Լոզանի հաշտության պայմանագիր (1923)

ԲՐԻՏԱՆԱԿԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՖՐԱՆՍԻԱՆ, ԻՏԱԼԻԱՆ, ՃԱՊՈՆԻԱՆ, ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԸ, ՌՈՒՄԻՆԻԱՆ և ՍԵՐԲԵՐԻ, ԽՈՐՎԱԹՆԵՐԻ ՈՒ ՍԼՈՎԵՆՆԵՐԻ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ մի կողմից, և ԹՈՒՐՔԻԱՆ՝ մյուս կողմից, համախմբված լինելով 1914 թվականից Արևելքում գոյություն ունեցող պատերազմական դրությանը վերջնականապես վերջ դնելու ցանկությամբ, ձգտելով վերականգնել բարեկամության ու առևտրի այն հարաբերությունները, որոնք էական են իրենց համապատասխան ժողովուրդների փոխադարձ բարօրության համար, և համարելով, որ այդ հարաբերությունները պետք է հիմնվեն պետությունների անկախության ու ինքնիշխանության հարգման վրա, որոշեցին այդ նպատակով պայմանագիր կնքել և իրենց լիազոր ներկայացուցիչներ նշանակեցին․ ՆՈՐԻՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆ ՄԵԾ ԲՐԻՏԱՆԻԱՅԻ ԵՎ ԻՌԼԱՆԴԻԱՅԻ ՄԻԱՑՅԱԼ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՈՒ ԲՐԻՏԱՆԱԿԱՆ ԱՆԴՐԾՈՎՅԱՆ ԴՈՄԻՆԻՈՆՆԵՐԻ ԹԱԳԱՎՈՐԸ, ՀՆԴԿԱՍՏԱՆԻ ԿԱՅՍՐԸ՝ բարձրապատիվ սըր Հորաս Ջորջ Մոնթեգյու Ռամբոլդին՝ բարոնետ, Սուրբ Միքայելի և Սուրբ Գեորգիի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ, Կոստանդնուպոլսում գերագույն հանձնակատար։ ՖՐԱՆՍԻԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀԸ՝ գեներալ Մորիս Պելլեին՝ Ֆրանսիայի դեսպան, Արևելքում Հանրապետության գերագույն հանձնակատար, Պատվո լեգեոնի ազգային շքանշանի մեծ սպա։ ՆՈՐԻՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆ ԻՏԱԼԻԱՅԻ ԹԱԳԱՎՈՐԸ՝ պատվարժան մարկիզ Կամիլլո Գարոնիին՝ Թագավորության սենատոր, Իտալիայի դեսպան, Կոստանդնուպոլսում գերագույն հանձնակատար, Սուրբ Մավրիկիոսի և Ղազարոսի ու Իտալիայի թագի շքանշանների Մեծ խաչի ասպետ, և պարոն Ջուլիո Չեզարե Մոնտանյային՝ Աթենքում արտակարգ դեսպանորդ ու լիազոր նախարար, Սուրբ Մավրիկիոսի և Ղազարոսի շքանշանների հրամանատար, Իտալիայի թագի շքանշանի մեծ սպա։ ՆՈՐԻՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆ ՃԱՊՈՆԻԱՅԻ ԿԱՅՍՐԸ՝ պարոն Կենտարո Օչիային՝ Ջուսամմի աստիճանի, Ծագող արևի շքանշանի առաջին դասի ասպետ, Հռոմում արտակարգ ու լիազոր դեսպան։ ՆՈՐԻՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆ ՀԵԼԼԵՆՆԵՐԻ ԹԱԳԱՎՈՐԸ՝ պարոն Էլեֆթերիոս Կ․ Վենիզելոսին՝ Նախարարների խորհրդի նախկին նախագահ, Փրկչի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ, և պարոն Դեմետրիոս Կակլամանոսին՝ Լոնդոնում լիազոր նախարար, Փրկչի շքանշանի հրամանատար։ ՆՈՐԻՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆ ՌՈՒՄԻՆԻԱՅԻ ԹԱԳԱՎՈՐԸ՝ պարոն Կոնստանտին Ի․ Դիամանդիին՝ լիազոր նախարար, և պարոն Կոնստանտին Կոնցեսկուին՝ լիազոր նախարար։ ՆՈՐԻՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆ ՍԵՐԲԵՐԻ, ԽՈՐՎԱԹՆԵՐԻ ԵՎ ՍԼՈՎԵՆՆԵՐԻ ԹԱԳԱՎՈՐԸ՝ դոկտոր Միլուտին Յովանովիչին՝ Բեռնում արտակարգ դեսպանորդ ու լիազոր նախարար։ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ՄԵԾ ԺՈՂՈՎԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ Իսմեթ փաշային՝ արտաքին գործերի նախարար, Ադրիանապոլսի պատգամավոր, դոկտոր Ռիզա Նուր բեյին՝ առողջապահության ու հանրային օգնության նախարար, Սինոպի պատգամավոր, և Հասան բեյին՝ նախկին նախարար, Տրապիզոնի պատգամավոր։ Նրանք, ներկայացնելով իրենց լիազորագրերը, որոնք պատշաճ ու օրինական ձևով կազմված ճանաչվեցին, համաձայնեցին հետևյալի մասին․ ՄԱՍ I։ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 1։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո խաղաղության դրությունը վերջնականապես կվերականգնվի մի կողմից Բրիտանական կայսրության, Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Ճապոնիայի, Հունաստանի, Ռումինիայի ու Սերբերի, խորվաթների և սլովենների պետության և մյուս կողմից Թուրքիայի, ինչպես նաև նրանց համապատասխան քաղաքացիների միջև։ Երկու կողմերում կվերսկսվեն պաշտոնական հարաբերությունները, և համապատասխան տարածքներում դիվանագիտական ու հյուպատոսական ներկայացուցիչները, առանց ապագայում հնարավոր կնքվելիք համաձայնագրերին վնաս հասցնելու, կստանան միջազգային իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներին համապատասխան վերաբերմունք։ ԲԱԺԻՆ I։ I․ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 2։ Սև ծովից մինչև Էգեյան ծով Թուրքիայի սահմանը սահմանվում է հետևյալ կերպ․ 1) Բուլղարիայի հետ․ Ռեզվայա գետի գետաբերանից մինչև Մարիցա գետը՝ Թուրքիայի, Բուլղարիայի և Հունաստանի երեք սահմանների միացման կետը, Բուլղարիայի ներկայում սահմանագծված հարավային սահմանը։ 2) Հունաստանի հետ․ այնտեղից մինչև Արդայի ու Մարիցայի միախառնումը՝ Մարիցայի հունը, ապա Արդայով վեր՝ մինչև այդ գետի վրա Չորեք Քյոյ գյուղի անմիջական մերձակայքում տեղում որոշվելիք կետը՝ Արդայի հունը, այնտեղից հարավարևելյան ուղղությամբ՝ մինչև Մարիցայի վրա Բոսնա Քյոյից 1 կիլոմետր ներքև գտնվող կետը՝ մոտավորապես ուղիղ գիծ, որը Բոսնա Քյոյ գյուղը թողնում է թուրքական տարածքում։ Չորեք Քյոյ գյուղը կանցնի Հունաստանին կամ Թուրքիային՝ ըստ այն բանի, թե 5-րդ հոդվածով նախատեսված հանձնաժողովը կպարզի, որ բնակչության մեծամասնությունը հույն է, թե թուրք՝ հաշվի չառնելով 1922 թվականի հոկտեմբերի 11-ից հետո այդ գյուղ գաղթած բնակչությանը։ Այնտեղից մինչև Էգեյան ծով՝ Մարիցայի հունը։

