավարությունները կարող են լուծարել այդ տարածքում գտնվող այն գույքը, իրավունքներն ու շահերը, որոնք սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու պահին պատկանում են Գերմանիային, Ավստրիային, Հունգարիային, Բուլղարիային կամ նրանց քաղաքացիներին, եթե դրանց հարցը չի կարգավորվել Գերմանիայի հետ խաղաղության պայմանագրի 260-րդ հոդվածի կամ Ավստրիայի, Հունգարիայի կամ Բուլղարիայի հետ խաղաղության պայմանագրերի համապատասխան դրույթների հիման վրա։ Լուծարումից ստացված հասույթը կտնօրինվի 295-րդ հոդվածով նախատեսված կարգով։

Հոդված 297։ Եթե սեփականատիրոջ դիմումի հիման վրա 287-րդ հոդվածով նախատեսված Իրավարար հանձնաժողովը համոզվի, որ 293-րդ,295-րդ կամ 296-րդ հոդվածների ուժով լուծարված որևէ գույքի վաճառքի պայմանները կամ այդ գույքի գտնվելու տարածքում իշխանություն իրականացնող կառավարության՝ իր ընդհանուր օրենսդրությունից դուրս ձեռնարկած միջոցներն անարդարացիորեն վնասել են ստացված գնին, Հանձնաժողովն իր հայեցողությամբ կարող է սեփականատիրոջը շնորհել այդ կառավարության վճարման ենթակա արդարացի փոխհատուցում։

Հոդված 298։ Հաստատվում է դաշնակից տերություններից որևէ մեկի տարածքում գտնվող թշնամական գույքի, իրավունքների ու շահերի վերաբերյալ պատերազմական օրենսդրության կատարման նպատակով այդ տերության որևէ դատարանի կամ կառավարական գերատեսչության ընդունած կամ որպես այդպիսիք ներկայացված սեփականության փոխանցման և ձեռնարկությունների կամ ընկերությունների լուծարման ակտերի, ինչպես նաև բոլոր այլ հրամանների, կարգադրությունների, որոշումների կամ ցուցումների վավերականությունը։ Բոլոր անձանց շահերը արդյունավետորեն կարգավորված կհամարվեն այդ շահերին առնչվող գույքի վերաբերյալ յուրաքանչյուր հրամանով, կարգադրությամբ, որոշմամբ կամ ցուցումով՝ անկախ նրանից, թե այդ շահերը հատուկ նշվա՞ծ են այդ հրամանում, կարգադրությունում, որոշման մեջ կամ ցուցման մեջ։ Նման հրամանի, կարգադրության, որոշման կամ ցուցման կատարմամբ տնօրինված որևէ գույքի, իրավունքի կամ շահի փոխանցման օրինաչափությունը կասկածի չի դրվի։ Հաստատվում է դաշնակից տերությունների տարածքներում որևէ գույքի, ձեռնարկության կամ ընկերության վերաբերյալ ձեռնարկված յուրաքանչյուր գործողություն՝ դրա ուսումնասիրության, արգելանքի, հարկադիր կառավարման, օգտագործման, ռեկվիզիցիայի, վերահսկողության կամ լուծարման, գույքի, իրավունքների կամ շահերի վաճառքի կամ կառավարման, պարտքերի հավաքագրման կամ մարման, ծախսերի, գանձումների կամ ծախքերի վճարման կամ ցանկացած այլ հարցի առնչությամբ, եթե այն կատարվել է դաշնակից տերություններից որևէ մեկի որևէ դատարանի կամ կառավարական գերատեսչության ընդունած կամ որպես այդպիսիք ներկայացված՝ թշնամական գույքի, իրավունքների կամ շահերի վերաբերյալ պատերազմական օրենսդրության կատարման նպատակով արձակված հրամանների, կարգադրությունների, որոշումների կամ ցուցումների հիման վրա։

Հոդված 299։ Հաստատվում է 1918 թ. հոկտեմբերի 30-ից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը դաշնակից տերություններից մեկի կամ մի քանիսի կողմից կամ նրանց լիազորությամբ Թուրքիայի տարածքում Գերմանիայի, Ավստրիայի, Հունգարիայի կամ Բուլղարիայի կամ նրանց քաղաքացիների գույքի, իրավունքների և շահերի վերաբերյալ ձեռնարկված ցանկացած միջոցի վավերականությունը։ Այդ միջոցների հետևանքով դաշնակից տերությունների վերահսկողության ներքո մնացած ցանկացած մնացորդ կտնօրինվի 295-րդ հոդվածի վերջին պարբերությամբ նախատեսված կարգով։

Հոդված 300։ Թուրքիան կամ 1914 թ. օգոստոսի 1-ին Թուրքիայի քաղաքացի եղած կամ այդ օրվանից հետո այդպիսին դարձած ցանկացած անձ՝ անկախ բնակության վայրից, կամ նրա անունից գործող որևէ մեկը, որևէ պահանջ կամ հայց չի ներկայացնի դաշնակից որևէ տերության կամ այդ տերության իրավական որևէ մարմնի կամ կառավարական գերատեսչության անունից կամ ղեկավարությամբ գործող որևէ անձի դեմ՝ պատերազմի ընթացքում կամ դրան նախապատրաստվելիս Թուրքիայի քաղաքացիների գույքի, իրավունքների կամ շահերի վերաբերյալ որևէ գործողության կամ անգործության կապակցությամբ։ Նույն կերպ՝ որևէ անձի դեմ պահանջ կամ հայց չի ներկայացվի դաշնակից որևէ տերության արտակարգ պատերազմական միջոցների, օրենքների կամ կանոնակարգերի հիման վրա կամ դրանց համապատասխան կատարված որևէ գործողության կամ անգործության կապակցությամբ։

Հոդված 301։ Թուրքիայի կառավարությունը, պահանջ ստանալու դեպքում, սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում դաշնակից յուրաքանչյուր տերությանը կհանձնի իր քաղաքացիների մոտ պահվող այն արժեթղթերը, վկայականները, ակտերն ու իրավունքը հաստատող փաստաթղթերը, որոնք վերաբերում են սույն պայմանագրի դրույթների համաձայն լուծարման ենթակա գույքին, իրավունքներին կամ շահերին՝ ներառյալ տվյալ տերության օրենքներով կազմավորված որևէ ընկերության բաժնետոմսերը, բաժնային կապիտալը, պարտատոմսերը, պարտատոմսային կապիտալը կամ այլ պարտավորությունները։ Թուրքիայի կառավարությունը շահագրգիռ դաշնակից որևէ տերության պահանջով ցանկացած ժամանակ կտրամադրի պահանջվող տեղեկությունները այդ գույքի, իրավունքների ու շահերի կամ 1914 թ. հուլիսի 1-ից ի վեր դրանց վերաբերող ցանկացած գործարքի վերաբերյալ։

Հոդված 302։ Մի կողմից՝ սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու պահին Թուրքիայի տարածքում բնակվող Թուրքիայի կառավարության կամ նրա քաղաքացիների (բացառությամբ դաշնակից խմբերի կամ քաղաքացիների վերահսկած թուրքական ընկերությունների), մյուս կողմից՝ դաշնակից տերությունների կառավարությունների կամ նրանց այն քաղաքացիների միջև պարտքերը, որոնք 1914 թ. օգոստոսի 1-ին ո՛չ Թուրքիայի քաղաքացի են եղել, ո՛չ էլ (բացառությամբ թուրքական ծառայության մեջ գտնվող օտարերկրյա պաշտոնյաների՝ իրենց աշխատավարձերի, կենսաթոշակների կամ պաշտոնական վարձատրության առնչությամբ) Թուրքիայի տարածքում բնակվել կամ ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացրել, կվճարվեն կամ կհաշվեգրվեն համապատասխան դաշնակից տերության, նրա գաղութների կամ հովանավորյալ տարածքների, Բրիտանական դոմինիոնների կամ Հնդկաստանի արժույթով։ Այս կանոնը վերաբերում է մինչև պատերազմը վճարման ենթակա կամ պատերազմի ընթացքում վճարման ենթակա դարձած այն պարտքերին, որոնք առաջացել են գործարքներից կամ պայմանագրերից, որոնց ամբողջական կամ մասնակի կատարումը կասեցվել է պատերազմի պատճառով, և չի վերաբերում սույն պայմանագրի VIII մասի (Ֆինանսական դրույթներ)236-րդ հոդվածով և I հավելվածով նախատեսված Օսմանյան պետական պարտքին։ Եթե պարտքը վճարման ենթակա էր այլ արժույթով, փոխարկումը կկատարվի նախապատերազմյան փոխարժեքով։ Սույն դրույթի նպատակների համար նախապատերազմյան փոխարժեքը կսահմանվի որպես տվյալ դաշնակից երկրում այդ երկրի և Թուրքիայի միջև պատերազմի սկսվելուն անմիջապես նախորդող ամսվա ընթացքում գործող հեռագրային փոխանցումների միջին փոխարժեք։ Եթե պայմանագրով սահմանված է այն արժույթը, որով արտահայտված է պարտքը, համապատասխան դաշնակից տերության արժույթին փոխարկելու հաստատուն փոխարժեք, ապա փոխարժեքին վերաբերող վերոհիշյալ դրույթները չեն կիրառվի։ Սույն բաժնում նշված թշնամական գույքի, իրավունքների ու շահերի լուծարումից ստացված հասույթը և թշնամիների դրամական միջոցները նույնպես կհաշվառվեն վերը նախատեսված արժույթով և փոխարժեքով։ Փոխարժեքին վերաբերող սույն հոդվածի դրույթները չեն շոշափի սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքներում բնակվող անձանց նկատմամբ կամ նրանցից ստացման ենթակա պարտքերը։

Հոդված 303։ 287–302-րդ հոդվածների դրույթները կիրառվում են արդյունաբերական, գրական և գեղարվեստական սեփականության նկատմամբ, որի հարցը կարգավորվել է կամ կարող է կարգավորվել դաշնակից տերությունների կողմից պատերազմական օրենսդրությամբ կամ սույն պայմանագրի դրույթներին համապատասխան գույքի, իրավունքների, շահերի, ընկերությունների կամ ձեռնարկությունների լուծարման ընթացքում։ ԲԱԺԻՆ V։ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐ, ՎԱՂԵՄՈՒԹՅՈՒՆ, ԴԱՏԱԿԱՆ ՎՃԻՌՆԵՐ։

Հոդված 304։ Սույնին կցված հավելվածում որոշակի պայմանագրերի կամ պայմանագրերի տեսակների վերաբերյալ պարունակվող բացառությունների և հատուկ կանոնների պահպանմամբ՝ թշնամիների միջև կնքված ցանկացած պայմանագիր կպահպանվի կամ կլուծվի այն դաշնակից տերության իրավունքով, որի քաղաքացին է այն կողմը, որը 1914 թ. օգոստոսի 1-ին Թուրքիայի հպատակ չէր, և այդ իրավունքով նախատեսված պայմաններով։

Հոդված 305։ Վաղեմության կամ հայցի իրավունքի սահմանափակման բոլոր ժամկետները՝ անկախ նրանից, թե սկսվել են պատերազմից առաջ, թե հետո, Բարձր պայմանավորվող կողմերի տարածքում թշնամիների միջև հարաբերությունների առումով կհամարվեն կասեցված 1914 թ. հոկտեմբերի 29-ից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը։ Դրանք կրկին կսկսեն հոսել ամենավաղը սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց երեք ամիս անց։ Այս դրույթը կկիրառվի տոկոսային կամ շահաբաժնային կտրոնների ներկայացման կամ վիճակահանությամբ մարման հանված կամ այլ հիմքով մարման ենթակա արժեթղթերը մարման ներկայացնելու համար սահմանված ժամկետի նկատմամբ։ Հաշվի առնելով Ճապոնիայի իրավունքի դրույթները՝ ո՛չ սույն հոդվածը, ո՛չ 304-րդ հոդվածը, ո՛չ էլ սույնին կցված հավելվածը չեն կիրառվի Ճապոնիայի և Թուրքիայի քաղաքացիների միջև կնքված պայմանագրերի նկատմամբ։

Հոդված 306։ Թշնամիների միջև մինչև պատերազմը կազմված որևէ շրջանառելի վճարային փաստաթուղթ անվավեր չի համարվի միայն այն պատճառով, որ սահմանված ժամկետում չի ներկայացվել ընդունման կամ վճարման, դրա ընդունման կամ վճարման մերժման մասին չի տեղեկացվել փաստաթուղթը կազմողին կամ փոխանցագրողներին, փաստաթուղթը չի բողոքագրվել, կամ պատերազմի ընթացքում որևէ ձևականություն չի կատարվել։ Եթե այն ժամկետը, որի ընթացքում շրջանառելի վճարային փաստաթուղթը պետք է ներկայացվեր ընդունման կամ վճարման, կամ ընդունման կամ վճարման մերժման մասին պետք է տեղեկացվեր կազմողին կամ փոխանցագրողին, կամ փաստաթուղթը պետք է բողոքագրվեր, ավարտվել է պատերազմի ընթացքում, իսկ ներկայացում, բողոքագրում կամ մերժման մասին ծանուցում կատարելու պարտականություն ունեցող կողմը պատերազմի ընթացքում դա չի կատարել, ապա սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո կտրամադրվի առնվազն երեքամսյա ժամկետ, որի ընթացքում կարող է կատարվել ներկայացումը, ընդունման կամ վճարման մերժման մասին ծանուցումը կամ բողոքագրումը։

Հոդված 307։ Պատերազմի ընթացքում թուրքական որևէ դատական կամ վարչական մարմնի կողմից այն անձի դեմ կամ նրա շահերը վնասող ընդունված վճիռները կամ կատարման հրամայված միջոցները, որը տվյալ պահին դաշնակից տերության քաղաքացի էր, կամ այն ընկերության դեմ կամ շահերը շոշափող նման վճիռներն ու միջոցները, որտեղ դաշնակից այդ քաղաքացին մասնակցություն ուներ, այդ քաղաքացու դիմումով ենթակա կլինեն վերանայման 287-րդ հոդվածով նախատեսված Իրավարար հանձնաժողովի կողմից։ Երբ այդպիսի ընթացքն արդարացի և հնարավոր է, կողմերը կվերադարձվեն այն վիճակին, որում գտնվում էին մինչև թուրքական մարմնի կողմից վճռի ընդունումը կամ կատարման միջոցի հրամայումը։ Երբ դա հնարավոր չէ, վճռից կամ կատարման միջոցից վնաս կրած դաշնակից տերության քաղաքացին իրավունք կունենա ստանալու Իրավարար հանձնաժողովի արդարացի համարած փոխհատուցումը, որը կվճարի Թուրքիայի կառավարությունը։ Եթե պայմանագիրը լուծվել է կողմերից մեկի՝ դրա դրույթները չկատարելու կամ հենց պայմանագրով նախատեսված իրավունքն իրականացնելու պատճառով, վնաս կրած կողմը կարող է դիմել Իրավարար հանձնաժողովին։ Հանձնաժողովը կարող է վնաս կրած կողմին փոխհատուցում շնորհել կամ կարգադրել Թուրքիայում լուծարումից վնասված ցանկացած իրավունքի վերականգնումը, երբ, հաշվի առնելով գործի հանգամանքները, նման վերականգնումն արդարացի և հնարավոր է։ Թուրքիան կփոխհատուցի սույն հոդվածի դրույթներին համապատասխան կատարված որևէ վերադարձից կամ վերականգնումից վնաս կրած ցանկացած երրորդ անձի։

Հոդված 308։ Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց առաջ, մի կողմից՝ դաշնակից տերությունների կամ այն նոր պետությունների քաղաքացի եղած կամ դարձած անձանց, որոնց տարածքն անջատվել է Թուրքիայից, մյուս կողմից՝ Թուրքիայի քաղաքացիների միջև կնքված պայմանագրերին վերաբերող բոլոր հարցերը կորոշեն այն դաշնակից տերության կամ նոր պետության ազգային կամ հյուպատոսական դատարանները, որի քաղաքացին է պայմանագրի կողմերից մեկը՝ բացառելով թուրքական դատարանները։