ՀՈԴՎԱԾ 3։ Միջերկրական ծովից մինչև Պարսկաստանի սահմանը Թուրքիայի սահմանը սահմանվում է հետևյալ կերպ․ 1) Սիրիայի հետ՝ 1921 թվականի հոկտեմբերի 20-ի ֆրանս-թուրքական համաձայնագրի 8-րդ հոդվածում նկարագրված սահմանը։ 2) Իրաքի հետ՝ Թուրքիայի և Իրաքի սահմանը կսահմանվի Թուրքիայի ու Մեծ Բրիտանիայի միջև ինը ամսվա ընթացքում կնքվելիք բարեկամական համաձայնությամբ։ Եթե երկու կառավարությունները նշված ժամանակամիջոցում համաձայնության չհասնեն, վեճը կհանձնվի Ազգերի լիգայի խորհրդին։ Թուրքական և բրիտանական կառավարությունները փոխադարձաբար պարտավորվում են, մինչև սահմանի վերաբերյալ որոշման ընդունումը, որևէ ռազմական կամ այլ տեղաշարժ չկատարել, որը կարող է որևէ կերպ փոփոխել այն տարածքների ներկա վիճակը, որոնց վերջնական ճակատագիրը կախված կլինի այդ որոշումից։

ՀՈԴՎԱԾ 4։ Սույն պայմանագրում նկարագրված սահմանները գծված են սույնին կցված՝ մեկ միլիոնի մեկ մասշտաբով քարտեզներում։ Տեքստի ու քարտեզի միջև տարբերության դեպքում գերակայում է տեքստը։ [Տե՛ս ներածությունը։]

ՀՈԴՎԱԾ 5։ 2-րդ հոդվածի 2-րդ կետով սահմանված սահմանը տեղանքում անցկացնելու համար կնշանակվի սահմանային հանձնաժողով։ Այն կկազմվի Հունաստանի ու Թուրքիայի ներկայացուցիչներից՝ յուրաքանչյուր տերությունից մեկ ներկայացուցիչ, և նրանց ընտրած՝ երրորդ տերության քաղաքացիներից նախագահից։ Նրանք բոլոր դեպքերում կձգտեն հնարավորինս ճշգրիտ հետևել սույն պայմանագրի նկարագրություններին՝ հնարավորության սահմաններում հաշվի առնելով վարչական սահմանները և տեղական տնտեսական շահերը։ Հանձնաժողովի որոշումները կընդունվեն մեծամասնությամբ և պարտադիր կլինեն շահագրգիռ կողմերի համար։ Հանձնաժողովի ծախսերը շահագրգիռ կողմերը կկրեն հավասար բաժիններով։

ՀՈԴՎԱԾ 6։ Որքանով խոսքը ջրային հոսքով, այլ ոչ դրա ափերով որոշվող սահմանների մասին է, սույն պայմանագրի նկարագրություններում օգտագործված «հուն» կամ «նավուղի» արտահայտությունները ոչ նավարկելի գետերի համար նշանակում են ջրային հոսքի կամ դրա գլխավոր բազուկի միջին գիծը, իսկ նավարկելի գետերի համար՝ գլխավոր նավարկելի հունի միջին գիծը։ Սահմանային հանձնաժողովը կորոշի՝ սահմանագիծը կհետևի՞ հունի կամ նավուղու հնարավոր փոփոխություններին, թե՞ վերջնականապես կամրագրվի ըստ դրանց՝ սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելու պահի դիրքի։ Եթե սույն պայմանագրում հակառակ դրույթ չկա, ափից երեք մղոնի սահմաններում գտնվող կղզիներն ու կղզյակները մտնում են առափնյա պետության սահմանների մեջ։

ՀՈԴՎԱԾ 7։ Շահագրգիռ պետությունները պարտավորվում են սահմանային հանձնաժողովին տրամադրել իր աշխատանքի համար անհրաժեշտ բոլոր փաստաթղթերը, հատկապես՝ գործող կամ նախկին սահմանները հաստատող համաձայնագրերի վավերական պատճենները, գոյություն ունեցող բոլոր խոշորամասշտաբ քարտեզները, գեոդեզիական տվյալները, ավարտված, բայց չհրապարակված հանույթները և սահմանային ջրային հոսքերի փոփոխությունների մասին տեղեկությունները։ Թուրքական իշխանությունների տրամադրության տակ եղած քարտեզները, գեոդեզիական տվյալներն ու հանույթները, նույնիսկ եթե չհրապարակված են, սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո նվազագույն հնարավոր ձգձգմամբ պետք է Կոստանդնուպոլսում հանձնվեն հանձնաժողովի նախագահին։ Շահագրգիռ պետությունները նաև պարտավորվում են տեղական իշխանություններին հանձնարարել հանձնաժողովին հաղորդել բոլոր փաստաթղթերը, հատկապես՝ հատակագծերը, կադաստրային ու հողային գրքերը, և պահանջի դեպքում տրամադրել սեփականությանը, առկա տնտեսական պայմաններին վերաբերող բոլոր մանրամասներն ու անհրաժեշտ այլ տեղեկությունները։

ՀՈԴՎԱԾ 8։ Շահագրգիռ պետությունները պարտավորվում են անմիջականորեն կամ տեղական իշխանությունների միջոցով սահմանային հանձնաժողովին ամեն աջակցություն ցուցաբերել՝ նրա առաքելության կատարման համար անհրաժեշտ փոխադրման, կացարանի, աշխատուժի և նյութերի՝ ցուցասյուների ու սահմանասյուների հարցերում։ Մասնավորապես՝ թուրքական կառավարությունը պարտավորվում է պահանջի դեպքում տրամադրել հանձնաժողովի պարտականությունների կատարմանը աջակցելու համար անհրաժեշտ տեխնիկական անձնակազմը։

ՀՈԴՎԱԾ 9։ Շահագրգիռ պետությունները պարտավորվում են պահպանել հանձնաժողովի տեղադրած եռանկյունաչափական կետերը, նշանները, սյուները կամ սահմանային նշանները։

ՀՈԴՎԱԾ 10։ Սահմանասյուները կտեղադրվեն այնպես, որ միմյանց տեսանելի լինեն։ Դրանք կհամարակալվեն, իսկ դրանց դիրքն ու համարը կնշվեն քարտեզագրական փաստաթղթում։

ՀՈԴՎԱԾ 11։ Սահմանը որոշող արձանագրությունները և դրանց կցված քարտեզներն ու փաստաթղթերը կկազմվեն երեք օրինակով։ Դրանցից երկուսը կուղարկվեն սահմանակից պետությունների կառավարություններին, իսկ երրորդը՝ Ֆրանսիական Հանրապետության կառավարությանը, որը վավերական պատճեններ կտրամադրի սույն պայմանագիրն ստորագրող տերություններին։

ՀՈԴՎԱԾ 12։ Արևելյան Միջերկրականի կղզիների նկատմամբ Հունաստանի ինքնիշխանության վերաբերյալ Լոնդոնի խորհրդաժողովի՝ 1914 թվականի փետրվարի 13-ի որոշումը, որը 1914 թվականի փետրվարի 13-ին հաղորդվել է հունական կառավարությանը և ընդունվել է 1913 թվականի մայիսի 17–30-ի Լոնդոնի պայմանագրի 5-րդ ու 1913 թվականի նոյեմբերի 1–14-ի Աթենքի պայմանագրի 15-րդ հոդվածների ուժով, հաստատվում է։ Այն վերաբերում է Իմբրոս, Թենեդոս և Ճագարների կղզիներից բացի մյուս կղզիներին, մասնավորապես՝ Լեմնոսին, Սամոթրակեին, Միտիլենեին, Քիոսին, Սամոսին և Նիկարիային՝ ենթակա լինելով սույն պայմանագրի 15-րդ հոդվածի առարկան հանդիսացող՝ Իտալիայի ինքնիշխանության ներքո դրված կղզիների վերաբերյալ դրույթներին։ Եթե սույն պայմանագրում հակառակ դրույթ չկա, ասիական ափից երեք մղոնից պակաս հեռավորության վրա գտնվող կղզիները մնում են Թուրքիայի ինքնիշխանության ներքո։

ՀՈԴՎԱԾ 13։ Խաղաղության պահպանումն ապահովելու նպատակով հունական կառավարությունը պարտավորվում է Միտիլենե, Քիոս, Սամոս և Նիկարիա կղզիներում պահպանել հետևյալ սահմանափակումները․ 1) Այդ կղզիներում ռազմածովային բազա կամ ամրություններ չեն ստեղծվի։ 2) Հունական ռազմական օդանավերին կարգելվի թռչել Անատոլիայի ափամերձ տարածքի վրայով։ Փոխադարձաբար՝ թուրքական կառավարությունն իր ռազմական օդանավերին կարգելի թռչել հիշյալ կղզիների վրայով։ 3) Հունական ռազմական ուժերն այդ կղզիներում կսահմանափակվեն զինվորական ծառայության սովորական զորակոչային համակազմով, որը կարող է տեղում վարժեցվել, ինչպես նաև ժանդարմերիայի ու ոստիկանության այնպիսի ուժով, որը համաչափ կլինի Հունաստանի ամբողջ տարածքում առկա ժանդարմերիայի և ոստիկանության ուժերին։

ՀՈԴՎԱԾ 14։ Թուրքիայի ինքնիշխանության ներքո մնացող Իմբրոս և Թենեդոս կղզիները կունենան տեղական տարրերից կազմված հատուկ վարչական կազմակերպություն, որը բնիկ ոչ մահմեդական բնակչությանը բոլոր երաշխիքները կտա տեղական կառավարման և անձի ու գույքի պաշտպանության առումով։ Կարգի պահպանումն այնտեղ կապահովի վերոհիշյալ տեղական վարչակազմի կողմից տեղական բնակչությունից հավաքագրված և նրա ենթակայության ներքո գտնվող ոստիկանական ուժը։ Հույն ու թուրք բնակչությունների փոխանակման վերաբերյալ Հունաստանի և Թուրքիայի միջև կնքված կամ հնարավոր կնքվելիք համաձայնագրերը չեն կիրառվի Իմբրոս և Թենեդոս կղզիների բնակիչների նկատմամբ։

ՀՈԴՎԱԾ 15։ Թուրքիան հօգուտ Իտալիայի հրաժարվում է այժմ Իտալիայի զբաղեցրած հետևյալ կղզիների նկատմամբ բոլոր իրավունքներից և իրավատիտղոսներից՝ Ստամպալիա (Աստրապալիա), Հռոդոս (Ռոդոս), Կալկի (Խարկի), Սկարպանտո, Կասոս (Կասսո), Պիսկոպիս (Թիլոս), Միսիրոս (Նիսիրոս), Կալիմնոս (Կալիմնոս), Լերոս, Պատմոս, Լիպսոս (Լիպսո), Սիմի (Սիմի) և Կոս (Կոս), ինչպես նաև դրանցից կախյալ կղզյակների և Կաստելլորիցո կղզու նկատմամբ։

ՀՈԴՎԱԾ 16։ Թուրքիան սույնով հրաժարվում է սույն պայմանագրով սահմանված սահմաններից դուրս գտնվող տարածքների և այն կղզիներից բացի մյուս կղզիների նկատմամբ կամ դրանց առնչությամբ ցանկացած իրավունքից ու իրավատիտղոսից, որոնց նկատմամբ նրա ինքնիշխանությունը ճանաչվում է սույն պայմանագրով։ Այդ տարածքների ու կղզիների ապագան կարգավորված է կամ կկարգավորվի շահագրգիռ կողմերի կողմից։ Սույն հոդվածի դրույթները չեն վնասում բարիդրացիական հարաբերություններից բխող հատուկ համաձայնություններին, որոնք կնքված են կամ կարող են կնքվել Թուրքիայի և որևէ սահմանակից երկրի միջև։

ՀՈԴՎԱԾ 17։ Թուրքիայի հրաժարումը Եգիպտոսի և Սուդանի նկատմամբ բոլոր իրավունքներից ու իրավատիտղոսներից ուժ կունենա 1914 թվականի նոյեմբերի 5-ից։

ՀՈԴՎԱԾ 18։ Թուրքիան ազատվում է եգիպտական տուրքով երաշխավորված օսմանյան փոխառությունների՝ 1855, 1891 և 1894 թվականների փոխառությունների վերաբերյալ բոլոր հանձնառություններից ու պարտավորություններից։ Քանի որ այդ փոխառությունների սպասարկման համար Եգիպտոսի կատարած տարեկան վճարումներն այժմ կազմում են Եգիպտոսի պետական պարտքի սպասարկման մասը, Եգիպտոսն ազատվում է Օսմանյան պետական պարտքի հետ կապված բոլոր այլ պարտավորություններից։

ՀՈԴՎԱԾ 19։ Եգիպտոս պետության ճանաչումից բխող բոլոր հարցերը կկարգավորվեն հետագայում բանակցվելիք համաձայնագրերով՝ շահագրգիռ տերությունների միջև հետագայում որոշվելիք եղանակով։ Սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքներին վերաբերող դրա դրույթները Եգիպտոսի նկատմամբ չեն կիրառվի։

ՀՈԴՎԱԾ 20։ Թուրքիան սույնով ճանաչում է Կիպրոսի բռնակցումը, որը բրիտանական կառավարությունը հռչակել է 1914 թվականի նոյեմբերի 5-ին։