Հոդված 309։ Դաշնակից տերության կամ Թուրքիայից անջատված տարածք ունեցող նոր պետության ազգային կամ հյուպատոսական դատարանների կայացրած վճիռները կամ 287-րդ հոդվածով նախատեսված Իրավարար հանձնաժողովի ընդունած որոշումները, այն բոլոր դեպքերում, որոնց լուծման համար դրանք սույն պայմանագրով իրավասու են, Թուրքիայում վերջնական կճանաչվեն և կկատարվեն՝ առանց դրանց կատարողական ուժ հայտարարելու անհրաժեշտության։ ՀԱՎԵԼՎԱԾ։ I․ Ընդհանուր դրույթներ։ 1։ 304–306-րդ հոդվածների և սույն հավելվածի դրույթների իմաստով պայմանագրի կողմերը թշնամիներ կհամարվեն, երբ նրանց միջև առևտուրը փաստացի անհնար է դարձել կամ արգելվել է, կամ այլ կերպ անօրինական է դարձել այն օրենքների, հրամանների կամ կանոնակարգերի ներքո, որոնց ենթակա էր այդ կողմերից մեկը։ Նրանք թշնամիներ դարձած կհամարվեն այն օրվանից, երբ նման առևտուրը փաստացի անհնար է դարձել, արգելվել է կամ այլ կերպ անօրինական է դարձել։ 2։ Պայմանագրերի հետևյալ տեսակները մնում են ուժի մեջ՝ դաշնակից տերությունների կողմից պատերազմի ընթացքում ընդունված ներպետական օրենքների, հրամանների կամ կանոնակարգերի կիրառման և պայմանագրերի պայմանների պահպանմամբ․ (a) Կալվածքների կամ անշարժ կամ շարժական գույքի փոխանցմանն ուղղված պայմանագրերը, երբ դրանցով նախատեսված գույքի սեփականությունն անցել է կամ առարկան հանձնվել է մինչև կողմերի թշնամիներ դառնալը, (b) Հողերի և տների վարձակալության ու վարձակալելու համաձայնագրերը, (c) Հիփոթեքի, գրավի կամ պահման իրավունքի պայմանագրերը, (d) Անհատների կամ ընկերությունների և պետության, նահանգների, համայնքների կամ վարչական գործառույթներ իրականացնող համանման այլ իրավաբանական անձանց միջև պայմանագրերը, ինչպես նաև պետության, նահանգների, համայնքների կամ վարչական գործառույթներ իրականացնող համանման այլ իրավաբանական անձանց շնորհած կոնցեսիաները՝ սակայն սույն պայմանագրով սահմանված կոնցեսիաներին վերաբերող հատուկ դրույթների պահպանմամբ։ Երբ այս կերպ պահպանված պայմանագրերի կատարումը տնտեսական պայմանների փոփոխության հետևանքով կողմերից մեկին էական վնաս կպատճառեր,287-րդ հոդվածով նախատեսված Իրավարար հանձնաժողովը վնաս կրած կողմի պահանջով լիազորված կլինի նրան որպես հատուցում արդարացի փոխհատուցում շնորհելու։ II․ Պայմանագրերի որոշ տեսակներին վերաբերող դրույթներ։ Ֆոնդային և ապրանքային բորսաների գործարքներ։ 3։ (a) Բարձր պայմանավորվող կողմերը հաստատում են պատերազմի ընթացքում ճանաչված որևէ բորսայի կամ առևտրային միության ընդունած այն կանոնները, որոնք նախատեսում են թշնամու կողմից մինչև պատերազմը կնքված գործարքների փակումը, ինչպես նաև դրանց հիման վրա կատարված յուրաքանչյուր գործողություն՝ պայմանով, որ՝ (1) Գործարքով ուղղակի նախատեսված էր դրա ենթակայությունը տվյալ բորսայի կամ միության կանոններին, (2) Կանոնները կիրառվում էին բոլոր շահագրգիռ անձանց նկատմամբ, (3) Փակման պայմաններն արդարացի և ողջամիտ էին։ (b) Հաստատվում է նաև բամբակի ֆյուչերսային գործարքների փակումը, որոնք Լիվերպուլի բամբակի միության որոշմամբ փակվել են 1914 թ. հուլիսի 31-ի դրությամբ։ Ապահովում։ 4։ Թշնամու չվճարված պարտքի դիմաց պահվող ապահովման վաճառքը վավեր կհամարվի՝ անկախ սեփականատիրոջը ծանուցելուց, եթե պարտատերը գործել է բարեխղճորեն և ողջամիտ խնամքով ու շրջահայացությամբ, և նման վաճառքի հիմքով պարտապանի որևէ պահանջ չի ընդունվի։ Շրջանառելի վճարային փաստաթղթեր։ 5։ Եթե անձը մինչև պատերազմը կամ դրա ընթացքում որևէ շրջանառելի վճարային փաստաթղթով պարտավորություն է ստանձնել իրեն տրված այն անձի պարտավորության հիման վրա, որը հետագայում թշնամի է դարձել, վերջինս, չնայած պատերազմի սկսվելուն, կմնա պատասխանատու՝ առաջին անձին նրա պարտավորության առնչությամբ փոխհատուցելու համար։ III․ Ապահովագրության պայմանագրեր։ 6։ Հաջորդ պարբերությունների դրույթները կկիրառվեն միայն Թուրքիայի քաղաքացիների և այն դաշնակից տերությունների քաղաքացիների միջև ապահովագրության ու վերաապահովագրության պայմանագրերի նկատմամբ, որոնց դեպքում Թուրքիայի հետ առևտուրն արգելված է եղել։ Այս դրույթները չեն կիրառվի Թուրքիայի քաղաքացիների և սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքում հաստատված ընկերությունների կամ անհատների միջև պայմանագրերի նկատմամբ՝ նույնիսկ եթե նրանք դաշնակից տերությունների քաղաքացիներ են։ Այն դեպքերում, երբ հաջորդ պարբերությունների դրույթները չեն կիրառվում, ապահովագրության և վերաապահովագրության պայմանագրերը կենթարկվեն 304-րդ հոդվածի դրույթներին։ Հրդեհից ապահովագրություն։ 7։ Գույքը հրդեհից ապահովագրելու այն պայմանագրերը, որոնք տվյալ գույքում շահագրգռվածություն ունեցող անձը կնքել է հետագայում թշնամի դարձած այլ անձի հետ, լուծված չեն համարվի պատերազմի սկսվելու, տվյալ անձի թշնամի դառնալու կամ պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո երեք ամսվա ընթացքում պայմանագրով իր պարտավորությունները չկատարելու պատճառով։ Սակայն դրանք կլուծվեն այն օրը, երբ սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երեքամսյա ժամկետի ավարտից հետո առաջին անգամ վճարման ենթակա կդառնա տարեկան ապահովագրավճարը։ Հաշվարկ կկատարվի պատերազմի ընթացքում վճարման ենթակա դարձած չվճարված ապահովագրավճարների կամ պատերազմի ընթացքում առաջացած կորուստների վերաբերյալ պահանջների առնչությամբ։ 8։ Եթե վարչական կամ օրենսդրական գործողությամբ մինչև պատերազմը կատարված հրդեհային ապահովագրությունը պատերազմի ընթացքում սկզբնական ապահովագրողից փոխանցվել է մեկ այլ ապահովագրողի, փոխանցումը կճանաչվի, և սկզբնական ապահովագրողի պատասխանատվությունը դադարած կհամարվի փոխանցման օրվանից։ Սակայն սկզբնական ապահովագրողն իրավունք կունենա պահանջով ստանալու փոխանցման պայմանների վերաբերյալ ամբողջական տեղեկություն, և եթե պարզվի, որ այդ պայմաններն արդարացի չեն եղել, դրանք կփոփոխվեն այնքանով, որքանով անհրաժեշտ է դրանք արդարացի դարձնելու համար։ Բացի այդ, ապահովագրված անձը, սկզբնական ապահովագրողի համաձայնությամբ, իրավունք կունենա պահանջի օրվանից պայմանագիրը հետ փոխանցելու սկզբնական ապահովագրողին։ Կյանքի ապահովագրություն։ 9։ Ապահովագրողի և հետագայում թշնամի դարձած անձի միջև կնքված կյանքի ապահովագրության պայմանագրերը լուծված չեն համարվի պատերազմի սկսվելու կամ տվյալ անձի թշնամի դառնալու պատճառով։ Պատերազմի ընթացքում նախորդ դրույթի համաձայն չլուծված համարվող պայմանագրով վճարման ենթակա դարձած ցանկացած գումար կարող է գանձվել պատերազմից հետո՝ վճարման ենթակա դառնալու օրվանից մինչև վճարման օրը տարեկան 5 տոկոսի ավելացմամբ։ Եթե պայմանագիրը պատերազմի ընթացքում դադարել է ապահովագրավճարների չվճարման պատճառով կամ անվավեր է դարձել պայմանագրի պայմանների խախտման հետևանքով, ապահովագրված անձը, նրա ներկայացուցիչները կամ իրավասու անձինք իրավունք կունենան սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո տասներկու ամսվա ընթացքում ցանկացած ժամանակ ապահովագրողից պահանջելու ապահովագրական վկայագրի հետգնման արժեքը՝ դրա դադարման կամ անվավերության օրվա դրությամբ։ 10։ Եթե կյանքի ապահովագրության պայմանագրերը կնքվել են հետագայում թշնամի երկիր դարձած երկրում հաստատված ապահովագրական ընկերության տեղական մասնաճյուղի կողմից, պայմանագիրը, եթե դրանով հակառակ պայման չի նախատեսված, կկարգավորվի տեղական իրավունքով։ Սակայն ապահովագրողն իրավունք կունենա ապահովագրված անձից կամ նրա ներկայացուցիչներից պահանջելու պատերազմի ընթացքում ձեռնարկված միջոցների հիման վրա վճարված գումարների կամ ներկայացված կամ հարկադրաբար կատարված պահանջների գումարների վերադարձը, եթե նման պահանջների ներկայացումը կամ հարկադիր կատարումը չի համապատասխանել հենց պայմանագրի պայմաններին կամ դրա կնքման պահին գոյություն ունեցող օրենքներին ու պայմանագրերին։ 11։ Յուրաքանչյուր դեպքում, երբ պայմանագրի նկատմամբ կիրառելի իրավունքով ապահովագրողը, չնայած ապահովագրավճարների չվճարմանը, մնում է պայմանագրով կապված մինչև ապահովագրված անձին պայմանագրի դադարեցման մասին ծանուցելը, նա, եթե այդ ծանուցումը կատարելուն պատերազմն է խոչընդոտել, իրավունք կունենա ապահովագրված անձից գանձելու չվճարված ապահովագրավճարները՝ տարեկան 5 տոկոսի ավելացմամբ։ 12։ 9–11-րդ պարբերությունների նպատակների համար ապահովագրական պայմանագրերը կհամարվեն կյանքի ապահովագրության պայմանագրեր, երբ երկու կողմերի փոխադարձ պարտավորությունների հաշվարկի համար հիմնվում են մարդկային կյանքի հավանականությունների և տոկոսադրույքի համակցության վրա։ Ծովային ապահովագրություն։ 13։ Ապահովագրողի և հետագայում թշնամի դարձած անձի միջև կնքված ծովային ապահովագրության պայմանագրերը՝ ներառյալ ժամկետային և նավարկության ապահովագրական վկայագրերը, լուծված կհամարվեն տվյալ անձի թշնամի դառնալու պահին՝ բացառությամբ այն դեպքերի, երբ պայմանագրով ստանձնված ռիսկի համար պատասխանատվությունն սկսվել էր մինչև նրա թշնամի դառնալը։ Եթե ռիսկի համար պատասխանատվությունը դեռ չէր սկսվել, ապահովագրավճարի կամ այլ ձևով վճարված գումարները ենթակա կլինեն ապահովագրողից հետ գանձման։ Եթե ռիսկի համար պատասխանատվությունն սկսվել էր, պայմանագրին ուժ կտրվի՝ չնայած կողմի թշնամի դառնալուն, և պայմանագրով թե՛ ապահովագրավճարների, թե՛ կորուստների առնչությամբ վճարման ենթակա գումարները կարող են գանձվել սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո։ Եթե համաձայնություն ձեռք բերվի պատերազմի մեջ եղած պետությունների քաղաքացիներին կամ նրանց կողմից մինչև պատերազմը վճարման ենթակա դարձած և պատերազմից հետո գանձված գումարների նկատմամբ տոկոսներ վճարելու մասին, ապա ծովային ապահովագրության պայմանագրերով հատուցվող կորուստների դեպքում այդ տոկոսները կհաշվարկվեն կորստի օրվանից մեկ տարվա ավարտից հետո։ 14։ Հետագայում թշնամի դարձած ապահովագրված անձի հետ ծովային ապահովագրության որևէ պայմանագիր չի համարվի ծածկող այն կորուստները, որոնք առաջացել են այն տերության պատերազմական գործողություններից, որի քաղաքացին էր ապահովագրողը, կամ այդ տերության դաշնակիցների նման գործողություններից։ 15։ Եթե ապացուցվի, որ մինչև պատերազմը հետագայում թշնամի դարձած ապահովագրողի հետ ծովային ապահովագրության պայմանագիր կնքած անձը պատերազմի սկսվելուց հետո նույն ռիսկը ծածկող նոր պայմանագիր է կնքել թշնամի չհանդիսացող ապահովագրողի հետ, նոր պայմանագիրը դրա կնքման օրվանից կհամարվի սկզբնական պայմանագրին փոխարինող։ Վճարման ենթակա ապահովագրավճարները կճշգրտվեն այն հիմքով, որ սկզբնական ապահովագրողը պայմանագրով պատասխանատու է մնացել միայն մինչև նոր պայմանագրի կնքման պահը։ Այլ ապահովագրություններ։ 16։ Մինչև պատերազմը ապահովագրողի և հետագայում թշնամի դարձած անձի միջև կնքված ապահովագրության պայմանագրերը, բացի 7–15-րդ պարբերություններում դիտարկվածներից, բոլոր առումներով կդիտարկվեն նույն հիմքով, ինչ նշված պարբերությունների համաձայն կդիտարկվեին նույն անձանց միջև հրդեհից ապահովագրության պայմանագրերը։ Վերաապահովագրություն։ 17։ Հետագայում թշնամի դարձած անձի հետ վերաապահովագրության բոլոր պայմանագրերը չեղարկված կհամարվեն այդ անձի թշնամի դառնալու հետևանքով՝ սակայն չվնասելով պատերազմի ավարտից հետո մինչև պատերազմն սկսված կյանքի կամ ծովային ռիսկերի առնչությամբ վճարման ենթակա գումարները գանձելու իրավունքը։ Այնուամենայնիվ, եթե ներխուժման պատճառով վերաապահովագրվողի համար անհնար է եղել այլ վերաապահովագրող գտնել, պայմանագիրը կմնա ուժի մեջ մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց երեք ամիս հետո։ Երբ վերաապահովագրության պայմանագիրը սույն պարբերությամբ անվավեր է դառնում, կողմերի միջև հաշիվների ճշգրտում կկատարվի թե՛ վճարված և վճարման ենթակա ապահովագրավճարների, թե՛ մինչև պատերազմն սկսված կյանքի կամ ծովային ռիսկերի կորուստների համար պատասխանատվության առնչությամբ։9–15-րդ պարբերություններում չնշված ռիսկերի դեպքում հաշիվների ճշգրտումը կկատարվի կողմերի թշնամիներ դառնալու օրվա դրությամբ՝ առանց հաշվի առնելու այդ օրվանից հետո հնարավոր առաջացած կորուստների պահանջները։ 18։ 17-րդ պարբերության դրույթները հավասարապես կտարածվեն նաև կողմերի թշնամիներ դառնալու պահին գոյություն ունեցող՝ ապահովագրողի կողմից կյանքի կամ ծովային ռիսկերից բացի այլ որևէ ռիսկի ապահովագրության պայմանագրով ստանձնած առանձին ռիսկերի վերաապահովագրության վրա։ 19։ Կյանքի ռիսկերի վերաապահովագրությունը, որը կատարվել է առանձին պայմանագրերով և ոչ թե ընդհանուր վերաապահովագրության պայմանագրով, մնում է ուժի մեջ։ 20։ Մինչև պատերազմը ծովային ապահովագրության պայմանագրի վերաապահովագրության դեպքում վերաապահովագրողին փոխանցված ռիսկի փոխանցումը վավեր կմնա և պայմանագրին ուժ կտրվի՝ չնայած պատերազմի սկսվելուն, եթե այդ ռիսկի համար պատասխանատվությունն սկսվել էր մինչև պատերազմը։ Վերաապահովագրության պայմանագրով թե՛ ապահովագրավճարների, թե՛ կորուստների առնչությամբ վճարման ենթակա գումարները կարող են գանձվել պատերազմից հետո։ 21։ 14-րդ և 15-րդ պարբերությունների և 13-րդ պարբերության վերջին մասի դրույթները կկիրառվեն ծովային ռիսկերի վերաապահովագրության պայմանագրերի նկատմամբ։ ԲԱԺԻՆ VI։ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԿՈՆՑԵՍԻԱՆԵՐ։

Հոդված 310։ 287-րդ հոդվածի դրույթների կիրառմամբ՝ դաշնակից քաղաքացիները և դաշնակից խմբերի կամ քաղաքացիների վերահսկած ընկերությունները, որոնք սույն պայմանագրով թուրքական մնացող տարածքում ունեն մինչև 1914 թ. հոկտեմբերի 29-ը Թուրքիայի կառավարության կամ թուրքական որևէ տեղական մարմնի շնորհած կոնցեսիաներ կամ այն կոնցեսիաները, որոնք 294-րդ հոդվածի ուժով Ֆինանսական հանձնաժողովը կարող է նրանց հատկացնել, այդ կառավարության կամ մարմինների կողմից կրկին կհաստատվեն սկզբնական կոնցեսիոն պայմանագրից և մինչև 1914 թ. հոկտեմբերի 29-ը կնքված հետագա համաձայնություններից բխող իրավունքների լիակատար տիրապետման մեջ։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է այդ պայմանագրերը կամ համաձայնությունները հարմարեցնել նոր տնտեսական պայմաններին և երկարաձգել դրանք 1914 թ. հոկտեմբերի 29-ից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելն ընկած ժամանակահատվածին հավասար ժամկետով։ Թուրքիայի կառավարության հետ վեճի դեպքում հարցը կներկայացվի 287-րդ հոդվածում նշված Իրավարար հանձնաժողովին։ 1914 թ. հոկտեմբերի 29-ից հետո ընդունված բոլոր օրենսդրական կամ այլ դրույթները, բոլոր կոնցեսիաներն ու համաձայնությունները, որոնք վնասում են նախորդ պարբերությունում նշված իրավունքներին, Թուրքիայի կառավարությունն անվավեր և ուժ չունեցող կհայտարարի։ Սույն հոդվածում նշված կոնցեսիոներները կարող են, եթե Ֆինանսական հանձնաժողովը հավանություն տա, ամբողջությամբ կամ մասամբ հրաժարվել պատերազմի ընթացքում կրած վնասի կամ կորստի համար 287-րդ հոդվածով սահմանված պայմաններով Իրավարար հանձնաժողովի շնորհած փոխհատուցումից՝ պայմանագրային փոխհատուցման դիմաց։

Հոդված 311։ Թուրքիայից անջատված և Գլխավոր դաշնակից տերություններից մեկի իշխանության կամ խնամակալության ներքո դրվող տարածքներում դաշնակից քաղաքացիները և դաշնակից խմբերի կամ քաղաքացիների վերահսկած ընկերությունները, որոնք ունեն մինչև 1914 թ. հոկտեմբերի 29-ը Թուրքիայի կառավարության կամ թուրքական որևէ տեղական մարմնի շնորհած կոնցեսիաներ, կշարունակեն լիովին օգտվել պատշաճ կերպով ձեռք բերած իրենց իրավունքներից, իսկ համապատասխան տերությունը կպահպանի տրված երաշխիքները կամ կտրամադրի դրանց համարժեքները։ Այնուամենայնիվ, եթե այդպիսի տերությունը համարի, որ նշված կոնցեսիաներից որևէ մեկի պահպանումը հակասում է հանրային շահին, այն իրավունք կունենա տարածքն իր իշխանության կամ խնամակալության ներքո դրվելու օրվանից վեց ամսվա ընթացքում հետ գնելու այդ կոնցեսիան կամ առաջարկելու դրա փոփոխությունները։ Այդ դեպքում այն պարտավոր կլինի կոնցեսիոներին վճարել արդարացի փոխհատուցում՝ հետևյալ դրույթների համաձայն։ Եթե կողմերը չկարողանան համաձայնության գալ այդ փոխհատուցման չափի շուրջ, այն կորոշվի երեք անդամից կազմված իրավարար դատարանների կողմից․ մեկին կնշանակի այն պետությունը, որի քաղաքացին է կոնցեսիոները կամ, ընկերության դեպքում, կապիտալի մեծամասնության տերերը, մեկին՝ տվյալ տարածքում իշխանություն իրականացնող կառավարությունը, իսկ երրորդին կողմերի համաձայնության բացակայության դեպքում կնշանակի Ազգերի լիգայի խորհուրդը։ Դատարանը ինչպես իրավունքի, այնպես էլ արդարության տեսանկյունից հաշվի կառնի բոլոր վերաբերելի հանգամանքները՝ ելնելով հաջորդ պարբերությամբ նշված ձևով հարմարեցված պայմանագրի պահպանման հիմքից։ Ուժի մեջ պահպանված կոնցեսիայի տերը իրավունք կունենա սույն հոդվածի երկրորդ պարբերությունում նշված ժամկետի ավարտից հետո վեց ամսվա ընթացքում պահանջելու իր պայմանագրի հարմարեցումը նոր տնտեսական պայմաններին։ Համապատասխան կառավարության հետ ուղղակի համաձայնության բացակայության դեպքում որոշում կայացնելու համար հարցը կհանձնվի վերը նախատեսված Իրավարար հանձնաժողովին։

Հոդված 312։ 1913 թ. Բալկանյան պատերազմների հետևանքով կամ սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված բոլոր այն տարածքներում, որոնք նշված չեն 311-րդ հոդվածում, տարածքը վերջնականապես ձեռք բերող պետությունն ինքնաբերաբար կհաջորդի Թուրքիայի պարտականություններին ու վճարային բեռներին 311-րդ հոդվածի առաջին պարբերությունում նշված կոնցեսիոներների և պայմանագրերի տերերի նկատմամբ ու կպահպանի տրված երաշխիքները կամ կտրամադրի դրանց համարժեքները։ Յուրաքանչյուր ձեռք բերող պետության դեպքում այս իրավահաջորդությունն ուժի մեջ կմտնի այն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց, որով կատարվել է փոխանցումը։ Այդ պետությունը կձեռնարկի բոլոր անհրաժեշտ քայլերը՝ ապահովելու կոնցեսիաների շահագործման և պայմանագրերի կատարման անընդհատ շարունակությունը։ Այնուամենայնիվ, սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո կարող են բանակցություններ սկսվել ձեռք բերող պետությունների և պայմանագրերի կամ կոնցեսիաների տերերի միջև՝ այդ կոնցեսիաներն ու պայմանագրերը տվյալ պետությունների օրենսդրությանը և նոր տնտեսական պայմաններին համապատասխանեցնելու շուրջ փոխադարձ համաձայնության նպատակով։ Եթե վեց ամսվա ընթացքում համաձայնություն ձեռք չբերվի, պետությունը կամ կոնցեսիաների կամ պայմանագրերի տերերը կարող են վեճը ներկայացնել 311-րդ հոդվածով նախատեսված ձևով կազմավորված իրավարար դատարանին։

Հոդված 313։ 311-րդ և 312-րդ հոդվածների կիրառումը թղթադրամ թողարկելու իրավունքի առնչությամբ որևէ փոխհատուցում շնորհելու հիմք չի առաջացնի։