ՀՈԴՎԱԾ 21։ 1914 թվականի նոյեմբերի 5-ին Կիպրոսում սովորաբար բնակվող թուրք քաղաքացիները տեղական օրենսդրությամբ սահմանված պայմաններով ձեռք կբերեն բրիտանական քաղաքացիություն և դրանով կկորցնեն թուրքական քաղաքացիությունը։ Սակայն նրանք իրավունք կունենան սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո երկու տարվա ընթացքում ընտրելու թուրքական քաղաքացիություն՝ պայմանով, որ այդ ընտրությունից հետո տասներկու ամսվա ընթացքում կհեռանան Կիպրոսից։ Սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելու պահին Կիպրոսում սովորաբար բնակվող թուրք քաղաքացիները, որոնք այդ պահին տեղական օրենսդրության համաձայն ներկայացրած դիմումի հետևանքով ձեռք են բերել կամ ձեռք բերելու գործընթացում են բրիտանական քաղաքացիություն, դրանով նույնպես կկորցնեն թուրքական քաղաքացիությունը։ Հասկացվում է, որ Կիպրոսի կառավարությունն իրավունք կունենա բրիտանական քաղաքացիություն մերժելու կղզու այն բնակիչներին, որոնք, լինելով թուրք քաղաքացիներ, նախկինում առանց թուրքական կառավարության համաձայնության ձեռք են բերել այլ քաղաքացիություն։

ՀՈԴՎԱԾ 22։ Առանց 27-րդ հոդվածի ընդհանուր դրույթներին վնաս հասցնելու՝ Թուրքիան սույնով ճանաչում է Լիբիայում իր ունեցած բոլոր իրավունքների ու արտոնությունների վերջնական վերացումը, որոնք նա վայելում էր 1912 թվականի հոկտեմբերի 18-ի Լոզանի պայմանագրով և դրան առնչվող փաստաթղթերով։ 2․ ՀԱՏՈՒԿ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 23։ Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայն են ճանաչել և հայտարարել Դարդանելի նեղուցում, Մարմարա ծովում և Բոսֆորում ծովային ու օդային տարանցման և նավարկության ազատության սկզբունքը՝ թե՛ խաղաղության, թե՛ պատերազմի ժամանակ, ինչպես սահմանված է այսօր ստորագրված՝ նեղուցների կարգավիճակի մասին առանձին կոնվենցիայում։ Սույն Բարձր պայմանավորվող կողմերի համար այդ կոնվենցիան կունենա նույն ուժն ու ազդեցությունը, կարծես կազմեր սույն պայմանագրի մասը։

ՀՈԴՎԱԾ 24։ Սույն պայմանագրի 2-րդ հոդվածում նկարագրված սահմանի ռեժիմի վերաբերյալ այսօր ստորագրված առանձին կոնվենցիան սույն Բարձր պայմանավորվող կողմերի համար կունենա նույն ուժն ու ազդեցությունը, կարծես կազմեր սույն պայմանագրի մասը։

ՀՈԴՎԱԾ 25։ Թուրքիան պարտավորվում է ճանաչել մյուս պայմանավորվող տերությունների՝ Թուրքիայի կողմում կռված տերությունների հետ կնքած խաղաղության պայմանագրերի ու լրացուցիչ կոնվենցիաների ամբողջ ուժը, ճանաչել նախկին Գերմանական կայսրության, Ավստրիայի, Հունգարիայի և Բուլղարիայի տարածքների վերաբերյալ կատարված կամ կատարվելիք բոլոր տնօրինությունները և ճանաչել նոր պետություններն այնտեղ սահմանված սահմաններում։

ՀՈԴՎԱԾ 26։ Թուրքիան սույնով ճանաչում ու ընդունում է Գերմանիայի, Ավստրիայի, Բուլղարիայի, Հունաստանի, Հունգարիայի, Լեհաստանի, Ռումինիայի, Սերբերի, խորվաթների ու սլովենների պետության և Չեխոսլովակյան պետության սահմանները՝ ինչպես դրանք որոշվել են կամ կարող են որոշվել 25-րդ հոդվածում հիշատակված պայմանագրերով կամ որևէ լրացուցիչ կոնվենցիայով։

ՀՈԴՎԱԾ 27։ Թուրքական կառավարությունը կամ իշխանությունները թուրքական տարածքից դուրս քաղաքական, օրենսդրական կամ վարչական հարցերում որևէ իշխանություն կամ իրավազորություն չեն իրականացնի՝ որևէ հիմքով, սույն պայմանագիրն ստորագրող մյուս տերությունների ինքնիշխանության կամ հովանավորության ներքո դրված տարածքի քաղաքացիների կամ Թուրքիայից անջատված տարածքի քաղաքացիների նկատմամբ։ Հասկացվում է, որ մահմեդական կրոնական իշխանությունների հոգևոր իրավասությունները որևէ կերպ չեն խախտվում։

ՀՈԴՎԱԾ 28։ Բարձր պայմանավորվող կողմերից յուրաքանչյուրն իր մասով սույնով ընդունում է Թուրքիայում կապիտուլյացիաների լիակատար վերացումը բոլոր առումներով։

ՀՈԴՎԱԾ 29։ Ֆրանսիական պատկանելություն ունեցող մարոկկացիները («ressortissants») և թունիսցիները Թուրքիայում բոլոր առումներով կստանան նույն վերաբերմունքը, ինչ ֆրանսիական պատկանելության մյուս անձինք («ressortissants»)։ Լիբիայի բնիկները («ressortissants») Թուրքիայում բոլոր առումներով կստանան նույն վերաբերմունքը, ինչ իտալական պատկանելության մյուս անձինք («ressortissants»)։ Սույն հոդվածի դրույթները որևէ կերպ չեն կանխորոշում Թուրքիայում հաստատված՝ թունիսյան, լիբիական կամ մարոկկյան ծագում ունեցող անձանց քաղաքացիությունը։ Փոխադարձաբար՝ այն տարածքներում, որոնց բնակիչներն օգտվում են սույն հոդվածի առաջին ու երկրորդ պարբերությունների դրույթներից, թուրք քաղաքացիները կօգտվեն համապատասխանաբար Ֆրանսիայում և Իտալիայում ստացվող նույն վերաբերմունքից։ Այն տարածքներից ծագող կամ դեպի դրանք ուղղված ապրանքների նկատմամբ Թուրքիայում կիրառվելիք ռեժիմը, որոնց բնակիչներն օգտվում են սույն հոդվածի առաջին պարբերության դրույթներից, և փոխադարձաբար՝ Թուրքիայից ծագող կամ դեպի Թուրքիա ուղղված ապրանքների նկատմամբ հիշյալ տարածքներում կիրառվելիք ռեժիմը կսահմանվեն ֆրանսիական ու թուրքական կառավարությունների համաձայնագրով։ ԲԱԺԻՆ II։ ՔԱՂԱՔԱՑԻՈՒԹՅՈՒՆ։