Հոդված 314։ Դաշնակից տերությունները պարտավոր չեն Թուրքիայից անջատված տարածքում ճանաչելու 1914 թ. հոկտեմբերի 29-ից հետո Թուրքիայի կառավարության կամ թուրքական տեղական մարմինների շնորհած որևէ կոնցեսիայի վավերականությունը կամ այդ օրվանից հետո կատարված որևէ կոնցեսիայի փոխանցման վավերականությունը։ Նման բոլոր կոնցեսիաներն ու փոխանցումները կարող են հայտարարվել անվավեր և ուժ չունեցող, իսկ դրանց չեղարկումը որևէ փոխհատուցման հիմք չի առաջացնի։

Հոդված 315։ Սույնով չեղարկվում են Թուրքիայի կառավարության կողմից 1918 թ. հոկտեմբերի 30-ից ի վեր շնորհված բոլոր կոնցեսիաները կամ կոնցեսիաների նկատմամբ իրավունքները, ինչպես նաև 1914 թ. օգոստոսի 1-ից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը գերմանացի, ավստրիացի, հունգարացի, բուլղարացի կամ թուրք քաղաքացիներին կամ նրանց վերահսկած ընկերություններին շնորհված բոլոր նման կոնցեսիաներն ու իրավունքները։

Հոդված 316։ (a) Թուրքական օրենքին համապատասխան կազմավորված և Թուրքիայում գործող ցանկացած ընկերություն, որն այժմ կամ հետագայում կվերահսկվի դաշնակից քաղաքացիների կողմից, իրավունք կունենա սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո հինգ տարվա ընթացքում իր գույքը, իրավունքներն ու շահերը փոխանցելու իրեն վերահսկող քաղաքացիների դաշնակից տերություններից որևէ մեկի իրավունքին համապատասխան կազմավորված մեկ այլ ընկերության։ Գույքը, իրավունքներն ու շահերը ստացող ընկերությունը կշարունակի օգտվել այն նույն իրավունքներից և արտոնություններից, որոնցից մյուս ընկերությունն օգտվում էր Թուրքիայի օրենքներով և սույն պայմանագրի պայմաններով՝ նախկինում ստանձնած պարտավորությունները կատարելու պայմանով։ Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է իր օրենսդրությունը փոփոխել այնպես, որ դաշնակից պետությունների ազգային պատկանելություն ունեցող ընկերություններին թույլ տրվի Թուրքիայում ունենալ կոնցեսիաներ կամ պայմանագրեր։ (b) Թուրքական օրենքին համապատասխան կազմավորված և Թուրքիայից անջատված տարածքում գործող ցանկացած ընկերություն, որն այժմ կամ հետագայում կվերահսկվի դաշնակից քաղաքացիների կողմից, նույն կերպ և նույն ժամկետում իրավունք կունենա իր գույքը, իրավունքներն ու շահերը փոխանցելու մեկ այլ ընկերության, որը կազմավորված է կա՛մ տվյալ տարածքում իշխանություն իրականացնող պետության, կա՛մ իրեն վերահսկող քաղաքացիների դաշնակից տերություններից որևէ մեկի իրավունքին համապատասխան։ Գույքը, իրավունքներն ու շահերը ստացող ընկերությունը կշարունակի օգտվել այն նույն իրավունքներից և արտոնություններից, որոնցից օգտվում էր մյուս ընկերությունը՝ ներառյալ սույն պայմանագրով նրան շնորհվածները։ (c) Թուրքիայում՝ դաշնակից պետության ազգային պատկանելություն ունեցող այն ընկերությունները, որոնց թուրքական ընկերությունների գույքը, իրավունքներն ու շահերը փոխանցվել են սույն հոդվածի (a) կետի ուժով, իսկ Թուրքիայից անջատված տարածքներում՝ դաշնակից խմբերի կամ քաղաքացիների վերահսկած թուրքական ազգային պատկանելություն ունեցող ընկերությունները և տվյալ տարածքում իշխանություն իրականացնող պետությունից այլ ազգային պատկանելություն ունեցող այն ընկերությունները, որոնց թուրքական ընկերությունների գույքը, իրավունքներն ու շահերը փոխանցվել են սույն հոդվածի (b) կետի ուժով, չեն ենթարկվի օրենսդրական կամ այլ դրույթների կամ հարկերի, տուրքերի ու գանձումների, որոնք ավելի ծանր են, քան Թուրքիայում՝ թուրքական ազգային պատկանելություն ունեցող նմանատիպ ընկերությունների, իսկ Թուրքիայից անջատված տարածքում՝ այնտեղ իշխանություն իրականացնող պետության ազգային պատկանելություն ունեցող ընկերությունների նկատմամբ կիրառվողները։ (d) Այն ընկերությունները, որոնց թուրքական ընկերությունների գույքը, իրավունքներն ու շահերը փոխանցվել են սույն հոդվածի (a) և (b) կետերի ուժով, այդ փոխանցման պատճառով որևէ հատուկ հարկի չեն ենթարկվի։ ԲԱԺԻՆ VII։ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴՐՈՒՅԹ։

Հոդված 317։ «Դաշնակից տերությունների քաղաքացիներ» եզրույթը, սույն մասում կամ VIII մասում (Ֆինանսական դրույթներ) որտեղ էլ գործածվի, ընդգրկում է՝ (1) Դաշնակից տերության կամ դաշնակից տերության հովանավորության ներքո գտնվող պետության կամ տարածքի բոլոր քաղաքացիներին՝ ներառյալ ընկերություններն ու միավորումները, (2) Դաշնակից տերությունների պաշտպանյալ անձանց, որոնց պաշտպանության վկայականը տրվել է մինչև 1914 թ. օգոստոսի 1-ը, (3) Դաշնակից խմբերի կամ քաղաքացիների վերահսկած թուրքական ֆինանսական, արդյունաբերական և առևտրական ընկերությունները կամ այն ընկերությունները, որոնցում այդ խմբերը կամ քաղաքացիները 1914 թ. օգոստոսի 1-ին ունեին գերակշռող մասնակցություն, (4) Կրոնական կամ բարեգործական հաստատությունները և ուսումնական հիմնարկները, որոնցում դաշնակից տերությունների քաղաքացիները կամ պաշտպանյալ անձինք շահագրգռվածություն ունեն։ Դաշնակից տերությունները սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում Ֆինանսական հանձնաժողովին կհաղորդեն այն ընկերությունների, հաստատությունների և հիմնարկների ցուցակը, որոնցում, իրենց գնահատմամբ, իրենց քաղաքացիներն ունեն գերակշռող մասնակցություն կամ շահագրգռվածություն։ Մաս X․ Օդային նավագնացություն

Հոդված 318։ Դաշնակից տերությունների օդանավերը Թուրքիայի տարածքի և տարածքային ջրերի վրայով ու դրանցում կունենան անցման և վայրէջքի լիակատար ազատություն և կօգտվեն նույն արտոնություններից, ինչ թուրքական օդանավերը, մասնավորապես՝ ցամաքում կամ ծովում վտանգի մեջ հայտնվելու դեպքում։

Հոդված 319։ Դաշնակից տերությունների օդանավերը դեպի որևէ օտար երկիր տարանցման ժամանակ իրավունք կունենան առանց վայրէջքի թռչելու Թուրքիայի տարածքի և տարածքային ջրերի վրայով՝ միշտ պահպանելով այն կանոնակարգերը, որոնք Թուրքիան կարող է սահմանել Գլխավոր դաշնակից տերությունների համաձայնությամբ և որոնք հավասարապես կկիրառվեն Թուրքիայի ու դաշնակից երկրների օդանավերի նկատմամբ։

Հոդված 320։ Թուրքիայում ազգային հանրային երթևեկության համար բաց բոլոր օդանավակայանները բաց կլինեն դաշնակից տերությունների օդանավերի համար, և յուրաքանչյուր նման օդանավակայանում այդ օդանավերը բոլոր տեսակի գանձումների, ներառյալ վայրէջքի ու կայանման վճարների առումով կդիտարկվեն թուրքական օդանավերին հավասար հիմքով։ Բացի վերոնշյալ օդանավակայաններից՝ Թուրքիան պարտավորվում է օդանավակայաններ հիմնել այն վայրերում, որոնք դաշնակից տերությունները կարող են նշել սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում։ Սույն հոդվածի դրույթները կկիրառվեն այդ օդանավակայանների նկատմամբ։ Դաշնակից տերություններն իրենց իրավունք են վերապահում սույն հոդվածի դրույթները չկատարվելու դեպքում ձեռնարկելու բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ Թուրքիայի տարածքի և տարածքային ջրերի վրայով միջազգային օդային նավագնացությունը հնարավոր դարձնելու համար։

Հոդված 321։ Սույն դրույթների պահպանմամբ՝318-րդ,319-րդ և 320-րդ հոդվածներով նախատեսված անցման, տարանցման և վայրէջքի իրավունքները պայմանավորված են այն կանոնակարգերի պահպանմամբ, որոնք Թուրքիան կարող է անհրաժեշտ համարել ընդունելու համար։ Սակայն այդ կանոնակարգերը պետք է հաստատվեն Գլխավոր դաշնակից տերությունների կողմից և առանց տարբերակման կիրառվեն թուրքական ու դաշնակից երկրների օդանավերի նկատմամբ։

Հոդված 322։ Դաշնակից տերություններից որևէ մեկի տված կամ վավեր ճանաչած ազգային պատկանելության, թռիչքային պիտանիության կամ որակավորման վկայականներն ու արտոնագրերը Թուրքիայում կճանաչվեն վավեր և Թուրքիայի տված վկայականներին ու արտոնագրերին հավասարազոր։

Հոդված 323։ Ներքին առևտրական օդային երթևեկության առումով դաշնակից տերությունների օդանավերը Թուրքիայում կօգտվեն առավել բարենպաստ պետության ռեժիմից։

Հոդված 324։ Թուրքիան առանց դաշնակից տերությունների համաձայնության 318-րդ և 319-րդ հոդվածների դրույթներից օգտվելու հնարավորությունը չի տարածի 1914–1919 թթ. պատերազմում իր կողմում մարտնչած պետությունների վրա՝ այնքան ժամանակ, քանի դեռ այդ պետությունները չեն դարձել Ազգերի լիգայի անդամ կամ թույլտվություն չեն ստացել միանալու 1919 թ. հոկտեմբերի 13-ին Փարիզում կնքված՝ օդային նավագնացությանը վերաբերող կոնվենցիային։

Հոդված 325։ Թուրքիան առանց դաշնակից տերությունների համաձայնության քաղաքացիական օդային նավագնացությանը վերաբերող որևէ կոնցեսիա կամ կոնցեսիայի նկատմամբ իրավունք չի շնորհի 1914–1919 թթ. պատերազմում իր կողմում մարտնչած պետությունների քաղաքացիներին՝ այնքան ժամանակ, քանի դեռ այդ պետությունները չեն դարձել Ազգերի լիգայի անդամ կամ թույլտվություն չեն ստացել միանալու 1919 թ. հոկտեմբերի 13-ին Փարիզում կնքված՝ օդային նավագնացությանը վերաբերող կոնվենցիային։

Հոդված 326։ Թուրքիան պարտավորվում է գործադրել անհրաժեշտ միջոցները՝ ապահովելու, որ իր տարածքի վրայով թռչող բոլոր թուրքական օդանավերը պահպանեն լույսերի ու ազդանշանների կանոնները, օդային կանոնները և օդանավակայաններում ու դրանց շրջակայքում օդային երթևեկության կանոնները, որոնք սահմանված են 1919 թ. հոկտեմբերի 13-ին Փարիզում կնքված՝ օդային նավագնացությանը վերաբերող կոնվենցիայով։

Հոդված 327։ Սույն մասի դրույթներով սահմանված պարտավորությունները կմնան ուժի մեջ մինչև Թուրքիան ընդունվի Ազգերի լիգա կամ 1919 թ. հոկտեմբերի 13-ին Փարիզում կնքված՝ օդային նավագնացության կոնվենցիայի դրույթներին համապատասխան լիազորվի միանալու այդ կոնվենցիային։ Մաս XI․ Նավահանգիստներ, ջրային ուղիներ և երկաթուղիներ ԲԱԺԻՆ I։ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

Հոդված 328։ Թուրքիան պարտավորվում է իր տարածքներով միջազգային տարանցման համար առավել հարմար երթուղիներով՝ երկաթուղով, նավարկելի ջրային ուղով կամ ջրանցքով, տարանցման ազատություն տրամադրել դաշնակից տերություններից որևէ մեկի՝ սահմանակից կամ ոչ սահմանակից տարածքներից եկող կամ դեպի դրանք գնացող անձանց, ապրանքներին, նավերին, կառքերին, վագոններին և փոստային առաքումներին։ Այդ նպատակով տարածքային ջրերի հատումը կթույլատրվի։ Այդ անձինք, ապրանքները, նավերը, կառքերը, վագոններն ու փոստային առաքումները չեն ենթարկվի որևէ տարանցման տուրքի կամ անհարկի ուշացումների ու սահմանափակումների և Թուրքիայում իրավունք կունենան ազգային վերաբերմունքի՝ գանձումների, հնարավորությունների և բոլոր այլ հարցերի առումով։ Տարանցիկ ապրանքները կազատվեն մաքսային կամ նման այլ բոլոր տուրքերից։ Տարանցիկ փոխադրումների նկատմամբ սահմանված բոլոր գանձումները պետք է ողջամիտ լինեն՝ հաշվի առնելով երթևեկության պայմանները։ Որևէ գանձում, հնարավորություն կամ սահմանափակում ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն կախված չի լինի այն նավի կամ այլ փոխադրամիջոցի սեփականությունից կամ ազգային պատկանելությունից, որով կատարվել է կամ պետք է կատարվի ամբողջ ճանապարհի որևէ մասը։

Հոդված 329։ Թուրքիան պարտավորվում է իր տարածքով տարանցիկ գաղթային երթևեկության նկատմամբ չսահմանել և չպահպանել որևէ վերահսկողություն՝ բացի այն միջոցներից, որոնք անհրաժեշտ են համոզվելու համար, որ ուղևորներն իսկապես տարանցիկ են։ Այն նաև չի թույլատրի որևէ նավագնացային ընկերության կամ երթևեկությամբ շահագրգռված որևէ այլ մասնավոր մարմնի, ընկերության կամ անձի որևէ կերպ մասնակցել այդ նպատակով անհրաժեշտ որևէ վարչական ծառայության կամ դրա նկատմամբ ուղղակի կամ անուղղակի ազդեցություն գործադրել։

Հոդված 330։ Թուրքիան պարտավորվում է իր տարածք ներմուծման կամ դրանից արտահանման տուրքերում, գանձումներում և արգելքներում կամ, սույն պայմանագրի հատուկ դրույթների պահպանմամբ, իր տարածք մտնող կամ դրանից դուրս եկող ապրանքների ու անձանց փոխադրման վճարներում և պայմաններում ուղղակի կամ անուղղակի խտրություն կամ նախապատվություն չսահմանել՝ ելնելով հատվող սահմանից, կիրառված փոխադրամիջոցի (ներառյալ օդանավերի) տեսակից, սեփականությունից կամ դրոշից, օգտագործված նավի, վագոնի, օդանավի կամ այլ փոխադրամիջոցի սկզբնական կամ անմիջական մեկնակետից, դրա վերջնական կամ միջանկյալ նպատակակետից, երթուղուց կամ ճանապարհի ընթացքում վերաբեռնման վայրերից, այն հանգամանքից, թե ապրանքների ներմուծման կամ արտահանման նավահանգիստը թուրքակա՞ն է, թե՞ որևէ օտար երկրի է պատկանում, կամ ապրանքները ներմուծվում կամ արտահանվում են ծովո՞վ, ցամաքո՞վ, թե՞ օդով։ Թուրքիան մասնավորապես պարտավորվում է դաշնակից տերություններից որևէ մեկի նավահանգիստների ու նավերի դեմ չսահմանել որևէ հավելյալ հարկ կամ թուրքական կամ մեկ այլ տերության նավահանգիստներով ու նավերով արտահանման կամ ներմուծման ուղղակի կամ անուղղակի որևէ խրախուսավճար, օրինակ՝ համակցված սակագների միջոցով։ Այն նաև պարտավորվում է, որ դաշնակից տերություններից որևէ մեկի նավահանգստով անցնող կամ նավից օգտվող անձինք ու ապրանքները չեն ենթարկվի որևէ ձևականության կամ ուշացման, որին չէին ենթարկվի, եթե անցնեին թուրքական կամ որևէ այլ տերության նավահանգստով կամ օգտվեին թուրքական կամ որևէ այլ տերության նավից։

Հոդված 331։ Բոլոր անհրաժեշտ վարչական և տեխնիկական միջոցները կձեռնարկվեն՝ հնարավորինս արագացնելու ապրանքների անցումը Թուրքիայի սահմաններով և ապահովելու դրանց առաքումն ու փոխադրումն այդ սահմաններից՝ անկախ այն հանգամանքից, թե դրանք գալիս են դաշնակից տերությունների տարածքներից կամ գնում են դեպի այդ տարածքները, թե տարանցվում են այդ տարածքներից կամ դեպի դրանք։ Փոխադրումը պետք է կատարվի արագության ու ճանապարհին խնամքի նման հարցերում նույն նյութական պայմաններով, որոնցից օգտվում են Թուրքիայի տարածքում համանման փոխադրման պայմաններով տեղափոխվող նույն տեսակի այլ ապրանքները։ Մասնավորապես՝ շուտ փչացող ապրանքների փոխադրումը կկատարվի արագ և կանոնավոր կերպով, իսկ մաքսային ձևականություններն այնպես կիրականացվեն, որ ապրանքները հնարավոր լինի ուղիղ փոխադրել միմյանց հետ կապակցված գնացքներով։

Հոդված 332։ Դաշնակից տերությունների ծովային նավահանգիստներն իրավունք ունեն օգտվելու այն բոլոր առավելություններից և նվազեցված սակագներից, որոնք Թուրքիայի երկաթուղիներում կամ նավարկելի ջրային ուղիներում տրամադրվում են հօգուտ թուրքական նավահանգիստների (առանց կոնցեսիոներների իրավունքներին վնասելու) կամ մեկ այլ տերության որևէ նավահանգստի։

Հոդված 333։ Կոնցեսիոներների իրավունքների պահպանմամբ՝ Թուրքիան չի կարող հրաժարվել մասնակցելու այն սակագներին կամ սակագների համակցություններին, որոնք նախատեսված են դաշնակից տերություններից որևէ մեկի նավահանգիստներին ապահովելու նույնպիսի առավելություններ, ինչ Թուրքիան տրամադրել է իր կամ մեկ այլ տերության նավահանգիստներին։ ԲԱԺԻՆ II։ ՆԱՎԱԳՆԱՑՈՒԹՅՈՒՆ։ ԳԼՈՒԽ I։ ՆԱՎԱԳՆԱՑՈՒԹՅԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ։

Հոդված 334։ Դաշնակից տերություններից որևէ մեկի քաղաքացիները, ինչպես նաև նրանց նավերն ու գույքը, Թուրքիայի բոլոր նավահանգիստներում և ներքին նավարկության ուղիներում բոլոր առումներով կօգտվեն առնվազն նույն վերաբերմունքից, ինչ Թուրքիայի քաղաքացիները, նավերն ու գույքը։ Մասնավորապես՝ դաշնակից տերություններից որևէ մեկի նավերն իրավունք կունենան ամեն տեսակի ապրանքներ և ուղևորներ փոխադրելու դեպի Թուրքիայի տարածքում գտնվող այն բոլոր նավահանգիստներն ու վայրերը կամ դրանցից, որոնց հասանելիություն ունեն թուրքական նավերը՝ ազգային նավերի նկատմամբ կիրառվողներից ոչ ավելի ծանր պայմաններով։ Դրանք ազգային նավերին հավասար հիմքով կդիտարկվեն նավահանգստային ու նավամատույցային բոլոր հնարավորությունների և ամեն տեսակի գանձումների հարցում՝ ներառյալ կայանման, բեռնման ու բեռնաթափման հնարավորությունները, տոննաժային տուրքերն ու գանձումները, նավահանգստային, լոցմանական, փարոսային, կարանտինային և նման բոլոր տուրքերն ու գանձումները՝ անկախ բնույթից, որոնք գանձվում են կառավարության, հանրային պաշտոնատար անձանց, մասնավոր անձանց, ընկերությունների կամ ցանկացած տեսակի հիմնարկների անունից կամ օգտին։ Եթե Թուրքիան արտոնյալ ռեժիմ տրամադրի դաշնակից տերություններից որևէ մեկին կամ որևէ այլ օտար տերության, այդ ռեժիմն անհապաղ և անվերապահորեն կտարածվի բոլոր դաշնակից տերությունների վրա։ Անձանց կամ նավերի շարժի նկատմամբ չեն լինի այլ սահմանափակումներ, բացի մաքսային, ոստիկանական, հանրային առողջության, արտագաղթի ու ներգաղթի կանոններից և արգելված ապրանքների ներմուծման ու արտահանման կանոններից բխողներից։ Այդ կանոնակարգերը պետք է լինեն ողջամիտ ու միասնական և անհարկի չխոչընդոտեն երթևեկությանը։ ԳԼՈՒԽ II։ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՆԱՎԱՀԱՆԳԻՍՏՆԵՐ։

Հոդված 335։ Հետևյալ արևելյան նավահանգիստները հայտարարվում են միջազգային նշանակության նավահանգիստներ և դրվում սույն բաժնի հաջորդ հոդվածներով սահմանված ռեժիմի ներքո․ Կոստանդնուպոլիս՝ Սան Ստեֆանոյից մինչև Դոլմա Բաղչե, Հայտար Փաշա, Զմյուռնիա, Ալեքսանդրետ, Հայֆա, Բասրա, Տրապիզոն՝352-րդ հոդվածով սահմանված պայմաններով, Բաթում՝ հետագայում սահմանվելիք պայմանների պահպանմամբ։ Այս նավահանգիստներում կստեղծվեն ազատ գոտիներ։ Եթե սույն պայմանագրով հակառակը չի նախատեսված, վերոհիշյալ նավահանգիստների համար սահմանված ռեժիմը չի վնասում տարածքային ինքնիշխանությանը։ (1) Նավագնացություն։

Հոդված 336։ Միջազգային նշանակության հայտարարված նավահանգիստներում Ազգերի լիգայի անդամ բոլոր պետությունների քաղաքացիները, ապրանքներն ու դրոշները կօգտվեն նավահանգստի օգտագործման լիակատար ազատությունից։ Այդ առնչությամբ և բոլոր առումներով նրանք կդիտարկվեն կատարյալ հավասարության հիմքով, մասնավորապես՝ նավահանգստային ու նավամատույցային բոլոր հնարավորությունների և գանձումների հարցում՝ ներառյալ նավերի կանգնելու, բեռնման ու բեռնաթափման հնարավորությունները, տոննաժային տուրքերն ու գանձումները, նավամատույցային, լոցմանական, փարոսային, կարանտինային և նման բոլոր տուրքերն ու գանձումները՝ անկախ բնույթից, որոնք գանձվում են կառավարության, հանրային պաշտոնատար անձանց, մասնավոր անձանց, ընկերությունների կամ ամեն տեսակի հիմնարկների անունից կամ օգտին։ Որևէ տարբերություն չի դրվի տարբեր պետությունների քաղաքացիների, ապրանքների ու դրոշների և այն պետության քաղաքացիների, ապրանքների ու դրոշի միջև, որի ինքնիշխանության կամ իշխանության ներքո է նավահանգիստը։ Անձանց կամ նավերի շարժի նկատմամբ չեն լինի այլ սահմանափակումներ, բացի մաքսային, ոստիկանական, հանրային առողջության, արտագաղթի ու ներգաղթի կանոնակարգերից և արգելված ապրանքների ներմուծման ու արտահանման կանոններից բխողներից։ Այդ կանոնակարգերը պետք է լինեն ողջամիտ ու միասնական և անհարկի չխոչընդոտեն երթևեկությանը։ (2) Տուրքեր և գանձումներ։

Հոդված 337։ Նավահանգստից կամ դրա մուտքերից կամ նավահանգստում տրամադրված հնարավորություններից օգտվելու բոլոր տուրքերն ու գանձումները կգանձվեն 336-րդ հոդվածով նախատեսված հավասարության պայմաններով և թե՛ իրենց չափի, թե՛ կիրառման առումով կլինեն ողջամիտ՝ հաշվի առնելով նավահանգստային մարմնի կրած ծախսերը նավահանգստի և դրա մուտքերի կառավարման, պահպանման ու բարելավման կամ նավագնացության շահերի համար։ Սույն պայմանագրի III մասի (Քաղաքական դրույթներ)54-րդ հոդվածի դրույթների պահպանմամբ՝ սույն հոդվածով կամ 338-րդ,342-րդ կամ 343-րդ հոդվածներով նախատեսվածներից բացի բոլոր տուրքերն ու գանձումներն արգելվում են։

Հոդված 338։ Միջազգային ռեժիմի ներքո գտնվող նավահանգստով ներմուծվող կամ արտահանվող ապրանքներից գանձվող պատշաճ թույլատրված բոլոր մաքսային, տեղական մուտքային կամ սպառման տուրքերը նույնը կլինեն՝ անկախ նրանից, թե փոխադրումը կատարած կամ կատարելիք նավի դրոշը նավահանգստի նկատմամբ ինքնիշխանություն կամ իշխանություն իրականացնող պետության դրո՞շն է, թե՞ որևէ այլ դրոշ։ Տնտեսական կարիքներով պայմանավորված բացառությունն արդարացնող հատուկ հանգամանքների բացակայության դեպքում այդ տուրքերը պետք է սահմանվեն նույն հիմքով և նույն սակագներով, ինչ համապատասխան պետության մյուս մաքսային սահմաններին գանձվող նմանատիպ տուրքերը։ Ապրանքների ներմուծման կամ արտահանման համար այդ պետության կողմից այլ ցամաքային կամ ջրային ուղիներում կամ այլ նավահանգիստներում հնարավոր տրամադրվող բոլոր հնարավորությունները հավասարապես կտրամադրվեն միջազգային ռեժիմի ներքո գտնվող նավահանգստով ներմուծման ու արտահանման համար։ (3) Աշխատանքներ։

Հոդված 339։ Նավահանգստի պահպանման և բարելավման աշխատանքների կատարման վերաբերյալ հատուկ համաձայնության բացակայության դեպքում այն պետությունը, որի ինքնիշխանության կամ իշխանության ներքո է նավահանգիստը, պարտավոր կլինի պատշաճ միջոցներ ձեռնարկել նավագնացության ցանկացած խոչընդոտ կամ վտանգ վերացնելու և նավահանգստում նավերի շարժի համար հնարավորություններ ապահովելու համար։

Հոդված 340։ Այն պետությունը, որի ինքնիշխանության կամ իշխանության ներքո է նավահանգիստը, չպետք է ձեռնարկի այնպիսի աշխատանքներ, որոնք կարող են վնասել նավահանգստից կամ դրա մուտքերից օգտվելու հնարավորություններին։ (4) Ազատ գոտիներ։

Հոդված 341։ Ազատ գոտում պահեստների կառուցման կամ օգտագործման և ապրանքների փաթեթավորման ու ապափաթեթավորման համար տրվող հնարավորությունները կհամապատասխանեն տվյալ ժամանակի առևտրական պահանջներին։ Ազատ գոտում սպառման թույլատրված բոլոր ապրանքները կազատվեն մաքսային, ակցիզային և ցանկացած այլ տեսակի բոլոր տուրքերից՝ բացի 342-րդ հոդվածով նախատեսված վիճակագրական տուրքից։ Եթե սույն պայմանագրով այլ բան նախատեսված չէ, այն պետությունը, որի ինքնիշխանության կամ իշխանության ներքո է նավահանգիստը, իր հայեցողությամբ կարող է թույլատրել կամ արգելել արտադրությունն ազատ գոտում։ Սույն հոդվածի որևէ դրույթի առնչությամբ խտրություն չի դրվի ո՛չ տարբեր ազգային պատկանելությամբ անձանց, ո՛չ տարբեր ծագման կամ նպատակակետի ապրանքների միջև։

Հոդված 342։ Ազատ գոտի ժամանող կամ դրանից մեկնող ապրանքների նկատմամբ, անկախ այն օտար երկրից, որտեղից գալիս են կամ որի համար նախատեսված են,336-րդ հոդվածով նախատեսվածներից բացի որևէ տուրք կամ գանձում չի սահմանվի՝ բացառությամբ վիճակագրական տուրքի, որը չի գերազանցի արժեքի 1 պրոմիլը։ Այդ վիճակագրական տուրքի հասույթը բացառապես կհատկացվի ազատ գոտու երթևեկությանը վերաբերող վիճակագրությամբ զբաղվող ծառայության պահպանմանը։

Հոդված 343։ 344-րդ հոդվածի դրույթների պահպանմամբ՝338-րդ հոդվածում նշված տուրքերը այդ հոդվածով սահմանված պայմաններով կարող են գանձվել ազատ գոտուց եկող կամ դեպի այն գնացող ապրանքներից՝ համապատասխանաբար այն պետության տարածք դրանց ներմուծման կամ այդ տարածքից արտահանման ժամանակ, որի ինքնիշխանության կամ իշխանության ներքո է նավահանգիստը։

Հոդված 344։ Ազատ գոտուց եկող կամ դեպի այն գնացող և այն պետության տարածքը հատող անձինք, ապրանքները, փոստային ծառայությունները, նավերը, նավակները, կառքերը, վագոններն ու այլ փոխադրամիջոցները, որի ինքնիշխանության կամ իշխանության ներքո է նավահանգիստը, այդ պետությամբ տարանցիկ կհամարվեն, եթե գնում են որևէ այլ պետության տարածք կամ գալիս են այնտեղից։ (5) Վեճեր։

Հոդված 345։ III մասի (Քաղաքական դրույթներ)61-րդ հոդվածի դրույթների պահպանմամբ՝335–344-րդ հոդվածներում պարունակվող դրույթների մեկնաբանման կամ կիրառման վերաբերյալ շահագրգիռ պետությունների միջև հնարավոր տարաձայնությունները, ինչպես նաև ընդհանրապես նավահանգիստների օգտագործման վերաբերյալ շահագրգիռ պետությունների միջև բոլոր տարաձայնությունները, կլուծվեն Ազգերի լիգայի սահմանած պայմանների համաձայն։ Նավահանգստից կամ դրա մուտքերից օգտվելու հնարավորություններին վնաս պատճառելու ունակ աշխատանքների կատարման վերաբերյալ տարաձայնությունները կքննվեն արագացված ընթացակարգով և կարող են դառնալ եզրակացության կամ ժամանակավոր որոշման առարկա, որը կարող է նախատեսել այդ աշխատանքների կասեցումը կամ անհապաղ վերացումը՝ առանց վնասելու գործով վերջնական եզրակացությանը կամ որոշմանը։ ԳԼՈՒԽ III։ ՄԱՐԻՑԱՅԻՆ ԵՎ ԴԱՆՈՒԲԻՆ ՎԵՐԱԲԵՐՈՂ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

Հոդված 346։ Ափամերձ պետություններից մեկի՝ Ազգերի լիգայի խորհրդին ներկայացրած պահանջով Մարիցան կհայտարարվի միջազգային գետ և կենթարկվի Գերմանիայի հետ 1919 թ. հունիսի 28-ին կնքված խաղաղության պայմանագրի 332–338-րդ հոդվածներով սահմանված՝ միջազգային գետերի ռեժիմին։

Հոդված 347։ Ափամերձ որևէ պետության՝ Ազգերի լիգայի խորհրդին ներկայացրած պահանջով Մարիցան կդրվի Միջազգային հանձնաժողովի կառավարման ներքո, որը կներառի ափամերձ յուրաքանչյուր պետության մեկ ներկայացուցիչ և Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի ու Իտալիայի մեկական ներկայացուցիչ։

Հոդված 348։ Առանց III մասի (Քաղաքական դրույթներ)133-րդ հոդվածի դրույթներին վնասելու՝ Թուրքիան սույնով ճանաչում և ընդունում է Գերմանիայի, Ավստրիայի, Հունգարիայի և Բուլղարիայի հետ կնքված խաղաղության պայմանագրերում ներառված՝ Դանուբին վերաբերող բոլոր դրույթներն ու դրանցից բխող՝ այդ գետի ռեժիմը։ ԳԼՈՒԽ IV։ ՈՐՈՇ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՐՈՇ ՆԱՎԱՀԱՆԳԻՍՏՆԵՐԻՑ ՕԳՏՎԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔ ՏՎՈՂ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

Հոդված 349։ Թուրքիային Միջերկրական և Էգեյան ծովեր ազատ ելք ապահովելու համար Թուրքիային տրվում է տարանցման ազատություն Թուրքիայից անջատված տարածքներով և նավահանգիստներում։ Տարանցման ազատությունը 328-րդ հոդվածով սահմանված ազատությունն է մինչև այդ հարցի վերաբերյալ ընդհանուր կոնվենցիայի կնքումը, որից հետո դրան կփոխարինեն նոր կոնվենցիայի դրույթները։ Շահագրգիռ պետությունների կամ վարչությունների միջև հատուկ կոնվենցիաները՝ Թուրքիայի առնչությամբ Ֆինանսական հանձնաժողովի համաձայնությամբ, կսահմանեն վերոհիշյալ իրավունքի իրականացման պայմանները և մասնավորապես կկարգավորեն նավահանգիստների ու դրանցում գոյություն ունեցող ազատ գոտիների օգտագործման եղանակը, միջազգային (համատեղ) ծառայությունների և սակագների հաստատումը՝ ներառյալ ուղիղ տոմսերն ու բեռնագրերը, ինչպես նաև 1890 թ. հոկտեմբերի 14-ի Բեռնի կոնվենցիայի և դրա լրացուցիչ դրույթների կիրառումը՝ մինչև այն նոր կոնվենցիայով փոխարինելը։ Տարանցման ազատությունը կտարածվի փոստային, հեռագրական և հեռախոսային ծառայությունների վրա։

Հոդված 350։ Զմյուռնիայի նավահանգստում Թուրքիային վարձակալությամբ կտրամադրվի տարածք՝ հավիտյան, եթե Ազգերի լիգան ժամկետ չսահմանի։ Այդ տարածքը կդրվի 341–344-րդ հոդվածներով սահմանված՝ ազատ գոտիների ընդհանուր ռեժիմի ներքո և կօգտագործվի այդ պետությունից եկող կամ դեպի այն գնացող ապրանքների ուղիղ տարանցման համար։ Նախորդ պարբերությունում նշված տարածքի սահմանազատումը, դրա կապը գոյություն ունեցող երկաթուղիների հետ, սարքավորումն ու շահագործումը և ընդհանրապես դրա օգտագործման բոլոր պայմանները՝ ներառյալ վարձավճարի չափը, կորոշի Թուրքիայի մեկ պատվիրակից, Հունաստանի մեկ պատվիրակից և Ազգերի լիգայի նշանակած մեկ պատվիրակից կազմված հանձնաժողովը։ Այդ պայմանները նույն կարգով կարող են վերանայվել յուրաքանչյուր տասը տարին մեկ։

Հոդված 351։ Վրաստանին, Ադրբեջանին և Պարսկաստանին, ինչպես նաև Հայաստանին, Բաթումի նավահանգստով ազատ ելք է տրվում դեպի Սև ծով։ Ելքի այս իրավունքը կիրականացվի 349-րդ հոդվածով սահմանված պայմաններով։

Հոդված 352։ III մասի (Քաղաքական դրույթներ)89-րդ հոդվածով նախատեսված որոշման պահպանմամբ՝ Հայաստանին Տրապիզոնի նավահանգստով ազատ ելք է տրվում դեպի Սև ծով։ Ելքի այս իրավունքը կիրականացվի 349-րդ հոդվածով սահմանված պայմաններով։ Այդ դեպքում նշված նավահանգստում Հայաստանին վարձակալությամբ կտրամադրվի տարածք՝ հավիտյան, եթե Ազգերի լիգան ժամկետ չսահմանի։ Այդ տարածքը կդրվի 341–344-րդ հոդվածներով նախատեսված՝ ազատ գոտիների ընդհանուր ռեժիմի ներքո և կօգտագործվի այդ պետությունից եկող կամ դեպի այն գնացող ապրանքների ուղիղ տարանցման համար։ Նախորդ պարբերությունում նշված տարածքի սահմանազատումը, դրա կապը գոյություն ունեցող երկաթուղիների հետ, սարքավորումն ու շահագործումը և ընդհանրապես դրա օգտագործման բոլոր պայմանները՝ ներառյալ վարձավճարի չափը, կորոշի Հայաստանի մեկ պատվիրակից, Թուրքիայի մեկ պատվիրակից և Ազգերի լիգայի նշանակած մեկ պատվիրակից կազմված հանձնաժողովը։ Այդ պայմանները նույն կարգով կարող են վերանայվել յուրաքանչյուր տասը տարին մեկ։ ԲԱԺԻՆ III։ ԵՐԿԱԹՈՒՂԻՆԵՐ։ ԳԼՈՒԽ I։ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՓՈԽԱԴՐՈՒՄՆԵՐԻՆ ՎԵՐԱԲԵՐՈՂ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

Հոդված 353։ Կոնցեսիոներ ընկերությունների իրավունքների պահպանմամբ՝ դաշնակից տերությունների տարածքներից Թուրքիա և հակառակ ուղղությամբ գնացող կամ այդ տարածքներից կամ դեպի դրանք Թուրքիայով տարանցվող ապրանքները Թուրքիայի երկաթուղիներում գանձվող վճարների (հաշվի առնելով զեղչերն ու վերադարձումները), հնարավորությունների և բոլոր այլ հարցերի առումով կօգտվեն ամենաբարենպաստ վերաբերմունքից, որը համանման փոխադրման պայմաններով, օրինակ՝ երթուղու երկարության առումով, Թուրքիայի որևէ գծով ներքին երթևեկությամբ կամ արտահանման, ներմուծման կամ տարանցման նպատակով տեղափոխվող նույն տեսակի ապրանքների նկատմամբ կիրառվում է։ Նախորդ պարբերությունում նշված դրույքաչափերին համապատասխան միջազգային սակագներ՝ ուղիղ բեռնագրերով, կսահմանվեն, երբ դաշնակից տերություններից որևէ մեկը Թուրքիայից դա պահանջի։

Հոդված 354։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելու պահից Թուրքիան համաձայնում է, սույն հոդվածի երկրորդ պարբերության մեջ նշված վերապահումներով, միանալ երկաթուղով բեռների փոխադրման վերաբերյալ Բեռնում 1890 թ. հոկտեմբերի 14-ին,1893 թ. սեպտեմբերի 20-ին,1895 թ. հուլիսի 16-ին,1898 թ. հունիսի 16-ին և 1906 թ. սեպտեմբերի 19-ին ստորագրված կոնվենցիաներին ու համաձայնագրերին։ Եթե սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելու օրվանից հինգ տարվա ընթացքում կնքվի ուղևորների, ուղեբեռի և բեռների երկաթուղային փոխադրման նոր կոնվենցիա՝ փոխարինելու 1890 թ. հոկտեմբերի 14-ի Բեռնի կոնվենցիան և վերը նշված հետագա լրացումները, ապա այդ նոր կոնվենցիան և դրա վրա հիմնված երկաթուղային միջազգային փոխադրման լրացուցիչ դրույթները պարտադիր կլինեն Թուրքիայի համար, նույնիսկ եթե վերջինս հրաժարված լինի մասնակցել կոնվենցիայի մշակմանը կամ միանալ դրան։ Մինչև նոր կոնվենցիայի կնքումը Թուրքիան պետք է հետևի Բեռնի կոնվենցիայի և վերը նշված հետագա լրացումների դրույթներին, ինչպես նաև գործող լրացուցիչ դրույթներին։