ՀՈԴՎԱԾ 30։ Սույն պայմանագրի դրույթների համաձայն Թուրքիայից անջատվող տարածքում մշտապես բնակվող թուրք հպատակներն օրենքի ուժով և տեղական օրենսդրությամբ սահմանված պայմաններով կդառնան այն պետության քաղաքացիները, որին փոխանցվում է այդ տարածքը։

ՀՈԴՎԱԾ 31։ Տասնութ տարեկանից բարձր անձինք, որոնք 30-րդ հոդվածի համաձայն կորցնում են թուրքական և օրենքի ուժով ձեռք բերում նոր քաղաքացիություն, իրավունք կունենան սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո երկու տարվա ընթացքում ընտրելու թուրքական քաղաքացիությունը։

ՀՈԴՎԱԾ 32։ Սույն պայմանագրի համաձայն Թուրքիայից անջատված տարածքում մշտապես բնակվող և ռասայական պատկանելությամբ այդ տարածքի բնակչության մեծամասնությունից տարբերվող՝ տասնութ տարեկանից բարձր անձինք սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո երկու տարվա ընթացքում իրավունք կունենան ընտրելու այն պետություններից մեկի քաղաքացիությունը, որտեղ բնակչության մեծամասնությունն ունի ընտրության իրավունքն իրականացնող անձի հետ նույն ռասայական պատկանելությունը՝ տվյալ պետության համաձայնության պայմանով։

ՀՈԴՎԱԾ 33։ 31-րդ և 32-րդ հոդվածների համաձայն ընտրության իրավունքն իրականացրած անձինք հաջորդ տասներկու ամսվա ընթացքում պետք է իրենց բնակության վայրը տեղափոխեն այն պետություն, որի քաղաքացիությունն ընտրել են։ Նրանք իրավունք կունենան պահպանելու իրենց անշարժ գույքը այն մյուս պետության տարածքում, որտեղ բնակվել են մինչև ընտրության իրավունքն իրականացնելը։ Նրանք կարող են իրենց հետ տանել ամեն տեսակի շարժական գույք։ Այդ գույքի տեղափոխման հետ կապված՝ նրանց վրա արտահանման կամ ներմուծման մաքս չի կարող դրվել։

ՀՈԴՎԱԾ 34։ Թուրքիայից անջատված երկրներում իշխանություն իրականացնող կառավարությունների և շահագրգիռ անձանց բնակության երկրների կառավարությունների միջև անհրաժեշտ կնքվելիք համաձայնագրերի պայմանով՝ տասնութ տարեկանից բարձր թուրք քաղաքացիները, որոնք սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքի բնիկներ են և դրա ուժի մեջ մտնելու պահին մշտապես բնակվում են արտասահմանում, կարող են ընտրել իրենց բնիկ տարածքի քաղաքացիությունը, եթե ռասայական պատկանելությամբ պատկանում են այդ տարածքի բնակչության մեծամասնությանը և այնտեղ իշխանություն իրականացնող կառավարությունը համաձայն է։ Ընտրության այս իրավունքը պետք է իրականացվի սույն պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելուց հետո երկու տարվա ընթացքում։

ՀՈԴՎԱԾ 35։ Պայմանավորվող տերությունները պարտավորվում են չխոչընդոտել շահագրգիռ անձանց իրավունքի իրականացմանը՝ ընտրելու իրենց համար հասանելի որևէ այլ քաղաքացիություն, որը նրանք ունեն սույն պայմանագրով, Գերմանիայի, Ավստրիայի, Բուլղարիայի կամ Հունգարիայի հետ կնքված խաղաղության պայմանագրերով կամ հիշյալ տերությունների՝ Թուրքիայից բացի, կամ դրանցից որևէ մեկի՝ Ռուսաստանի հետ կամ միմյանց միջև կնքված որևէ պայմանագրով։

ՀՈԴՎԱԾ 36։ Սույն բաժնի դրույթների նպատակներով ամուսնացած կնոջ կարգավիճակը կհետևի ամուսնու կարգավիճակին, իսկ տասնութ տարեկանից ցածր երեխաներինը՝ նրանց ծնողների կարգավիճակին։ ԲԱԺԻՆ III։ ՓՈՔՐԱՄԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ։

ՀՈԴՎԱԾ 37։ Թուրքիան պարտավորվում է 38–44-րդ հոդվածների դրույթները ճանաչել որպես հիմնարար օրենքներ, և որևէ օրենք, կանոնակարգ կամ պաշտոնական գործողություն չի հակասի կամ խոչընդոտի այդ դրույթներին, ոչ էլ դրանց նկատմամբ գերակայություն կունենա։

ՀՈԴՎԱԾ 38։ Թուրքական կառավարությունը պարտավորվում է ապահովել Թուրքիայի բոլոր բնակիչների կյանքի ու ազատության լիակատար և կատարյալ պաշտպանությունը՝ առանց ծննդի, քաղաքացիության, լեզվի, ռասայի կամ կրոնի տարբերության։ Թուրքիայի բոլոր բնակիչներն իրավունք կունենան հրապարակայնորեն կամ մասնավոր կերպով ազատ հետևելու ցանկացած դավանանքի, կրոնի կամ հավատքի, որի պահպանումը չի հակասում հասարակական կարգին ու բարոյականությանը։ Ոչ մահմեդական փոքրամասնությունները կվայելեն տեղաշարժի ու արտագաղթի լիակատար ազատություն՝ ենթակա լինելով ամբողջ տարածքում կամ դրա մի մասում բոլոր թուրք քաղաքացիների նկատմամբ կիրառվող այն միջոցներին, որոնք թուրքական կառավարությունը կարող է ձեռնարկել ազգային պաշտպանության կամ հասարակական կարգի պահպանման համար։

ՀՈԴՎԱԾ 39։ Ոչ մահմեդական փոքրամասնություններին պատկանող թուրք քաղաքացիները կվայելեն նույն քաղաքացիական ու քաղաքական իրավունքները, ինչ մահմեդականները։ Թուրքիայի բոլոր բնակիչները, առանց կրոնի տարբերության, հավասար կլինեն օրենքի առջև։ Կրոնի, հավատքի կամ դավանանքի տարբերությունները չեն վնասի որևէ թուրք քաղաքացու՝ քաղաքացիական կամ քաղաքական իրավունքներից օգտվելու հարցերում, օրինակ՝ պետական ծառայության, պաշտոնների ու պատվաստիճանների հասանելիության կամ մասնագիտությունների և արդյունաբերական գործունեության իրականացման մեջ։ Որևէ սահմանափակում չի դրվի ցանկացած թուրք քաղաքացու կողմից որևէ լեզվի ազատ գործածության վրա՝ մասնավոր հաղորդակցության, առևտրի, կրոնի, մամուլի կամ որևէ տեսակի հրատարակությունների և հրապարակային ժողովների ժամանակ։ Չնայած պաշտոնական լեզվի գոյությանը՝ ոչ թրքախոս թուրք քաղաքացիներին պատշաճ հնարավորություններ կտրվեն դատարաններում իրենց լեզուն բանավոր գործածելու համար։