Հոդված 355։ Կոնցեսիոներ ընկերությունների իրավունքների պահպանմամբ՝ Թուրքիան պարտավոր է համագործակցել միասնական տոմսերով փոխադրման ծառայությունների (ուղևորների և նրանց ուղեբեռի համար) ստեղծմանը, որոնք դաշնակից տերություններից որևէ մեկը կպահանջի՝ Թուրքիայի տարածքներով տարանցմամբ միմյանց և մյուս բոլոր երկրների հետ իրենց երկաթուղային հաղորդակցությունն ապահովելու համար։ Մասնավորապես, այդ նպատակով Թուրքիան պետք է ընդունի դաշնակից տերությունների տարածքներից եկող գնացքներն ու վագոնները և դրանք ուղարկի առնվազն նույն արագությամբ, ինչ նույն գծերով երթևեկող իր լավագույն հեռավոր ուղևորության գնացքները։ Այդպիսի ուղիղ փոխադրումների սակագները ոչ մի դեպքում չպետք է գերազանցեն նույն հեռավորության, արագության և հարմարավետության պայմաններում Թուրքիայի ներքին փոխադրումների համար գանձվող սակագները։ Դաշնակից տերությունների նավահանգիստներ մեկնող կամ այնտեղից ժամանող և թուրքական երկաթուղիներից օգտվող արտագաղթողների փոխադրման համար նույն արագության և հարմարավետության պայմաններում կիրառվող սակագները մեկ կիլոմետրի հաշվով չպետք է գերազանցեն այն առավել բարենպաստ սակագները (հաշվի առնելով գումարի վերադարձներն ու զեղչերը), որոնցից այդ երկաթուղիներում օգտվում են այլ նավահանգիստներ մեկնող կամ այնտեղից ժամանող արտագաղթողները։

Հոդված 356։ Թուրքիան չպետք է հատուկ այդպիսի ուղիղ փոխադրումների կամ դաշնակից տերությունների նավահանգիստներ մեկնող կամ այնտեղից ժամանող արտագաղթողների փոխադրման նկատմամբ կիրառի տեխնիկական, հարկային կամ վարչական միջոցներ, օրինակ՝ մաքսային զննման, ընդհանուր ոստիկանության, սանիտարական ոստիկանության և վերահսկողության միջոցներ, որոնց հետևանքը կլինի այդ փոխադրումների խոչընդոտումը կամ ուշացումը։

Հոդված 357։ Մասամբ երկաթուղով և մասամբ ներքին ջրային ուղիներով փոխադրման դեպքում՝ միասնական բեռնագրով կամ առանց դրա, նախորդ հոդվածները կիրառվում են ուղևորության երկաթուղով կատարվող մասի նկատմամբ։ ԳԼՈՒԽ II։ ՇԱՐԺԱԿԱԶՄ։

Հոդված 358։ Թուրքիան պարտավորվում է ապահովել, որ միջազգային փոխադրումների համար օգտագործվող թուրքական բեռնատար վագոնները հագեցված լինեն այնպիսի սարքերով, որոնք թույլ կտան՝ (1) դրանք ընդգրկել 1886 թ. մայիսի 15-ի Բեռնի կոնվենցիայի՝1907 թ. մայիսի 18-ի փոփոխությամբ, մասնակից դաշնակից տերությունների գծերով երթևեկող բեռնատար գնացքների կազմում՝ չխոչընդոտելով շարունակական արգելակի աշխատանքը, որը այդ երկրներում կարող է ընդունվել սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո տասը տարվա ընթացքում, և (2) այդ երկրների վագոններն ընդունել թուրքական գծերով երթևեկող բոլոր բեռնատար գնացքների կազմում։ Դաշնակից տերությունների շարժակազմը Թուրքիայի գծերում երթևեկության, սպասարկման և նորոգման առումով պետք է օգտվի նույն վերաբերմունքից, ինչ թուրքական շարժակազմը։ ԳԼՈՒԽ III։ ԵՐԿԱԹՈՒՂԱՅԻՆ ԳԾԵՐԻ ՓՈԽԱՆՑՈՒՄԸ։

Հոդված 359։ Թուրքական կառավարությանը կամ մասնավոր ընկերություններին պատկանող և սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքներում գտնվող նավահանգիստների ու երկաթուղիների փոխանցման վերաբերյալ հատուկ դրույթների, ինչպես նաև կոնցեսիոներներին և անձնակազմի կենսաթոշակային ապահովությանը վերաբերող ֆինանսական պայմանների պահպանմամբ՝ երկաթուղիների փոխանցումը կատարվում է հետևյալ պայմաններով։ (1) Բոլոր երկաթուղիների կառույցներն ու սարքավորումները պետք է թողնվեն ամբողջական և հնարավորինս լավ վիճակում։ (2) Երբ սեփական շարժակազմ ունեցող երկաթուղային ցանցն ամբողջությամբ գտնվում է փոխանցվող տարածքում, այդ շարժակազմը պետք է ամբողջությամբ թողնվի երկաթուղու հետ միասին՝1918 թ. հոկտեմբերի 30-ից առաջ կատարված վերջին գույքագրման համաձայն և պահպանման բնականոն վիճակում։ Թուրքիան պատասխանատու է իրենից կախված պատճառներով առաջացած բոլոր կորուստների համար։ (3) Այն գծերի առնչությամբ, որոնց կառավարումը սույն պայմանագրի ուժով բաժանվելու է, շարժակազմի բաշխումը պետք է կատարվի դրանց տարբեր մասերն ընդունող վարչությունների միջև համաձայնությամբ։ Այդ համաձայնությունը պետք է հաշվի առնի 1918 թ. հոկտեմբերի 30-ից առաջ կատարված վերջին գույքագրման ժամանակ այդ գծերում գրանցված գույքի քանակը, գծերի երկարությունը (ներառյալ պահեստային գծերը) և փոխադրումների բնույթն ու ծավալը։ Համաձայնության բացակայության դեպքում վիճելի հարցերը լուծում է Ազգերի լիգայի նշանակած իրավարարը, որը նաև, անհրաժեշտության դեպքում, որոշում է յուրաքանչյուր հատվածում թողնվելիք շոգեքարշերը, ուղևորատար ու բեռնատար վագոնները, դրանց ընդունման պայմանները և այն ժամանակավոր միջոցառումները, որոնք անհրաժեշտ է համարում՝ սահմանափակ ժամանակով ապահովելու փոխանցված շարժակազմի ընթացիկ սպասարկումը գործող արհեստանոցներում։ (4) Նյութերի, պարագաների և սարքավորումների պաշարները պետք է թողնվեն նույն պայմաններով, ինչ շարժակազմը։

Հոդված 360։ Թուրքական կառավարությունը հրաժարվում է Հիջազի երկաթուղու նկատմամբ ունեցած բոլոր իրավունքներից և ընդունում է այն պայմանավորվածությունները, որոնք շահագրգիռ կառավարությունները կձեռք բերեն դրա շահագործման և երկաթուղուն պատկանող կամ դրա հետ կապված օգտագործվող գույքի բաշխման վերաբերյալ։ Այդպիսի բոլոր պայմանավորվածություններում երկաթուղու հատուկ կրոնական նշանակությունը պետք է լիովին ճանաչվի և պաշտպանվի։ ԳԼՈՒԽ IV։ ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԱՄԱՁԱՅՆԱԳՐԵՐ։

Հոդված 361։ Երբ նոր սահմանների որոշման հետևանքով նույն երկրի երկու մասերի միջև երկաթուղային կապն անցնում է այլ երկրի տարածքով, կամ մի երկրից եկող ճյուղային գծի վերջնակետը գտնվում է մյուսում, շահագործման պայմանները, եթե սույն պայմանագրով հատուկ նախատեսված չեն, պետք է սահմանվեն համապատասխան երկաթուղային վարչությունների միջև կոնվենցիայով։ Եթե վարչությունները չեն կարողանում համաձայնության գալ այդ կոնվենցիայի պայմանների շուրջ, տարաձայնությունները լուծում է 359-րդ հոդվածով նախատեսված կարգով նշանակված իրավարարը։ Թուրքիայի և սահմանակից դաշնակից կամ նոր պետությունների միջև բոլոր նոր սահմանային կայարանների ստեղծումը, ինչպես նաև այդ կայարանների միջև գծերի շահագործումը կարգավորվում են նույն կերպ կնքված համաձայնագրերով։

Հոդված 362։ Ստեղծվում է շահագրգիռ կառավարությունների նշանակած տեխնիկական ներկայացուցիչների մշտական խորհրդաժողով, որը լիազորված է համաձայնեցնել ուղիղ փոխադրումների կազմակերպման, վագոնների փոխանակման, միասնական վճարների և սակագների ու այլ համանման հարցերի համար անհրաժեշտ համատեղ կարգավորումները՝1914 թ. օգոստոսի 1-ին Օսմանյան կայսրության մաս կազմած տարածքներում գտնվող երկաթուղիների առնչությամբ։ ԲԱԺԻՆ IV։ ԱՅԼ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։ ԳԼՈՒԽ I։ ՋՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ։

Հոդված 363։ Հակառակը նախատեսող դրույթի բացակայության դեպքում, երբ նոր սահմանի որոշման հետևանքով որևէ պետության ջրային համակարգը (ջրանցքաշինություն, տարածքների ջրածածկում, ոռոգում, ջրահեռացում կամ համանման հարցեր) կախված է այլ պետության տարածքում կատարված կառույցներից, կամ երբ նախապատերազմյան սովորույթի ուժով մի պետության տարածքում օգտագործվում է ջուր կամ ջրային էներգիա, որի աղբյուրը գտնվում է այլ պետության տարածքում, համապատասխան պետությունների միջև պետք է կնքվի համաձայնագիր՝ նրանցից յուրաքանչյուրի շահերն ու ձեռք բերած իրավունքները պաշտպանելու համար։ Համաձայնության բացակայության դեպքում հարցը կարգավորում է Ազգերի լիգայի խորհրդի նշանակած իրավարարը։ ԳԼՈՒԽ II։ ՀԵՌԱԳԻՐ ԵՎ ՀԵՌԱԽՈՍ։

Հոդված 364։ Թուրքիան պարտավորվում է դաշնակից տերություններից որևէ մեկի խնդրանքով դյուրություններ տրամադրել իր տարածքներով մայրուղային հեռագրային և հեռախոսային գծերի կառուցման ու պահպանման համար։ Այդ դյուրությունները պետք է ներառեն դաշնակից տերություններից որևէ մեկի նշած հեռագրային կամ հեռախոսային ընկերությանը հետևյալ իրավունքների տրամադրումը՝ (a) Թուրքիայի տարածքում որևէ երկաթուղային գծի կամ այլ ճանապարհի երկայնքով կառուցել սյուների և հաղորդալարերի նոր գիծ, (b) ցանկացած ժամանակ մուտք ունենալ այդ սյուներին ու հաղորդալարերին կամ համաձայնությամբ առկա սյուների վրա տեղադրված հաղորդալարերին և ձեռնարկել անհրաժեշտ միջոցներ՝ դրանք աշխատանքային լավ վիճակում պահելու համար, (c) այդ հաղորդալարերը գործարկելու նպատակով օգտվել սեփական աշխատակազմի ծառայություններից։ Այդ գծերի կառուցման հետ կապված բոլոր հարցերը, մասնավորապես՝ մասնավոր անձանց փոխհատուցման հարցերը, պետք է կարգավորվեն նույն պայմաններով, որոնք կիրառվում են հենց թուրքական կառավարության կառուցած հեռագրային կամ հեռախոսային գծերի նկատմամբ։

Հոդված 365։ Չնայած գործող պայմանագրերի հակառակ դրույթներին՝ Թուրքիան պարտավորվում է գործող սակագների համաձայն և միջազգային տարանցման համար առավել հարմար գծերով տարանցման ազատություն տրամադրել դաշնակից տերություններից որևէ մեկից եկող կամ դրանցից որևէ մեկին ուղղված հեռագրային նամակագրության և հեռախոսային հաղորդակցության համար՝ անկախ նրանից, թե տվյալ տերությունը սահմանակից է իրեն, թե ոչ։ Այդ նամակագրությունն ու հաղորդակցությունը չպետք է ենթարկվեն անհարկի ուշացման կամ սահմանափակման։ Դրանք Թուրքիայում պետք է օգտվեն ազգային ռեժիմից՝ բոլոր տեսակի դյուրությունների, մասնավորապես՝ փոխանցման արագության առումով։ Որևէ վճար, դյուրություն կամ սահմանափակում չպետք է ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն կախված լինի ուղարկողի կամ հասցեատիրոջ քաղաքացիությունից։ Երբ սույն պայմանագրի դրույթների հետևանքով նախկինում ամբողջությամբ Թուրքիայի տարածքում գտնվող գծերն անցնում են մեկից ավելի պետությունների տարածքներով, մինչև հեռագրային սակագների վերանայումը նոր միջազգային հեռագրային կոնվենցիայով՝ միասնական վճարները չպետք է գերազանցեն այն չափը, որը կգանձվեր, եթե գծերի անցման ամբողջ տարածքը մնար Թուրքիայի ինքնիշխանության ներքո։ Այդ վճարների բաշխումը այն պետությունների միջև, որոնց տարածքներով անցնում են գծերը, պետք է կարգավորվի համապատասխան վարչությունների համաձայնությամբ։ ԳԼՈՒԽ III։ ՍՏՈՐՋՐՅԱ ՄԱԼՈՒԽՆԵՐ։

Հոդված 366։ Թուրքիան համաձայնում է Կոստանդնուպոլիս–Կոնստանցա մալուխի՝ Կոստանդնուպոլսում ափ դուրս գալու իրավունքները փոխանցել այն վարչությանը կամ ընկերությանը, որը կնշանակեն դաշնակից տերությունները։

Հոդված 367։ Թուրքիան իր և իր քաղաքացիների անունից, հօգուտ Գլխավոր դաշնակից տերությունների, հրաժարվում է Ջիդդա–Սուակին և Կիպրոս–Լաթաքիա ստորջրյա մալուխների ամբողջության կամ մի մասի նկատմամբ ամեն բնույթի բոլոր իրավունքներից, իրավատիտղոսներից կամ արտոնություններից։ Եթե նախորդ պարբերությամբ փոխանցվող մալուխները կամ դրանց հատվածները մասնավոր սեփականություն են, դրանց արժեքը, որը հաշվարկվում է սկզբնական արժեքի հիման վրա՝ հանած մաշվածության համար պատշաճ գումարը, պետք է հաշվեգրվի Թուրքիայի օգտին։ ԳԼՈՒԽ IV։ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

Հոդված 368։ Թուրքիան պետք է կատարի դաշնակից տերությունների անունից գործող լիազորված մարմնի՝ փոխադրման վերաբերյալ իրեն տված ցուցումները՝ (1) սույն պայմանագրի դրույթներով նախատեսված զորքերի, ինչպես նաև բանակի օգտագործման համար նյութերի, ռազմամթերքի և մատակարարման առարկաների փոխադրման համար, (2) որպես ժամանակավոր միջոց՝ որոշ շրջանների համար մատակարարման առարկաների փոխադրման, ինչպես նաև փոխադրման բնականոն պայմանները հնարավորինս արագ վերականգնելու և փոստային ու հեռագրային ծառայությունները կազմակերպելու համար։ ԲԱԺԻՆ V։ ՎԵՃԵՐ ԵՎ ՄՇՏԱԿԱՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐԻ ՎԵՐԱՆԱՅՈՒՄ։

Հոդված 369։ Եթե սույն պայմանագրով հատուկ այլ բան նախատեսված չէ, շահագրգիռ տերությունների միջև սույն պայմանագրի այս մասի մեկնաբանման և կիրառման վերաբերյալ ծագող վեճերը պետք է լուծվեն Ազգերի լիգայի նախատեսած կարգով։

Հոդված 370։ Ազգերի լիգան ցանկացած ժամանակ կարող է առաջարկել վերանայել այս հոդվածներից նրանք, որոնք վերաբերում են մշտական վարչական ռեժիմին։

Հոդված 371։ 328–334-րդ,353-րդ և 355–357-րդ հոդվածների դրույթները կարող են վերանայվել Ազգերի լիգայի խորհրդի կողմից՝ սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց երեք տարի հետո ցանկացած ժամանակ։ 373-րդ հոդվածի դրույթների պահպանմամբ՝ դաշնակից տերություններից ոչ մեկը չի կարող պահանջել վերը թվարկված հոդվածների որևէ դրույթից օգտվել իր տարածքների այն մասի համար, որտեղ այդ դրույթների առնչությամբ փոխադարձություն չի տրամադրվում։ ԲԱԺԻՆ VI։ ՀԱՏՈՒԿ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

Հոդված 372։ Առանց խախտելու սույն պայմանագրով իր վրա դրված հատուկ պարտավորությունները՝ հօգուտ դաշնակից տերությունների, Թուրքիան պարտավորվում է միանալ տարանցման, ջրային ուղիների, նավահանգիստների կամ երկաթուղիների միջազգային ռեժիմի վերաբերյալ ցանկացած ընդհանուր կոնվենցիայի, որը Ազգերի լիգայի հավանությամբ կկնքվի սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո հինգ տարվա ընթացքում։

Հոդված 373։ Եթե սույն պայմանագրով բացահայտ այլ բան նախատեսված չէ, այս մասի որևէ դրույթ չպետք է վնասի այն ավելի լայն իրավունքներին, որոնք դաշնակից տերությունների քաղաքացիներին տրված են կապիտուլյացիաներով կամ դրանք փոխարինող որևէ կարգավորմամբ։

ՄԱՍ XII. ԱՇԽԱՏԱՆՔ։ ԲԱԺԻՆ I. ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ։ Քանի որ Ազգերի լիգայի նպատակն է համընդհանուր խաղաղության հաստատումը, իսկ այդպիսի խաղաղություն կարող է հաստատվել միայն սոցիալական արդարության վրա հիմնված լինելու դեպքում. Եվ քանի որ գոյություն ունեն աշխատանքի այնպիսի պայմաններ, որոնք մարդկանց մեծ զանգվածների համար պարունակում են այնպիսի անարդարություն, դժվարություններ և զրկանքներ, որ առաջացնում են այնքան մեծ խռովություն, որը վտանգում է աշխարհի խաղաղությունն ու ներդաշնակությունը, և այդ պայմանների բարելավումը հրատապորեն անհրաժեշտ է, օրինակ՝ աշխատաժամերի կարգավորմամբ, ներառյալ առավելագույն աշխատանքային օրվա և շաբաթվա սահմանումը, աշխատուժի առաջարկի կարգավորմամբ, գործազրկության կանխարգելմամբ, ապրուստի համար բավարար աշխատավարձի ապահովմամբ, աշխատողի պաշտպանությամբ հիվանդությունից, ախտերից և նրա աշխատանքից բխող վնասվածքներից, երեխաների, երիտասարդների և կանանց պաշտպանությամբ, ծերության և վնասվածքի դեպքում ապահովմամբ, սեփական երկրից այլ երկրներում աշխատելու ժամանակ աշխատողների շահերի պաշտպանությամբ, միավորման ազատության սկզբունքի ճանաչմամբ, մասնագիտական և տեխնիկական կրթության կազմակերպմամբ և այլ միջոցներով. Քանի որ նաև որևէ ազգի կողմից աշխատանքի մարդասիրական պայմաններ չընդունելը խոչընդոտ է մյուս ազգերի ճանապարհին, որոնք ցանկանում են բարելավել իրենց երկրների պայմանները. ԲԱՐՁՐ ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎՈՂ ԿՈՂՄԵՐԸ, առաջնորդվելով արդարության և մարդասիրության զգացումներով, ինչպես նաև աշխարհի մշտական խաղաղությունն ապահովելու ցանկությամբ, համաձայնում են հետևյալին. ԳԼՈՒԽ I. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ։ ՀՈԴՎԱԾ 374. Սրանով ստեղծվում է մշտական կազմակերպություն՝ նախաբանում շարադրված նպատակների իրականացմանը նպաստելու համար։ Ազգերի լիգայի սկզբնական անդամները այս կազմակերպության սկզբնական անդամներն են, իսկ հետագայում Ազգերի լիգայի անդամակցությունն իր հետ բերում է նշված կազմակերպության անդամակցություն։