ՀՈԴՎԱԾ 40։ Ոչ մահմեդական փոքրամասնություններին պատկանող թուրք քաղաքացիները օրենքով և փաստացի կստանան նույն վերաբերմունքն ու պաշտպանությունը, ինչ մյուս թուրք քաղաքացիները։ Մասնավորապես՝ նրանք կունենան իրենց հաշվին ցանկացած բարեգործական, կրոնական ու հասարակական հիմնարկ, դպրոց և ուսուցման ու կրթության այլ հաստատություն հիմնելու, կառավարելու և վերահսկելու հավասար իրավունք՝ դրանցում սեփական լեզուն գործածելու և սեփական կրոնին ազատ հետևելու իրավունքով։

ՀՈԴՎԱԾ 41։ Հանրային կրթության առումով թուրքական կառավարությունն այն քաղաքներում ու շրջաններում, որտեղ ոչ մահմեդական քաղաքացիները բնակչության զգալի մաս են կազմում, կտրամադրի պատշաճ հնարավորություններ՝ ապահովելու համար, որ տարրական դպրոցներում այդ թուրք քաղաքացիների երեխաներն ուսուցանվեն իրենց լեզվով։ Այս դրույթը չի խանգարի թուրքական կառավարությանը հիշյալ դպրոցներում թուրքերենի ուսուցումը պարտադիր դարձնելու հարցում։ Այն քաղաքներում ու շրջաններում, որտեղ ոչ մահմեդական փոքրամասնություններին պատկանող թուրք քաղաքացիները զգալի մաս են կազմում, այդ փոքրամասնությունների համար կապահովվի արդար բաժին՝ կրթական, կրոնական կամ բարեգործական նպատակներով պետական, համայնքային կամ այլ բյուջեներով հանրային միջոցներից տրամադրվող գումարներից օգտվելու և դրանք կիրառելու մեջ։ Այդ գումարները կվճարվեն համապատասխան հաստատությունների ու հիմնարկների իրավասու ներկայացուցիչներին։

ՀՈԴՎԱԾ 42։ Թուրքական կառավարությունը պարտավորվում է ոչ մահմեդական փոքրամասնությունների ընտանեկան իրավունքին կամ անձնական կարգավիճակին վերաբերող հարցերում ձեռնարկել միջոցներ, որոնք թույլ կտան այդ հարցերը կարգավորել այդ փոքրամասնությունների սովորույթների համաձայն։ Այդ միջոցները կմշակվեն թուրքական կառավարության և յուրաքանչյուր շահագրգիռ փոքրամասնության հավասար թվով ներկայացուցիչներից կազմված հատուկ հանձնաժողովների կողմից։ Տարաձայնության դեպքում թուրքական կառավարությունն ու Ազգերի լիգայի խորհուրդը համաձայնությամբ եվրոպացի իրավաբաններից կնշանակեն վճռարար։ Թուրքական կառավարությունը պարտավորվում է լիակատար պաշտպանություն տրամադրել վերոհիշյալ փոքրամասնությունների եկեղեցիներին, սինագոգներին, գերեզմանատներին և այլ կրոնական հաստատություններին։ Թուրքիայում ներկայում գոյություն ունեցող այդ փոքրամասնությունների բարեպաշտական հիմնադրամներին, կրոնական ու բարեգործական հաստատություններին կտրամադրվեն բոլոր դյուրություններն ու թույլտվությունները։ Նոր կրոնական և բարեգործական հաստատությունների ստեղծման համար թուրքական կառավարությունը չի մերժի նույն բնույթի այլ մասնավոր հաստատություններին երաշխավորված անհրաժեշտ դյուրություններից որևէ մեկը։

ՀՈԴՎԱԾ 43։ Ոչ մահմեդական փոքրամասնություններին պատկանող թուրք քաղաքացիները չեն հարկադրվի կատարել որևէ գործողություն, որը խախտում է նրանց հավատքը կամ կրոնական ծիսապահությունը, և նրանց համար որևէ իրավական սահմանափակում չի առաջանա իրենց շաբաթական հանգստի օրը դատարան ներկայանալուց կամ որևէ իրավական գործ կատարելուց հրաժարվելու պատճառով։ Սակայն այս դրույթը նրանց չի ազատի հասարակական կարգի պահպանման համար բոլոր մյուս թուրք քաղաքացիների վրա դրվող պարտավորություններից։

ՀՈԴՎԱԾ 44։ Թուրքիան համաձայնում է, որ որքանով սույն բաժնի նախորդ հոդվածները վերաբերում են Թուրքիայի ոչ մահմեդական քաղաքացիներին, այդ դրույթները միջազգային նշանակության պարտավորություններ են և կդրվեն Ազգերի լիգայի երաշխավորության ներքո։ Դրանք չեն փոփոխվի առանց Ազգերի լիգայի խորհրդի մեծամասնության համաձայնության։ Բրիտանական կայսրությունը, Ֆրանսիան, Իտալիան ու Ճապոնիան սույնով համաձայնում են չմերժել իրենց համաձայնությունն այս հոդվածների որևէ փոփոխությանը, որին պատշաճ ձևով համաձայնել է խորհրդի մեծամասնությունը։ Թուրքիան համաձայնում է, որ Ազգերի լիգայի խորհրդի ցանկացած անդամ իրավունք կունենա խորհրդի ուշադրությանը ներկայացնել այդ պարտավորություններից որևէ մեկի խախտումը կամ խախտման վտանգը, իսկ խորհուրդը կարող է դրանից հետո ձեռնարկել այն գործողություններն ու տալ այն ցուցումները, որոնք տվյալ հանգամանքներում կհամարի պատշաճ և արդյունավետ։ Թուրքիան նաև համաձայնում է, որ այս հոդվածներից ծագող իրավական կամ փաստական հարցերի վերաբերյալ թուրքական կառավարության և մյուս ստորագրող տերություններից որևէ մեկի կամ Ազգերի լիգայի խորհրդի անդամ որևէ այլ տերության միջև կարծիքների ցանկացած տարբերություն կհամարվի միջազգային բնույթի վեճ՝ Ազգերի լիգայի կանոնադրության 14-րդ հոդվածի համաձայն։ Թուրքական կառավարությունը սույնով համաձայնում է, որ այդպիսի ցանկացած վեճ, մյուս կողմի պահանջի դեպքում, հանձնվի Միջազգային արդարադատության մշտական պալատին։ Մշտական պալատի որոշումը վերջնական կլինի և կունենա նույն ուժն ու ազդեցությունը, ինչ կանոնադրության 13-րդ հոդվածով կայացված վճիռը։

ՀՈԴՎԱԾ 45։ Սույն բաժնի դրույթներով Թուրքիայի ոչ մահմեդական փոքրամասնություններին շնորհված իրավունքները Հունաստանի կողմից նույն կերպ կշնորհվեն իր տարածքի մահմեդական փոքրամասնությանը։ ՄԱՍ II։ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։ ԲԱԺԻՆ I։ ՕՍՄԱՆՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔ։

ՀՈԴՎԱԾ 46. Սույն բաժնին կից աղյուսակում սահմանված Օսմանյան պետական պարտքը սույն բաժնում նախատեսված պայմաններով բաշխվում է Թուրքիայի, այն պետությունների, որոնց օգտին 1912–13 թվականների Բալկանյան պատերազմներից հետո տարածքներ են անջատվել Օսմանյան կայսրությունից, այն պետությունների, որոնց հատկացվել են սույն պայմանագրի 12-րդ և 15-րդ հոդվածներում նշված կղզիներն ու սույն հոդվածի վերջին պարբերությունում նշված տարածքը, ինչպես նաև Ասիայի այն տարածքներում նորաստեղծ պետությունների միջև, որոնք սույն պայմանագրով անջատվում են Օսմանյան կայսրությունից։ Վերոհիշյալ բոլոր պետությունները սույն բաժնում նախատեսված պայմաններով նաև մասնակցում են Օսմանյան պետական պարտքի սպասարկման տարեկան վճարներին՝ 53-րդ հոդվածում նշված ամսաթվերից սկսած։ 53-րդ հոդվածում սահմանված ամսաթվերից Թուրքիան որևէ կերպ պատասխանատու չի համարվում պարտքի այն բաժինների համար, որոնց համար պարտավոր են մյուս պետությունները։ Օսմանյան պետական պարտքի բաշխման նպատակով Թրակիայի այն հատվածը, որը 1914 թվականի օգոստոսի 1-ին Թուրքիայի ինքնիշխանության ներքո էր և գտնվում է սույն պայմանագրի 2-րդ հոդվածով սահմանված Թուրքիայի սահմաններից դուրս, համարվում է նշված պայմանագրով Օսմանյան կայսրությունից անջատված տարածք։

ՀՈԴՎԱԾ 47. Օսմանյան պետական պարտքի խորհուրդը սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամսվա ընթացքում, 50-րդ և 51-րդ հոդվածներով սահմանված հիմունքներով, որոշում է սույն բաժնին կից աղյուսակի Ա մասում նշված փոխառությունների տարեկան վճարների այն գումարները, որոնք ենթակա են վճարման շահագրգիռ պետություններից յուրաքանչյուրի կողմից, և այդ գումարի մասին ծանուցում է նրանց։ Այդ պետություններին հնարավորություն է տրվում Կոստանդնուպոլիս ուղարկելու պատվիրակներ՝ ստուգելու Օսմանյան պետական պարտքի խորհրդի՝ այդ նպատակով կատարած հաշվարկները։ Պարտքի խորհուրդն իրականացնում է Բուլղարիայի հետ 1919 թվականի նոյեմբերի 27-ի հաշտության պայմանագրի 134-րդ հոդվածում նշված գործառույթները։ Սույն հոդվածով սահմանված սկզբունքների կիրառման վերաբերյալ շահագրգիռ կողմերի միջև ծագող բոլոր վեճերը առաջին պարբերությունում նշված ծանուցումից ոչ ուշ, քան մեկ ամսվա ընթացքում հանձնվում են արբիտրի, որին նշանակելու խնդրանքով դիմում է հղվում Ազգերի լիգայի խորհրդին. այդ արբիտրն իր որոշումը կայացնում է առավելագույնը երեք ամսվա ընթացքում։ Արբիտրի վարձատրությունը որոշում է Ազգերի լիգայի խորհուրդը, և այն, արբիտրաժի մյուս ծախսերի հետ միասին, կրում են շահագրգիռ կողմերը։ Արբիտրի որոշումները վերջնական են։ Որևէ վեճի հանձնումը վերոհիշյալ արբիտրին չի կասեցնում տարեկան վճարների կատարումը։

ՀՈԴՎԱԾ 48. Թուրքիայից բացի այն պետությունները, որոնց միջև բաշխվում է սույն բաժնին կից աղյուսակի Ա մասում սահմանված Օսմանյան պետական պարտքը, 47-րդ հոդվածին համապատասխան այդ հոդվածում նշված տարեկան վճարներում իրենց համապատասխան բաժինների մասին ծանուցվելու օրվանից հետո երեք ամսվա ընթացքում Պարտքի խորհրդին հատկացնում են իրենց բաժնի վճարման համար բավարար ապահովում։ Եթե վերոհիշյալ ժամկետում այդպիսի ապահովում չի հատկացվում կամ տարաձայնություն է առաջանում հատկացված ապահովման բավարարության վերաբերյալ, սույն պայմանագիրը ստորագրած կառավարություններից յուրաքանչյուրն իրավունք ունի դիմելու Ազգերի լիգայի խորհրդին։ Ազգերի լիգայի խորհուրդը լիազորված է որպես ապահովում հատկացված եկամուտների հավաքագրումը հանձնարարելու այն երկրներում գոյություն ունեցող միջազգային ֆինանսական կազմակերպություններին, որոնց միջև բաշխվում է պարտքը՝ բացի Թուրքիայից։ Ազգերի լիգայի խորհրդի որոշումները վերջնական են։

ՀՈԴՎԱԾ 49. 47-րդ հոդվածով շահագրգիռ պետություններից յուրաքանչյուրի տարեկան վճարների գումարի վերջնական որոշման օրվանից հետո մեկ ամսվա ընթացքում Փարիզում գումարվում է հանձնաժողով՝ որոշելու սույն բաժնին կից աղյուսակի Ա մասում սահմանված Օսմանյան պետական պարտքի անվանական մայր գումարի բաշխման իրականացման եղանակը։ Այդ բաշխումը կատարվում է տարեկան վճարների բաժանման համար ընդունված համամասնություններին համապատասխան՝ հաշվի առնելով փոխառությունները կարգավորող համաձայնագրերի պայմանները և սույն բաժնի դրույթները։ Առաջին պարբերությունում նշված հանձնաժողովի կազմում ընդգրկվում են Թուրքիայի կառավարության ներկայացուցիչը, Օսմանյան պետական պարտքի խորհրդի ներկայացուցիչը և Միասնական պարտքից ու «Lots Turcs»-ից բացի մյուս պարտքի ներկայացուցիչը. շահագրգիռ կառավարություններից յուրաքանչյուրն իրավունք ունի նաև նշանակելու իր ներկայացուցիչը։ Բոլոր հարցերը, որոնց շուրջ հանձնաժողովը չի կարողանում համաձայնության գալ, հանձնվում են 47-րդ հոդվածի չորրորդ պարբերությունում նշված արբիտրին։ Եթե Թուրքիան որոշի իր բաժնի համար թողարկել նոր արժեթղթեր, Օսմանյան պետական պարտքի մայր գումարի բաշխումը Թուրքիայի մասով սկզբնապես կատարում է կոմիտեն՝ կազմված Թուրքիայի կառավարության ներկայացուցչից, Օսմանյան պետական պարտքի խորհրդի ներկայացուցչից և Միասնական պարտքից ու «Lots Turcs»-ից բացի մյուս պարտքի ներկայացուցչից։ Նոր արժեթղթերը հանձնվում են հանձնաժողովին, որն ապահովում է դրանց հանձնումը պարտատոմսատերերին այնպիսի պայմաններով, որոնք նախատեսում են Թուրքիայի ազատումը պատասխանատվությունից և պարտատոմսատերերի իրավունքները Օսմանյան պետական պարտքի մի բաժնի համար պարտավոր մյուս պետությունների նկատմամբ։ Օսմանյան պետական պարտքում յուրաքանչյուր պետության բաժնի համար թողարկվող արժեթղթերը Բարձր պայմանավորվող կողմերի տարածքում ազատվում են բոլոր դրոշմատուրքերից կամ այլ հարկերից, որոնք կարող էին առաջանալ այդ թողարկման հետևանքով։ Սույն հոդվածի՝ անվանական մայր գումարի բաշխմանը վերաբերող դրույթների հետևանքով շահագրգիռ պետություններից յուրաքանչյուրի տարեկան վճարների կատարումը չի հետաձգվում։