ՀՈԴՎԱԾ 375. Մշտական կազմակերպությունը բաղկացած է՝ անդամների ներկայացուցիչների Գլխավոր համաժողովից և Աշխատանքի միջազգային բյուրոյից, որը գտնվում է 380-րդ հոդվածում նկարագրված Կառավարման մարմնի վերահսկողության ներքո։

ՀՈԴՎԱԾ 376. Անդամների ներկայացուցիչների Գլխավոր համաժողովի նիստերը գումարվում են ժամանակ առ ժամանակ՝ ըստ անհրաժեշտության և առնվազն տարին մեկ անգամ։ Այն կազմվում է յուրաքանչյուր անդամի չորս ներկայացուցչից, որոնցից երկուսը կառավարության պատվիրակներ են, իսկ մյուս երկուսը՝ յուրաքանչյուր անդամի համապատասխանաբար գործատուներին և աշխատավորներին ներկայացնող պատվիրակներ։ Յուրաքանչյուր պատվիրակին կարող են ուղեկցել խորհրդականներ՝ նիստի օրակարգի յուրաքանչյուր հարցի համար առավելագույնը երկուսը։ Երբ Համաժողովում քննարկվելու են հատուկ կանանց վերաբերող հարցեր, խորհրդականներից առնվազն մեկը պետք է կին լինի։ Անդամները պարտավորվում են ոչ կառավարական պատվիրակներ և խորհրդականներ նշանակել այն արդյունաբերական կազմակերպությունների համաձայնությամբ ընտրված անձանցից, որոնք, եթե այդպիսի կազմակերպություններ գոյություն ունեն, իրենց համապատասխան երկրներում առավել ներկայացուցչական են գործատուների կամ, ըստ դեպքի, աշխատավորների համար։ Խորհրդականները չեն կարող ելույթ ունենալ, բացի իրենց ուղեկցած պատվիրակի խնդրանքով և Համաժողովի նախագահի հատուկ թույլտվությամբ, և չեն կարող քվեարկել։ Պատվիրակը նախագահին ուղղված գրավոր ծանուցմամբ կարող է իր խորհրդականներից մեկին նշանակել որպես իր տեղակալ, և այդ կերպ գործելիս խորհրդականին թույլատրվում է ելույթ ունենալ ու քվեարկել։ Պատվիրակների և նրանց խորհրդականների անունները յուրաքանչյուր անդամի կառավարությունը հաղորդում է Աշխատանքի միջազգային բյուրոյին։ Պատվիրակների և նրանց խորհրդականների լիազորագրերը ենթակա են Համաժողովի քննությանը, որը ներկա պատվիրակների տված ձայների երկու երրորդով կարող է հրաժարվել ընդունելուց ցանկացած պատվիրակի կամ խորհրդականի, որին համարում է սույն հոդվածին անհամապատասխան նշանակված։

ՀՈԴՎԱԾ 377. Յուրաքանչյուր պատվիրակ իրավունք ունի անհատապես քվեարկելու Համաժողովի քննությանը ներկայացվող բոլոր հարցերի վերաբերյալ։ Եթե անդամներից մեկը չի նշանակում այն ոչ կառավարական պատվիրակներից մեկին, որոնց նշանակելու իրավունքն ունի, մյուս ոչ կառավարական պատվիրակին թույլատրվում է մասնակցել և ելույթ ունենալ Համաժողովում, սակայն չի թույլատրվում քվեարկել։ Եթե 376-րդ հոդվածի համաձայն Համաժողովը մերժում է անդամներից մեկի պատվիրակի ընդունումը, սույն հոդվածի դրույթները կիրառվում են այնպես, կարծես այդ պատվիրակը նշանակված չլիներ։

ՀՈԴՎԱԾ 378. Համաժողովի նիստերը գումարվում են Ազգերի լիգայի նստավայրում կամ մեկ այլ վայրում, որը Համաժողովը կարող է նախորդ նիստում որոշել՝ ներկա պատվիրակների տված ձայների երկու երրորդով։

ՀՈԴՎԱԾ 379. Աշխատանքի միջազգային բյուրոն ստեղծվում է Ազգերի լիգայի նստավայրում՝ որպես Լիգայի կազմակերպության մաս։

ՀՈԴՎԱԾ 380. Աշխատանքի միջազգային բյուրոն գտնվում է քսանչորս անձից կազմված Կառավարման մարմնի վերահսկողության ներքո. այդ անձինք նշանակվում են հետևյալ դրույթներին համապատասխան։ Աշխատանքի միջազգային բյուրոյի Կառավարման մարմինը կազմվում է հետևյալ կերպ. կառավարությունները ներկայացնող տասներկու անձ, Համաժողովում գործատուներին ներկայացնող պատվիրակների ընտրած վեց անձ, Համաժողովում աշխատողներին ներկայացնող պատվիրակների ընտրած վեց անձ։ Կառավարությունները ներկայացնող տասներկու անձանցից ութին նշանակում են արդյունաբերական գլխավոր նշանակություն ունեցող անդամները, իսկ չորսին նշանակում են Համաժողովի կառավարական պատվիրակների՝ այդ նպատակով ընտրած անդամները՝ բացառելով վերոհիշյալ ութ անդամների պատվիրակներին։ Թե ովքեր են արդյունաբերական գլխավոր նշանակություն ունեցող անդամները, դրա վերաբերյալ ցանկացած հարց որոշում է Ազգերի լիգայի խորհուրդը։ Կառավարման մարմնի անդամների պաշտոնավարման ժամկետը երեք տարի է։ Թափուր տեղերը լրացնելու եղանակը և համանման այլ հարցերը կարող է որոշել Կառավարման մարմինը՝ Համաժողովի հաստատմանը ենթակա։ Կառավարման մարմինը ժամանակ առ ժամանակ իր անդամներից մեկին ընտրում է նախագահ, կարգավորում է սեփական ընթացակարգը և սահմանում իր նիստերի ժամկետները։ Հատուկ նիստ է գումարվում, եթե այդ մասին գրավոր խնդրանք է ներկայացնում Կառավարման մարմնի առնվազն տասը անդամ։

ՀՈԴՎԱԾ 381. Աշխատանքի միջազգային բյուրոն ունի տնօրեն, որին նշանակում է Կառավարման մարմինը, և որը, Կառավարման մարմնի հրահանգներին ենթակա, պատասխանատու է Աշխատանքի միջազգային բյուրոյի արդյունավետ աշխատանքի, ինչպես նաև իրեն հանձնարարվելիք այլ պարտականությունների համար։ Տնօրենը կամ նրա տեղակալը մասնակցում է Կառավարման մարմնի բոլոր նիստերին։

ՀՈԴՎԱԾ 382. Աշխատանքի միջազգային բյուրոյի անձնակազմը նշանակում է տնօրենը, որը, որքան հնարավոր է՝ Բյուրոյի աշխատանքի արդյունավետությունը պատշաճ հաշվի առնելով, ընտրում է տարբեր քաղաքացիություն ունեցող անձանց։ Այդ անձանց որոշակի թիվ պետք է կանայք լինեն։

ՀՈԴՎԱԾ 383. Աշխատանքի միջազգային բյուրոյի գործառույթները ներառում են արդյունաբերական կյանքի և աշխատանքի պայմանների միջազգային կարգավորմանը վերաբերող բոլոր հարցերի մասին տեղեկությունների հավաքումն ու տարածումը, մասնավորապես՝ այն հարցերի ուսումնասիրությունը, որոնք առաջարկվում է ներկայացնել Համաժողովին՝ միջազգային կոնվենցիաներ կնքելու նպատակով, և Համաժողովի կարգադրած հատուկ հետազոտությունների իրականացումը։ Այն պատրաստում է Համաժողովի նիստերի օրակարգը։ Այն կատարում է միջազգային վեճերի կապակցությամբ սույն պայմանագրի սույն մասի դրույթներով իրենից պահանջվող պարտականությունները։ Այն ֆրանսերենով ու անգլերենով և Կառավարման մարմնի ցանկալի համարած այլ լեզուներով խմբագրում ու հրատարակում է միջազգային հետաքրքրություն ներկայացնող արդյունաբերության և զբաղվածության խնդիրներին նվիրված պարբերական։ Ընդհանուր առմամբ, սույն հոդվածում շարադրված գործառույթներից բացի, այն ունի այնպիսի այլ լիազորություններ ու պարտականություններ, որոնք կարող է իրեն վերապահել Համաժողովը։

ՀՈԴՎԱԾ 384. Անդամներից որևէ մեկի՝ արդյունաբերության և զբաղվածության հարցերով զբաղվող կառավարական գերատեսչությունները կարող են ուղղակիորեն հաղորդակցվել տնօրենի հետ՝ Աշխատանքի միջազգային բյուրոյի Կառավարման մարմնում իրենց կառավարության ներկայացուցչի միջոցով կամ, այդպիսի ներկայացուցչի բացակայության դեպքում, կառավարության՝ այդ նպատակով նշանակելիք այլ իրավասու պաշտոնյայի միջոցով։

ՀՈԴՎԱԾ 385. Աշխատանքի միջազգային բյուրոն իրավունք ունի ստանալու Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարի աջակցությունը ցանկացած հարցում, որտեղ այն կարող է տրամադրվել։

ՀՈԴՎԱԾ 386. Անդամներից յուրաքանչյուրը վճարում է իր պատվիրակների ու նրանց խորհրդականների և, ըստ դեպքի, Համաժողովի կամ Կառավարման մարմնի նիստերին մասնակցող իր ներկայացուցիչների ճանապարհածախսն ու ապրուստի ծախսերը։ Աշխատանքի միջազգային բյուրոյի և Համաժողովի կամ Կառավարման մարմնի նիստերի մյուս բոլոր ծախսերը Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարը տնօրենին վճարում է Լիգայի ընդհանուր միջոցներից։ Տնօրենը Լիգայի գլխավոր քարտուղարի առջև պատասխանատու է սույն հոդվածի համաձայն իրեն վճարված բոլոր գումարների պատշաճ ծախսման համար։ ԳԼՈՒԽ II. ԸՆԹԱՑԱԿԱՐԳ։

ՀՈԴՎԱԾ 387. Համաժողովի բոլոր նիստերի օրակարգը սահմանում է Կառավարման մարմինը, որը քննում է օրակարգի վերաբերյալ ցանկացած առաջարկ, որը կարող է ներկայացնել անդամներից որևէ մեկի կառավարությունը կամ 376-րդ հոդվածի նպատակով ճանաչված որևէ ներկայացուցչական կազմակերպություն։

ՀՈԴՎԱԾ 388. Տնօրենը գործում է որպես Համաժողովի քարտուղար և օրակարգն ուղարկում է այնպես, որ այն անդամներին հասնի Համաժողովի նիստից չորս ամիս առաջ, իսկ նրանց միջոցով՝ նաև ոչ կառավարական պատվիրակներին, երբ վերջիններս նշանակված լինեն։

ՀՈԴՎԱԾ 389. Անդամների կառավարություններից յուրաքանչյուրը կարող է պաշտոնապես առարկել որևէ հարց կամ հարցեր օրակարգում ներառելուն։ Այդ առարկության հիմքերը շարադրվում են տնօրենին ուղղված պատճառաբանված հայտարարության մեջ, որը տնօրենը շրջանառում է մշտական կազմակերպության բոլոր անդամների միջև։ Սակայն այդպիսի առարկության արժանացած հարցերը չեն բացառվում օրակարգից, եթե Համաժողովում ներկա պատվիրակների տված ձայների երկու երրորդի մեծամասնությունը կողմ է դրանց քննարկմանը։ Եթե Համաժողովը, նախորդ պարբերությամբ նախատեսվածից այլ կարգով, ներկա պատվիրակների տված ձայների երկու երրորդով որոշում է, որ որևէ հարց պետք է քննարկվի Համաժողովի կողմից, այդ հարցը ներառվում է հաջորդ նիստի օրակարգում։

ՀՈԴՎԱԾ 390. Համաժողովը կարգավորում է սեփական ընթացակարգը, ընտրում է իր նախագահին և կարող է հանձնաժողովներ նշանակել որևէ հարց քննելու և դրա վերաբերյալ զեկուցելու համար։ Բացի սույն պայմանագրի սույն մասում հստակորեն այլ կերպ նախատեսված դեպքերից՝ բոլոր հարցերը որոշվում են ներկա պատվիրակների տված ձայների պարզ մեծամասնությամբ։ Քվեարկությունն անվավեր է, եթե տրված ձայների ընդհանուր թիվը հավասար չէ Համաժողովին մասնակցող պատվիրակների թվի կեսին։

ՀՈԴՎԱԾ 391. Համաժողովը կարող է իր նշանակած ցանկացած հանձնաժողովին կցել տեխնիկական փորձագետների, որոնք հանդես են գալիս որպես խորհրդակցական անդամներ՝ առանց քվեարկելու իրավունքի։

ՀՈԴՎԱԾ 392. Երբ Համաժողովը որոշել է ընդունել օրակարգի որևէ հարցի վերաբերյալ առաջարկներ, հենց Համաժողովն է որոշում՝ այդ առաջարկները պետք է ստանան՝ (ա) հանձնարարականի ձև, որը ներկայացվում է անդամների քննությանը՝ ազգային օրենսդրությամբ կամ այլ կերպ այն իրականացնելու նպատակով, թե (բ) միջազգային կոնվենցիայի նախագծի ձև՝ անդամների կողմից վավերացման համար։ Երկու դեպքում էլ Համաժողովի կողմից հանձնարարականը կամ, ըստ դեպքի, կոնվենցիայի նախագիծն ընդունելու վերջնական քվեարկության ժամանակ անհրաժեշտ է ներկա պատվիրակների տված ձայների երկու երրորդի մեծամասնությունը։ Ընդհանուր կիրառության որևէ հանձնարարական կամ կոնվենցիայի նախագիծ մշակելիս Համաժողովը պատշաճ կերպով հաշվի է առնում այն երկրները, որտեղ կլիմայական պայմանները, արդյունաբերական կազմակերպման ոչ կատարյալ զարգացումը կամ այլ հատուկ հանգամանքները արդյունաբերական պայմաններն էապես տարբեր են դարձնում, և առաջարկում է այն փոփոխությունները, եթե այդպիսիք կան, որոնք անհրաժեշտ է համարում այդ երկրների վիճակին համապատասխանելու համար։ Հանձնարարականի կամ կոնվենցիայի նախագծի մեկ օրինակը վավերացվում է Համաժողովի նախագահի և տնօրենի ստորագրությամբ և ի պահ է հանձնվում Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարին։ Գլխավոր քարտուղարը հանձնարարականի կամ կոնվենցիայի նախագծի վավերացված պատճենը հաղորդում է անդամներից յուրաքանչյուրին։ Անդամներից յուրաքանչյուրը պարտավորվում է Համաժողովի նստաշրջանի ավարտից հետո առավելագույնը մեկ տարվա ընթացքում կամ, եթե բացառիկ հանգամանքների պատճառով մեկ տարվա ընթացքում դա անելն անհնար է, ապա ամենավաղ գործնականորեն հնարավոր պահին և ոչ մի դեպքում Համաժողովի նստաշրջանի ավարտից հետո տասնութ ամսից ուշ չլինող ժամկետում հանձնարարականը կամ կոնվենցիայի նախագիծը ներկայացնել այն մարմնի կամ մարմինների առջև, որոնց իրավասությանն է պատկանում հարցը՝ օրենսդրություն ընդունելու կամ այլ գործողություն կատարելու համար։ Հանձնարարականի դեպքում անդամները գլխավոր քարտուղարին տեղեկացնում են ձեռնարկված գործողության մասին։ Կոնվենցիայի նախագծի դեպքում անդամը, եթե ստանում է այն մարմնի կամ մարմինների համաձայնությունը, որոնց իրավասությանն է պատկանում հարցը, կոնվենցիայի պաշտոնական վավերացումը հաղորդում է գլխավոր քարտուղարին և ձեռնարկում այնպիսի գործողություններ, որոնք անհրաժեշտ են այդ կոնվենցիայի դրույթները գործադրելու համար։ Եթե հանձնարարականն իրականացնելու համար օրենսդրական կամ այլ գործողություն չի կատարվում, կամ եթե կոնվենցիայի նախագիծը չի ստանում այն մարմնի կամ մարմինների համաձայնությունը, որոնց իրավասությանն է պատկանում հարցը, անդամի վրա այլևս որևէ պարտավորություն չի մնում։ Դաշնային պետության դեպքում, որի աշխատանքային հարցերով կոնվենցիաներ կնքելու լիազորությունը սահմանափակումների է ենթակա, այդ կառավարությունն իր հայեցողությամբ կարող է այդ սահմանափակումներին ենթակա կոնվենցիայի նախագիծը դիտարկել միայն որպես հանձնարարական, և այդ դեպքում կիրառվում են սույն հոդվածի՝ հանձնարարականներին վերաբերող դրույթները։ Վերոհիշյալ հոդվածը մեկնաբանվում է հետևյալ սկզբունքին համապատասխան. Համաժողովի կողմից որևէ հանձնարարական կամ կոնվենցիայի նախագիծ ընդունելու հետևանքով որևէ անդամից ոչ մի դեպքում չի խնդրվում կամ պահանջվում նվազեցնել համապատասխան աշխատողներին իր գոյություն ունեցող օրենսդրությամբ տրվող պաշտպանությունը։

ՀՈԴՎԱԾ 393. Այդ կերպ վավերացված յուրաքանչյուր կոնվենցիա գրանցում է Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարը, սակայն այն պարտադիր է միայն այն վավերացնող անդամների համար։

ՀՈԴՎԱԾ 394. Եթե վերջնական քննության համար Համաժողովին ներկայացված որևէ կոնվենցիա չի ստանում ներկա պատվիրակների տված ձայների երկու երրորդի աջակցությունը, մշտական կազմակերպության անդամներից յուրաքանչյուրը, այնուամենայնիվ, իրավունք ունի մյուսների հետ իրենց միջև համաձայնության գալու այդ կոնվենցիայի շուրջ։ Այդ կերպ համաձայնեցված յուրաքանչյուր կոնվենցիա շահագրգիռ կառավարությունները հաղորդում են Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարին, որը գրանցում է այն։

ՀՈԴՎԱԾ 395. Անդամներից յուրաքանչյուրը համաձայնում է Աշխատանքի միջազգային բյուրոյին տարեկան զեկույց ներկայացնել այն միջոցների մասին, որոնք ձեռնարկել է իր մասնակցած կոնվենցիաների դրույթները գործադրելու համար։ Այդ զեկույցները ներկայացվում են Կառավարման մարմնի պահանջած ձևով և պարունակում են նրա պահանջած մանրամասները։ Տնօրենն այդ զեկույցների ամփոփագիրը ներկայացնում է Համաժողովի հաջորդ նիստին։

ՀՈԴՎԱԾ 396. Եթե գործատուների կամ աշխատողների արդյունաբերական միությունը Աշխատանքի միջազգային բյուրոյին ներկայացնում է դիմում այն մասին, որ անդամներից որևէ մեկը չի ապահովել իր իրավազորության ներքո իր մասնակցած որևէ կոնվենցիայի որևէ առումով արդյունավետ պահպանումը, Կառավարման մարմինը կարող է այդ դիմումը հաղորդել այն կառավարությանը, որի դեմ այն ներկայացված է, և կարող է այդ կառավարությանը հրավիրել այդ հարցով անելու այնպիսի հայտարարություն, որն ինքը նպատակահարմար կհամարի։

ՀՈԴՎԱԾ 397. Եթե տվյալ կառավարությունից ողջամիտ ժամկետում հայտարարություն չի ստացվում, կամ եթե ստացված հայտարարությունը Կառավարման մարմինը բավարար չի համարում, վերջինս իրավունք ունի հրապարակելու դիմումը և, եթե կա, դրան ի պատասխան արված հայտարարությունը։

ՀՈԴՎԱԾ 398. Անդամներից յուրաքանչյուրն իրավունք ունի բողոք ներկայացնելու Աշխատանքի միջազգային բյուրոյին, եթե համոզված չէ, որ որևէ այլ անդամ ապահովում է այնպիսի կոնվենցիայի արդյունավետ պահպանումը, որը երկուսն էլ վավերացրել են նախորդ հոդվածներին համապատասխան։ Կառավարման մարմինը, եթե նպատակահարմար է համարում, մինչև այդպիսի բողոքը ստորև նախատեսված կարգով Քննության հանձնաժողովին հանձնելը, կարող է տվյալ կառավարության հետ հաղորդակցվել 396-րդ հոդվածում նկարագրված եղանակով։ Եթե Կառավարման մարմինն անհրաժեշտ չի համարում բողոքը հաղորդել տվյալ կառավարությանը կամ եթե այդպիսի հաղորդում կատարելուց հետո ողջամիտ ժամկետում չի ստացվել պատասխան հայտարարություն, որը Կառավարման մարմինը բավարար կհամարի, Կառավարման մարմինը կարող է դիմել Քննության հանձնաժողով նշանակելու համար՝ բողոքը քննելու և դրա վերաբերյալ զեկուցելու նպատակով։ Կառավարման մարմինը կարող է նույն ընթացակարգն ընդունել իր նախաձեռնությամբ կամ Համաժողովի պատվիրակից բողոք ստանալու դեպքում։ Երբ Կառավարման մարմինը քննում է 397-րդ կամ 398-րդ հոդվածներից բխող որևէ հարց, տվյալ կառավարությունը, եթե արդեն ներկայացված չէ այդ մարմնում, իրավունք ունի ներկայացուցիչ ուղարկելու՝ Կառավարման մարմնի վարույթին մասնակցելու համար հարցի քննության ընթացքում։ Տվյալ կառավարությանը պատշաճ նախազգուշացվում է այն ամսաթվի մասին, երբ հարցը քննվելու է։

ՀՈԴՎԱԾ 399. Քննության հանձնաժողովը կազմվում է հետևյալ դրույթներին համապատասխան. Անդամներից յուրաքանչյուրը համաձայնում է սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու օրվանից հետո վեց ամսվա ընթացքում առաջադրել արդյունաբերական փորձ ունեցող երեք անձի, որոնցից մեկը գործատուների ներկայացուցիչ է, մեկը՝ աշխատողների ներկայացուցիչ, իսկ մեկը՝ անկախ դիրք ունեցող անձ։ Նրանք միասին կազմում են ցուցակ, որից ընտրվում են Քննության հանձնաժողովի անդամները։ Այդ կերպ առաջադրված անձանց որակավորումները ենթակա են Կառավարման մարմնի քննությանը, որը ներկա ներկայացուցիչների տված ձայների երկու երրորդով կարող է հրաժարվել ընդունելուց ցանկացած անձի առաջադրումը, որի որակավորումները, իր կարծիքով, չեն համապատասխանում սույն հոդվածի պահանջներին։ Կառավարման մարմնի դիմումով Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարը նշանակում է երեք անձի՝ այդ ցուցակի յուրաքանչյուր բաժնից մեկական, Քննության հանձնաժողովը կազմելու համար, և նրանցից մեկին նշանակում է հանձնաժողովի նախագահ։ Այդ երեք անձանցից ոչ մեկը չպետք է լինի բողոքին ուղղակիորեն առնչվող որևէ անդամի կողմից ցուցակում առաջադրված անձ։

ՀՈԴՎԱԾ 400. Անդամները համաձայնում են, որ 398-րդ հոդվածի համաձայն բողոքը Քննության հանձնաժողովին հանձնելու դեպքում նրանցից յուրաքանչյուրը, անկախ նրանից՝ ուղղակիորեն առնչվում է բողոքին, թե ոչ, հանձնաժողովի տրամադրության տակ կդնի իր մոտ առկա բոլոր տեղեկությունները, որոնք վերաբերում են բողոքի առարկային։

ՀՈԴՎԱԾ 401. Երբ Քննության հանձնաժողովն ամբողջությամբ քննել է բողոքը, այն կազմում է զեկույց՝ ներառելով կողմերի միջև հարցը որոշելու համար նշանակություն ունեցող բոլոր փաստական հարցերի վերաբերյալ իր եզրահանգումները և այնպիսի հանձնարարականներ, որոնք նպատակահարմար է համարում բողոքը բավարարելու համար ձեռնարկվելիք քայլերի ու դրանց կատարման ժամկետի վերաբերյալ։ Այն այդ զեկույցում նաև նշում է պարտավորությունները չկատարող կառավարության դեմ տնտեսական բնույթի այն միջոցները, եթե այդպիսիք կան, որոնք ինքը պատշաճ է համարում և որոնց ընդունումը մյուս կառավարությունների կողմից արդարացված է համարում։

ՀՈԴՎԱԾ 402. Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարը Քննության հանձնաժողովի զեկույցը հաղորդում է բողոքին առնչվող կառավարություններից յուրաքանչյուրին և ապահովում դրա հրապարակումը։ Այդ կառավարություններից յուրաքանչյուրը մեկ ամսվա ընթացքում Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարին տեղեկացնում է՝ ընդունո՞ւմ է արդյոք հանձնաժողովի զեկույցում պարունակվող հանձնարարականները, և եթե ոչ՝ առաջարկո՞ւմ է արդյոք բողոքը հանձնել Ազգերի լիգայի Միջազգային արդարադատության մշտական պալատին։

ՀՈԴՎԱԾ 403. Եթե որևէ անդամ չի ձեռնարկում հանձնարարականի կամ կոնվենցիայի նախագծի վերաբերյալ 392-րդ հոդվածով պահանջվող գործողությունը, ցանկացած այլ անդամ իրավունք ունի հարցը հանձնելու Միջազգային արդարադատության մշտական պալատին։

ՀՈԴՎԱԾ 404. 402-րդ կամ 403-րդ հոդվածի համաձայն իրեն հանձնված բողոքի կամ հարցի վերաբերյալ Միջազգային արդարադատության մշտական պալատի որոշումը վերջնական է։

ՀՈԴՎԱԾ 405. Միջազգային արդարադատության մշտական պալատը կարող է հաստատել, փոփոխել կամ բեկանել Քննության հանձնաժողովի՝ եթե այդպիսին կա, ցանկացած եզրահանգում կամ հանձնարարական, և իր որոշման մեջ նշում է տնտեսական բնույթի այն միջոցները, եթե այդպիսիք կան, որոնք ինքը պատշաճ է համարում և որոնց ընդունումը մյուս կառավարությունների կողմից պարտավորությունները չկատարող կառավարության դեմ արդարացված կլիներ։

ՀՈԴՎԱԾ 406. Եթե որևէ անդամ սահմանված ժամկետում չի կատարում Քննության հանձնաժողովի զեկույցում կամ, ըստ դեպքի, Միջազգային արդարադատության մշտական պալատի որոշման մեջ պարունակվող հանձնարարականները, եթե այդպիսիք կան, ցանկացած այլ անդամ կարող է այդ անդամի դեմ ձեռնարկել հանձնաժողովի զեկույցում կամ Պալատի որոշման մեջ տվյալ դեպքին պատշաճ նշված տնտեսական բնույթի միջոցները։

ՀՈԴՎԱԾ 407. Պարտավորությունները չկատարող կառավարությունը ցանկացած պահի կարող է Կառավարման մարմնին տեղեկացնել, որ ձեռնարկել է Քննության հանձնաժողովի հանձնարարականներին կամ, ըստ դեպքի, Միջազգային արդարադատության մշտական պալատի որոշման մեջ եղած հանձնարարականներին համապատասխանելու համար անհրաժեշտ քայլերը, և կարող է խնդրել, որ այն դիմի Լիգայի գլխավոր քարտուղարին՝ Քննության հանձնաժողով կազմելու՝ իր պնդումը ստուգելու համար։ Այդ դեպքում կիրառվում են 399-րդ, 400-րդ, 401-րդ, 402-րդ, 404-րդ և 405-րդ հոդվածների դրույթները, և եթե Քննության հանձնաժողովի զեկույցը կամ Միջազգային արդարադատության մշտական պալատի որոշումը հօգուտ պարտավորությունները չկատարող կառավարության է, մյուս կառավարություններն անմիջապես դադարեցնում են այդ կառավարության դեմ իրենց ձեռնարկած տնտեսական բնույթի միջոցները։ ԳԼՈՒԽ III. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԿԱՆՈՆՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 408. Անդամները պարտավորվում են սույն պայմանագրի սույն մասի դրույթներին համապատասխան իրենց վավերացրած կոնվենցիաները կիրառել իրենց այն գաղութների, պրոտեկտորատների և տիրույթների նկատմամբ, որոնք լիովին ինքնակառավարվող չեն՝ բացառությամբ այն դեպքերի, երբ տեղական պայմանների պատճառով կոնվենցիան կիրառելի չէ, կամ այնպիսի փոփոխություններով, որոնք կարող են անհրաժեշտ լինել կոնվենցիան տեղական պայմաններին հարմարեցնելու համար։ Եվ անդամներից յուրաքանչյուրը Աշխատանքի միջազգային բյուրոյին ծանուցում է իր՝ լիովին ինքնակառավարվող չհանդիսացող գաղութներից, պրոտեկտորատներից և տիրույթներից յուրաքանչյուրի նկատմամբ ձեռնարկված գործողության մասին։

ՀՈԴՎԱԾ 409. Սույն պայմանագրի սույն մասի այն փոփոխությունները, որոնք Համաժողովն ընդունել է ներկա պատվիրակների տված ձայների երկու երրորդի մեծամասնությամբ, ուժի մեջ են մտնում այն պետությունների կողմից վավերացվելուց հետո, որոնց ներկայացուցիչները կազմում են Ազգերի լիգայի խորհուրդը, և անդամների երեք չորրորդի կողմից վավերացվելուց հետո։

ՀՈԴՎԱԾ 410. Սույն պայմանագրի սույն մասի կամ դրա դրույթների համաձայն անդամների կնքած որևէ հետագա կոնվենցիայի մեկնաբանությանը վերաբերող ցանկացած հարց կամ վեճ որոշման համար հանձնվում է Միջազգային արդարադատության մշտական պալատին։ ԳԼՈՒԽ IV. ԱՆՑՈՒՄԱՅԻՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 411. Համաժողովի առաջին նիստը տեղի է ունենում 1919 թվականի հոկտեմբերին։ Այդ նիստի վայրն ու օրակարգը սահմանված են սույն հավելվածում։ Համաժողովի առաջին նիստը գումարելու և կազմակերպելու պայմանավորվածությունները կատարում է նշված հավելվածում այդ նպատակով նշանակված կառավարությունը։ Համաժողովին ներկայացվելիք փաստաթղթերը պատրաստելու գործում այդ կառավարությանը աջակցում է նշված հավելվածով նախատեսված կարգով կազմված Միջազգային կոմիտեն։ Առաջին նիստի և բոլոր հետագա այն նիստերի ծախսերը, որոնք գումարվում են մինչև Ազգերի լիգայի՝ ընդհանուր հիմնադրամ ստեղծելու հնարավորությունը, բացի պատվիրակների ու նրանց խորհրդականների ծախսերից, կրում են անդամները՝ Համաշխարհային փոստային միության Միջազգային բյուրոյի ծախսերի բաշխմանը համապատասխան։

ՀՈԴՎԱԾ 412. Մինչև Ազգերի լիգայի կազմավորումը բոլոր հաղորդումները, որոնք նախորդ հոդվածների դրույթների համաձայն պետք է ուղղվեն Լիգայի գլխավոր քարտուղարին, պահում է Աշխատանքի միջազգային բյուրոյի տնօրենը, որը դրանք փոխանցում է Լիգայի գլխավոր քարտուղարին։

ՀՈԴՎԱԾ 413. Մինչև Միջազգային արդարադատության մշտական պալատի ստեղծումը այն վեճերը, որոնք սույն պայմանագրի սույն մասի համաձայն պետք է դրան ներկայացվեին որոշման համար, հանձնվում են Ազգերի լիգայի խորհրդի նշանակած երեք անձից կազմված դատարանի։ ՀԱՎԵԼՎԱԾ։ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՏԱՐԵԿԱՆ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎԻ ԱՌԱՋԻՆ ՆԻՍՏԸ, 1919։ Նիստի վայրը Վաշինգտոնն է։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կառավարությանը խնդրվում է գումարել Համաժողովը։ Կազմակերպման միջազգային կոմիտեն բաղկացած է յոթ անդամից, որոնց նշանակում են Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, Ճապոնիան, Բելգիան և Շվեյցարիան։ Անհրաժեշտ համարելու դեպքում կոմիտեն կարող է մյուս անդամներին հրավիրել ներկայացուցիչներ նշանակելու։ Օրակարգ. 8-ժամյա օրվա կամ 48-ժամյա շաբաթվա սկզբունքի կիրառումը։ Գործազրկությունը կանխարգելելու կամ դրանից ապահովելու հարցը։ Կանանց զբաղվածությունը՝ ծննդաբերությունից առաջ և հետո՝ ներառյալ մայրության նպաստի հարցը. գիշերվա ընթացքում. առողջության համար վնասակար աշխատանքներում։ Երեխաների զբաղվածությունը՝ աշխատանքի ընդունվելու նվազագույն տարիքը. գիշերվա ընթացքում. առողջության համար վնասակար աշխատանքներում։ 1906 թվականին Բեռնում ընդունված միջազգային կոնվենցիաների տարածումն ու կիրառումը՝ արդյունաբերության մեջ աշխատող կանանց գիշերային աշխատանքի արգելման և լուցկիների արտադրության մեջ սպիտակ ֆոսֆորի օգտագործման արգելման վերաբերյալ։ ԲԱԺԻՆ II. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 414. Բարձր պայմանավորվող կողմերը, ճանաչելով, որ արդյունաբերության վարձու աշխատողների ֆիզիկական, բարոյական և մտավոր բարեկեցությունն ունի գերագույն միջազգային նշանակություն, այդ մեծ նպատակին նպաստելու համար ստեղծել են I բաժնով նախատեսված և Ազգերի լիգայի կառուցակարգի հետ կապակցված մշտական կառուցակարգը։ Նրանք ճանաչում են, որ կլիմայի, սովորությունների և սովորույթների, տնտեսական հնարավորությունների ու արդյունաբերական ավանդույթի տարբերությունները դժվարացնում են աշխատանքի պայմանների խիստ միատեսակության անմիջական ձեռքբերումը։ Սակայն, համարելով, որ աշխատանքը չպետք է դիտվի պարզապես որպես առևտրի առարկա, նրանք գտնում են, որ կան աշխատանքի պայմանները կարգավորելու մեթոդներ ու սկզբունքներ, որոնք բոլոր արդյունաբերական հանրությունները պետք է ձգտեն կիրառել՝ որքան նրանց հատուկ հանգամանքները թույլ կտան։ Այդ մեթոդների ու սկզբունքների թվում Բարձր պայմանավորվող կողմերին հետևյալները թվում են հատուկ և հրատապ կարևորություն ունեցող. Առաջին.— Վերևում արտահայտված առաջնորդող սկզբունքը, որ աշխատանքը չպետք է դիտվի պարզապես որպես ապրանք կամ առևտրի առարկա։ Երկրորդ.— Միավորման իրավունքը բոլոր օրինական նպատակների համար՝ ինչպես աշխատողների, այնպես էլ գործատուների համար։ Երրորդ.— Աշխատողներին այնպիսի աշխատավարձի վճարումը, որը բավարար է կյանքի ողջամիտ մակարդակ պահպանելու համար՝ ըստ իրենց ժամանակի ու երկրի ըմբռնման։ Չորրորդ.— Ութժամյա օրվա կամ քառասունութժամյա շաբաթվա ընդունումը որպես այն չափանիշը, որին պետք է ձգտել այնտեղ, որտեղ այն դեռ ձեռք չի բերվել։ Հինգերորդ.— Առնվազն քսանչորսժամյա շաբաթական հանգստի ընդունումը, որը հնարավորության դեպքում պետք է ներառի կիրակին։ Վեցերորդ.— Երեխաների աշխատանքի վերացումը և երիտասարդների աշխատանքի նկատմամբ այնպիսի սահմանափակումների սահմանումը, որոնք թույլ կտան շարունակել նրանց կրթությունը և կապահովեն նրանց պատշաճ ֆիզիկական զարգացումը։ Յոթերորդ.— Սկզբունքը, որ տղամարդիկ և կանայք պետք է ստանան հավասար վարձատրություն հավասար արժեքի աշխատանքի դիմաց։ Ութերորդ.— Յուրաքանչյուր երկրում աշխատանքի պայմանների վերաբերյալ օրենքով սահմանված չափանիշը պետք է պատշաճ կերպով հաշվի առնի այնտեղ օրինականորեն բնակվող բոլոր աշխատողների նկատմամբ արդարացի տնտեսական վերաբերմունքը։ Իններորդ.— Յուրաքանչյուր պետություն պետք է նախատեսի տեսչական համակարգ, որին կանայք պետք է մասնակցեն՝ աշխատողների պաշտպանության համար օրենքների ու կանոնակարգերի կատարումն ապահովելու նպատակով։ Չպնդելով, որ այդ մեթոդներն ու սկզբունքները ամբողջական են կամ վերջնական՝ Բարձր պայմանավորվող կողմերը կարծում են, որ դրանք լավ հարմարեցված են Ազգերի լիգայի քաղաքականությունն ուղղորդելու համար, և որ եթե ընդունվեն Լիգայի անդամ արդյունաբերական հանրությունների կողմից ու գործնականում պաշտպանվեն այդպիսի պատշաճ տեսչական համակարգով, դրանք հարատև օգուտներ կբերեն աշխարհի վարձու աշխատողներին։

ՄԱՍ XIII։ ԱՅԼ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։ Հոդված 415։ Թուրքիան պարտավորվում է ճանաչել և ընդունել այն կոնվենցիաները, որոնք դաշնակից տերությունները կամ դրանցից որևէ մեկը կնքել են կամ կկնքեն այլ տերության հետ՝ զենքի և ոգելից խմիչքների առևտրի, ինչպես նաև 1885 թ. փետրվարի 26-ի Բեռլինի և 1890 թ. հուլիսի 2-ի Բրյուսելի գլխավոր ակտերով և դրանք լրացնող կամ փոփոխող կոնվենցիաներով կարգավորվող մյուս հարցերի վերաբերյալ։

Հոդված 416։ Բարձր պայմանավորվող կողմերը հայտարարում և արձանագրում են, որ ի գիտություն են ընդունել Ֆրանսիայի Հանրապետության կառավարության և Նորին Պայծառափայլ Բարձրություն Մոնակոյի իշխանի միջև 1918 թ. հուլիսի 17-ին ստորագրված պայմանագիրը, որը սահմանում է Ֆրանսիայի և իշխանապետության հարաբերությունները։

Հոդված 417։ Առանց խախտելու սույն պայմանագրի դրույթները՝ Թուրքիան պարտավորվում է դաշնակից որևէ տերության դեմ ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն չներկայացնել դրամական պահանջ, որը հիմնված է սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց առաջ որևէ ժամանակ տեղի ունեցած իրադարձությունների վրա։ Սույն դրույթն ամբողջությամբ և վերջնականապես բացառում է այդ բնույթի բոլոր պահանջները, որոնք այդ պահից դադարում են գոյություն ունենալ՝ անկախ շահագրգիռ կողմերի ինքնությունից։

Հոդված 418։ Թուրքիան ընդունում և վավեր ու պարտադիր է ճանաչում դաշնակից տերություններից որևէ մեկի ծովային ավարի դատարանի ընդունած՝ թուրքական նավերին և բեռներին վերաբերող բոլոր որոշումներն ու կարգադրությունները, ինչպես նաև ծախսերի վճարման վերաբերյալ բոլոր կարգադրությունները և պարտավորվում է Թուրքիայի որևէ քաղաքացու անունից այդ որոշումներից կամ կարգադրություններից բխող որևէ պահանջ չներկայացնել։ Դաշնակից տերություններն իրենց իրավունք են վերապահում իրենց որոշած եղանակով ուսումնասիրելու թուրքական ծովային ավարի դատարանների բոլոր որոշումներն ու կարգադրությունները՝ անկախ նրանից, թե դրանք վերաբերում են այդ տերությունների, թե չեզոք տերությունների քաղաքացիների գույքային իրավունքներին։ Թուրքիան համաձայնում է տրամադրել գործերի նյութերը կազմող բոլոր փաստաթղթերի պատճենները՝ ներառյալ ընդունված որոշումներն ու կարգադրությունները, և ընդունել ու կատարել գործերի այդպիսի ուսումնասիրությունից հետո ներկայացված հանձնարարականները։

Հոդված 419։ Պատերազմի ընթացքում նավերի և բեռների խորտակման հետևանքով առաջացած կորուստները նվազագույնի հասցնելու, փրկման ենթակա նավերի ու բեռների դուրսբերումը և դրանց վերաբերյալ առաջացող մասնավոր պահանջների կարգավորումը դյուրացնելու նպատակով թուրքական կառավարությունը պարտավորվում է տրամադրել իր տրամադրության տակ եղած ամբողջ տեղեկությունը, որը կարող է օգնել դաշնակից տերությունների կառավարություններին կամ նրանց քաղաքացիներին՝ ռազմական գործողությունների ընթացքում թուրքական ռազմածովային ուժերի խորտակած կամ վնասած նավերի առնչությամբ։

Հոդված 420։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում թուրքական կառավարությունը պետք է դաշնակից տերությունների կառավարություններին վերադարձնի 1914 թ. հոկտեմբերի 29-ից ի վեր այդ տերություններից կամ նրանց քաղաքացիներից, ներառյալ այդ քաղաքացիների վերահսկողության ներքո գտնվող բոլոր տեսակի ընկերություններից ու միավորումներից վերցված ռազմավարերը, արխիվները, պատմական հուշաիրերը կամ արվեստի գործերը։ Այդ առարկաների հանձնումը կատարվում է այն վայրերում և պայմաններով, որոնք կարող են սահմանել այն կառավարությունները, որոնց դրանք պետք է վերադարձվեն։

Հոդված 421։ Թուրքական կառավարությունը սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո տասներկու ամսվա ընթացքում պետք է վերացնի հնությունների մասին գործող օրենքը և անհրաժեշտ քայլեր ձեռնարկի հնությունների մասին նոր օրենք ընդունելու համար։ Այդ օրենքը պետք է հիմնված լինի սույն հոդվածին կից հավելվածում պարունակվող կանոնների վրա և, նախքան Թուրքիայի խորհրդարան ներկայացվելը, պետք է ներկայացվի Ֆինանսական հանձնաժողովի հաստատմանը։ Թուրքական կառավարությունը պարտավորվում է ապահովել այդ օրենքի կատարումը բոլոր ազգերի կատարյալ հավասարության հիման վրա։ ՀԱՎԵԼՎԱԾ։ 1։ «Հնություն» նշանակում է 1700 թ. նախորդող որևէ կառույց կամ մարդկային գործունեության որևէ արդյունք։ 2։ Հնությունների պաշտպանության օրենքը պետք է գործի խրախուսման, այլ ոչ թե սպառնալիքի միջոցով։ Ցանկացած անձ, որը, չունենալով 5-րդ կետում նշված թույլտվությունը, հայտնաբերում է որևէ հնություն և այդ մասին հայտնում է Թուրքիայի իրավասու գերատեսչության պաշտոնյային, պետք է պարգևատրվի՝ հայտնագործության արժեքին համապատասխան։ 3։ Որևէ հնություն չի կարող օտարվել այլ անձի, բացի Թուրքիայի իրավասու գերատեսչությունից, եթե այդ գերատեսչությունը չի հրաժարվել այդ հնությունը ձեռք բերելուց։ Որևէ հնություն չի կարող դուրս բերվել երկրից՝ առանց նշված գերատեսչության արտահանման թույլտվության։ 4։ Հնությունը չարամտորեն կամ անփութությամբ ոչնչացնող կամ վնասող ցանկացած անձ ենթակա է սահմանվելիք պատժի։ 5։ Տուգանքի սպառնալիքով արգելվում է հնություններ գտնելու նպատակով հողատարածքի մաքրումը կամ փորումը՝ բացառությամբ Թուրքիայի իրավասու գերատեսչության թույլտվությունն ունեցող անձանց։ 6։ Պետք է սահմանվեն արդարացի պայմաններ այն հողերի ժամանակավոր կամ մշտական հարկադիր օտարման համար, որոնք կարող են պատմական կամ հնագիտական հետաքրքրություն ներկայացնել։ 7։ Պեղումներ կատարելու թույլտվություն տրվում է միայն այն անձանց, որոնք ներկայացնում են հնագիտական փորձառության բավարար երաշխիքներ։ Այդ թույլտվությունները տրամադրելիս թուրքական կառավարությունը չպետք է գործի այնպես, որ առանց հիմնավոր պատճառների դուրս թողնի որևէ ազգի գիտնականներին։ 8։ Պեղումների արդյունքները կարող են բաժանվել պեղող անձի և Թուրքիայի իրավասու գերատեսչության միջև՝ այդ գերատեսչության սահմանած համամասնությամբ։ Եթե գիտական պատճառներով բաժանումն անհնար է թվում, պեղող անձը գտածոյի մի մասի փոխարեն պետք է ստանա արդարացի փոխհատուցում։

Հոդված 422։ Կրոնական, հնագիտական, պատմական կամ գեղարվեստական հետաքրքրություն ներկայացնող բոլոր առարկաները, որոնք 1914 թ. օգոստոսի 1-ից ի վեր դուրս են բերվել Թուրքիայից անջատված որևէ տարածքից, թուրքական կառավարությունը սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո տասներկու ամսվա ընթացքում պետք է վերադարձնի այն տարածքի կառավարությանը, որտեղից այդ առարկաները դուրս են բերվել։ Եթե այդպիսի առարկաներից որևէ մեկն անցել է մասնավոր սեփականության, թուրքական կառավարությունը հարկադիր օտարման կամ այլ եղանակով անհրաժեշտ քայլեր է ձեռնարկում, որպեսզի կարողանա կատարել սույն հոդվածով իր պարտավորությունները։ Սույն հոդվածով վերադարձման ենթակա առարկաների ցուցակները համապատասխան կառավարությունները պետք է թուրքական կառավարությանը տրամադրեն սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում։

Հոդված 423։ Թուրքական կառավարությունը պարտավորվում է պահպանել Կոստանդնուպոլսի Ռուսական հնագիտական ինստիտուտի գրադարանի՝ այժմ իր տիրապետության տակ գտնվող գրքերը, փաստաթղթերն ու ձեռագրերը և դրանք հանձնել այն մարմնին, որը Ռուսաստանի իրավունքները պաշտպանելու նպատակով դաշնակից տերություններն իրենց իրավունք են վերապահում նշանակելու։ Մինչև այդ հանձնումը թուրքական կառավարությունը պետք է թույլ տա դաշնակից տերություններից որևէ մեկի կողմից պատշաճ կերպով լիազորված բոլոր անձանց ազատորեն օգտվել նշված գրքերից, փաստաթղթերից ու ձեռագրերից։

Հոդված 424։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելիս Թուրքիան առանց հապաղելու համապատասխան կառավարություններին պետք է հանձնի փոխանցվող տարածքների քաղաքացիական, ռազմական, ֆինանսական, դատական կամ կառավարման այլ մարմիններին պատկանող բոլոր տեսակի արխիվները, գրանցամատյանները, հատակագծերը, սեփականության իրավունքը հաստատող ակտերն ու փաստաթղթերը։ Եթե այդ փաստաթղթերից, արխիվներից, գրանցամատյաններից, սեփականության իրավունքը հաստատող ակտերից կամ հատակագծերից որևէ մեկը բացակայում է, Թուրքիան այն պետք է վերադարձնի համապատասխան կառավարության պահանջով։ Եթե նախորդ պարբերության մեջ նշված արխիվները, գրանցամատյանները, հատակագծերը, սեփականության իրավունքը հաստատող ակտերը կամ փաստաթղթերը, բացառությամբ ռազմական բնույթ ունեցողների, հավասարապես վերաբերում են Թուրքիայի վարչական մարմիններին և այդ պատճառով չեն կարող հանձնվել առանց այդ մարմինների համար անհարմարության, Թուրքիան պարտավորվում է փոխադարձության պայմանով համապատասխան կառավարություններին դրանցից օգտվելու հնարավորություն տալ։ Թուրքական կառավարությունը մասնավորապես պարտավորվում է հունական կառավարությանը վերադարձնել 1912 թ. ի վեր Հունաստանին փոխանցված՝ նախկին Օսմանյան կայսրության շրջանների հողային սեփականությանը վերաբերող տեղական հողային գրանցամատյանները կամ այլ հանրային գրանցամատյանները, որոնք թուրքական իշխանությունները տարհանման ժամանակ տարել են կամ կարող էին տարած լինել։ Այն դեպքերում, երբ այդ գրանցամատյաններից մեկի կամ մի քանիսի վերադարձն անհնար է դրանց անհետացման կամ որևէ այլ պատճառով, և երբ անհրաժեշտ է ստուգել հունական իշխանություններին ներկայացված սեփականության իրավունքը հաստատող ակտերը, հունական կառավարությունն իրավունք ունի Կոստանդնուպոլսի հողի կենտրոնական գրանցամատյանի գրառումներից վերցնելու բոլոր անհրաժեշտ պատճենները։

Հոդված 425։ Թուրքական կառավարությունը փոխադարձության պայմանով պարտավորվում է Թուրքիայից անջատված կամ այնպիսի տարածքի վրա իշխանություն իրականացնող կառավարություններին, որի առկա կարգավիճակը Թուրքիան ճանաչում է սույն պայմանագրով, հասանելի դարձնել բոլոր տեսակի արխիվներն ու փաստաթղթերը, որոնք վերաբերում են այդ տարածքի վակֆերի կառավարմանը կամ որևէ վայրում գտնվող առանձին վակֆերի, որոնցում շահագրգռված են այդ տարածքում հաստատված անձինք կամ հաստատությունները։

Հոդված 426։ Թուրքական կառավարությունը պետք է ճանաչի Թուրքիայում դաշնակից տերության դատավորի կամ դատարանի կայացրած բոլոր դատական որոշումները՝1918 թ. հոկտեմբերի 30-ից մինչև III մասի (Քաղաքական դրույթներ)136-րդ հոդվածում նշված նոր դատական համակարգի ուժի մեջ մտնելը, և անհրաժեշտության դեպքում պարտավորվում է ապահովել այդ որոշումների կատարումը։

Հոդված 427։ III մասի (Քաղաքական դրույթներ)46-րդ հոդվածի դրույթների պահպանմամբ՝ Թուրքիան իր՝27-րդ հոդվածով սահմանված տարածքի առնչությամբ համաձայնում է ընդունել և համագործակցել այն որոշումների կատարմանը, որոնք դաշնակից տերությունները, անհրաժեշտության դեպքում՝ այլ տերությունների հետ համաձայնությամբ, ընդունում են նախկինում Կոստանդնուպոլսի Առողջապահության բարձրագույն խորհրդի և այդ խորհրդի ղեկավարած Թուրքիայի սանիտարական վարչության իրավասության ներքո գտնվող որևէ հարցի վերաբերյալ։

Հոդված 428։ Սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքների և բոլոր այն տարածքների առնչությամբ, որոնք սույն պայմանագրի համաձայն դադարում են գտնվել Թուրքիայի սյուզերենության ներքո, Թուրքիան համաձայնում է ընդունել ստորև շարադրված սկզբունքներին համապատասխանող ցանկացած որոշում, որը դաշնակից տերությունները, անհրաժեշտության դեպքում՝ այլ տերությունների հետ համաձայնությամբ, ընդունում են նախկինում Կոստանդնուպոլսի Առողջապահության բարձրագույն խորհրդի կամ այդ խորհրդի ղեկավարած Թուրքիայի սանիտարական վարչության, կամ Ալեքսանդրիայի Սանիտարական, ծովային և կարանտինային խորհրդի իրավասության ներքո գտնվող որևէ հարցի վերաբերյալ։ Նախորդ պարբերության մեջ նշված սկզբունքները հետևյալն են։ (a) Յուրաքանչյուր դաշնակից տերություն պատասխանատու է միջազգային սանիտարական կոնվենցիաների դրույթներին համապատասխան իր կարանտինային հաստատությունների պահպանման և գործարկման համար՝ Թուրքիայից անջատված և իր վերահսկողության ներքո դրված ցանկացած տարածքում, անկախ նրանից՝ այդ տերությունն ունի այդ տարածքի նկատմամբ ինքնիշխանություն, գործում է որպես մանդատատար կամ հովանավոր, թե պատասխանատու է տվյալ տարածքի կառավարման համար։ (b) Հիջազի ուխտագնացության սանիտարական վերահսկողության այն միջոցառումները, որոնք մինչ այժմ իրականացվել են Կոստանդնուպոլսի Առողջապահության բարձրագույն խորհրդի կամ Թուրքիայի սանիտարական վարչության կողմից կամ դրանց ղեկավարությամբ, կամ Ալեքսանդրիայի Սանիտարական, ծովային և կարանտինային խորհրդի կողմից, այսուհետև իրականացվում են այն դաշնակից տերությունների կողմից, որոնց ինքնիշխանության, մանդատի, հովանավորության կամ պատասխանատվության ներքո են անցնելու այն տարածքները, որտեղ գտնվում են այդ միջոցառումների կատարման համար անհրաժեշտ տարբեր կարանտինային կայաններն ու սանիտարական հաստատությունները։ Միջոցառումները պետք է համապատասխանեն միջազգային սանիտարական կոնվենցիաների դրույթներին։ Դրանց կատարման լիակատար միատեսակությունն ապահովելու համար ուխտագնացության սանիտարական վերահսկողությանը մասնակցող յուրաքանչյուր դաշնակից տերություն պետք է ներկայացված լինի Ազգերի լիգայի խորհրդի վերահսկողության ներքո գործող՝ Ուխտագնացության կարանտինի համակարգող կոմիտեում։

Հոդված 429։ Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայնում են, որ հետագա հակառակ համաձայնության բացակայության դեպքում սույն պայմանագրով ստեղծված ցանկացած հանձնաժողովի նախագահը ձայների հավասարության դեպքում ունի երկրորդ ձայնի իրավունք։

Հոդված 430։ Բացառությամբ սույն պայմանագրով այլ բան նախատեսված դեպքերի՝ բոլոր այն դեպքերում, երբ պայմանագիրը նախատեսում է որոշ պետությունների առանձնապես առնչվող հարցի կարգավորում համապատասխան պետությունների միջև կնքվելիք հատուկ կոնվենցիայով, Բարձր պայմանավորվող կողմերի միջև հասկացվում է, որ այդ առնչությամբ ծագող դժվարությունները, մինչև Թուրքիայի՝ Ազգերի լիգայի անդամ դառնալը, պետք է լուծվեն Գլխավոր դաշնակից տերությունների կողմից։

Հոդված 431։ Սույն պայմանագրի հատուկ դրույթների պահպանմամբ՝ պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց վեց ամիս անց թուրքական օրենքները պետք է փոփոխված լինեն, և թուրքական կառավարությունը պետք է դրանք պահպանի սույն պայմանագրին համապատասխան։ Նույն ժամկետում թուրքական կառավարությունը պետք է ձեռնարկած լինի սույն պայմանագրի կատարման հետ կապված բոլոր վարչական և այլ միջոցառումները։

Հոդված 432։ Թուրքիան շարունակում է պարտավոր լինել տրամադրել բոլոր դյուրությունները ցանկացած հետաքննության համար, որն Ազգերի լիգայի խորհուրդը, անհրաժեշտության դեպքում գործելով ձայների մեծամասնությամբ, անհրաժեշտ կհամարի սույն պայմանագրի կիրառմանն ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն առնչվող ցանկացած հարցի վերաբերյալ։

Հոդված 433։ Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայնում են, որ Ռուսաստանը, Ազգերի լիգայի անդամ դառնալով, իրավունք կունենա միանալու սույն պայմանագրին այն պայմաններով, որոնք կարող են համաձայնեցվել Գլխավոր դաշնակից տերությունների և Ռուսաստանի միջև՝ առանց խախտելու սույն պայմանագրով Ռուսաստանին բացահայտորեն տրված որևէ իրավունք։ Սույն պայմանագիրը՝ ֆրանսերեն, անգլերեն և իտալերեն, ենթակա է վավերացման։ Տեքստերի միջև տարբերության դեպքում գերակայում է ֆրանսերեն տեքստը՝ բացառությամբ I մասի (Ազգերի լիգայի կանոնադրություն) և XII մասի (Աշխատանք), որոնցում ֆրանսերեն և անգլերեն տեքստերն ունեն հավասար ուժ։ Վավերագրերն ի պահ են հանձնվում Փարիզում՝ հնարավորինս շուտ։ Այն տերությունները, որոնց կառավարության նստավայրը Եվրոպայից դուրս է, իրավունք ունեն միայն Փարիզում իրենց դիվանագիտական ներկայացուցչի միջոցով Ֆրանսիայի Հանրապետության կառավարությանը տեղեկացնելու, որ կատարել են վավերացումը։ Այդ դեպքում նրանք պետք է հնարավորինս շուտ ուղարկեն վավերագիրը։ Վավերագրերն ի պահ հանձնելու մասին առաջին արձանագրությունը կազմվում է, հենց որ պայմանագիրը վավերացվի մի կողմից՝ Թուրքիայի, իսկ մյուս կողմից՝ Գլխավոր դաշնակից տերություններից երեքի կողմից։ Այդ առաջին արձանագրության օրվանից պայմանագիրն ուժի մեջ է մտնում այն Բարձր պայմանավորվող կողմերի միջև, որոնք վավերացրել են այն։ Սույն պայմանագրով նախատեսված բոլոր ժամկետների որոշման համար այդ օրը համարվում է պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելու օրը։ Մնացած բոլոր առումներով պայմանագիրը յուրաքանչյուր տերության համար ուժի մեջ է մտնում նրա վավերագիրն ի պահ հանձնելու օրը։ Ֆրանսիայի կառավարությունը ստորագրող բոլոր տերություններին ուղարկում է վավերագրերն ի պահ հանձնելու արձանագրությունների վավերացված պատճենները։ Ի ՀԱՎԱՍՏՈՐՈՒՄՆ ՈՐԻ՝ վերոհիշյալ լիազոր ներկայացուցիչները ստորագրել են սույն պայմանագիրը։ Կատարված է Սևրում՝ հազար ինը հարյուր քսան թվականի օգոստոսի տասներորդ օրը, մեկ օրինակով, որը պահվելու է Ֆրանսիայի Հանրապետության արխիվներում և որի վավերացված պատճենները փոխանցվելու են ստորագրող տերություններից յուրաքանչյուրին։ (L. S.) GEORGE GRAHAME. (L. S.) GEORGE H. PERLEY. (L. S.) ANDREW FISHER. (L. S.) GEORGE GRAHAME. (L. S.) R. A. BLANKENBERG. (L. S.) ARTHUR HIRTZEL. (L. S.) A. MILLERAND. (L. S.) F. FRANÇOIS-MARSAL. (L. S.) JULES CAMBON. (L. S.) PALÉOLOGUE. (L. S.) BONIN. (L. S.) MARIETTI. (L. S.) K. MATSUI. (L. S.) A. AHARONIAN. (L. S.) J. VAN DEN HEUVEL. (L. S.) ROLIN JAEQUEMYNS, (L. S.) E. K. VENIZELOS. (L. S.) A. ROMANOS. (L. S.) MAURICE ZAMOYSKI. (L. S.) ERASME PILTZ (L. S.) AFFONSO COSTA. (L. S.) D. J. GUIKA. (L. S.) STEFAN OSUSKY. (L. S.) HADI. (L. S.) DR. RIZA TEWFIK. (L. S.) RÉCHAD HALISS.