ՀՈԴՎԱԾ 50. 47-րդ հոդվածում նշված տարեկան վճարների և 49-րդ հոդվածում նշված Օսմանյան պետական պարտքի անվանական մայր գումարի բաշխումը կատարվում է հետևյալ կերպ. (1) Մինչև 1912 թվականի հոկտեմբերի 17-ը կնքված փոխառությունները և այդ փոխառությունների տարեկան վճարները բաշխվում են Օսմանյան կայսրության՝ 1912–13 թվականների Բալկանյան պատերազմներից հետո գոյություն ունեցած կազմի, այն Բալկանյան պետությունների, որոնց օգտին այդ պատերազմներից հետո տարածքներ են անջատվել Օսմանյան կայսրությունից, և այն պետությունների միջև, որոնց հատկացվել են սույն պայմանագրի 12-րդ և 15-րդ հոդվածներում նշված կղզիները. հաշվի են առնվում այդ պատերազմներն ավարտած պայմանագրերի կամ հետագա պայմանագրերի ուժի մեջ մտնելուց հետո տեղի ունեցած տարածքային փոփոխությունները։ (2) Փոխառությունների այն մնացորդը, որի համար առաջին բաշխումից հետո պարտավոր է մնացել Օսմանյան կայսրությունը, և այդ փոխառությունների տարեկան վճարների մնացորդը, ինչպես նաև 1912 թվականի հոկտեմբերի 17-ից մինչև 1914 թվականի նոյեմբերի 1-ը այդ կայսրության կնքած փոխառություններն ու դրանց տարեկան վճարները բաշխվում են Թուրքիայի, Ասիայի այն նորաստեղծ պետությունների, որոնց օգտին սույն պայմանագրով տարածք է անջատվել Օսմանյան կայսրությունից, և այն պետության միջև, որին հատկացվել է նշված պայմանագրի 46-րդ հոդվածի վերջին պարբերությունում հիշատակված տարածքը։ Յուրաքանչյուր փոխառության մայր գումարի բաշխման հիմք է ընդունվում սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու օրվա դրությամբ չմարված մայր գումարը։

ՀՈԴՎԱԾ 51. Օսմանյան պետական պարտքի տարեկան վճարներում շահագրգիռ յուրաքանչյուր պետության բաժնի չափը, որի համար նա պարտավոր է 50-րդ հոդվածով նախատեսված բաշխման հետևանքով, որոշվում է հետևյալ կերպ. (1) 50-րդ հոդվածի (1) կետով նախատեսված բաշխման առնչությամբ նախ որոշվում է 12-րդ և 15-րդ հոդվածներում նշված կղզիների ու Բալկանյան պատերազմներից հետո Օսմանյան կայսրությունից անջատված տարածքների՝ միասին վերցված բաժինը։ Այդ բաժնի գումարի և 50-րդ հոդվածի (1) կետին համապատասխան բաշխման ենթակա տարեկան վճարների ընդհանուր գումարի հարաբերությունը պետք է նույնը լինի, ինչ վերոհիշյալ կղզիների ու տարածքների՝ միասին վերցված միջին ընդհանուր եկամտի և Օսմանյան կայսրության՝ 1910–1911 և 1911–1912 ֆինանսական տարիների միջին ընդհանուր եկամտի հարաբերությունը՝ ներառյալ 1907 թվականին սահմանված մաքսային հավելավճարների հասույթը։ Այդպիսով որոշված գումարն այնուհետև բաշխվում է նախորդ պարբերությունում նշված տարածքները ստացած պետությունների միջև, և դրանցից յուրաքանչյուրի պարտավորության տակ դրվող բաժնի ու այդպիսով բաշխված ընդհանուր գումարի հարաբերությունը պետք է նույնը լինի, ինչ յուրաքանչյուր պետության հատկացված տարածքի՝ 1910–11 և 1911–12 ֆինանսական տարիների միջին ընդհանուր եկամտի և Բալկանյան պատերազմներից հետո Օսմանյան կայսրությունից անջատված տարածքների ու 12-րդ և 15-րդ հոդվածներում նշված կղզիների միջին ընդհանուր եկամտի հարաբերությունը։ Սույն պարբերությունում նշված եկամուտները հաշվարկելիս մաքսային եկամուտները չեն ներառվում։ (2) Սույն պայմանագրով Օսմանյան կայսրությունից անջատված տարածքների առնչությամբ՝ ներառյալ 46-րդ հոդվածի վերջին պարբերությունում նշված տարածքը, շահագրգիռ յուրաքանչյուր պետության բաժնի գումարի և 50-րդ հոդվածի (2) կետին համապատասխան բաշխման ենթակա տարեկան վճարների ընդհանուր գումարի հարաբերությունը պետք է նույնը լինի, ինչ անջատված տարածքի՝ 1910–11 և 1911–12 ֆինանսական տարիների միջին ընդհանուր եկամտի՝ ներառյալ 1907 թվականին սահմանված մաքսային հավելավճարի հասույթը, և Օսմանյան կայսրության միջին ընդհանուր եկամտի հարաբերությունը՝ բացառելով սույն հոդվածի (1) կետում նշված տարածքներն ու կղզիները։

ՀՈԴՎԱԾ 52. Սույն բաժնին կից աղյուսակի Բ մասում նշված կանխավճարները բաշխվում են Թուրքիայի և 46-րդ հոդվածում նշված մյուս պետությունների միջև հետևյալ պայմաններով. (1) Աղյուսակում նշված այն կանխավճարների համար, որոնք գոյություն ունեին 1912 թվականի հոկտեմբերի 17-ին, սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու օրվա դրությամբ չմարված մայր գումարը, եթե այդպիսին կա, 53-րդ հոդվածի առաջին պարբերությունում նշված ամսաթվերից հաշվարկված տոկոսների և այդ ամսաթվերից ի վեր կատարված մարումների հետ միասին, բաշխվում է 50-րդ հոդվածի (1) և 51-րդ հոդվածի (1) կետերի դրույթներին համապատասխան։ (2) Առաջին բաշխումից հետո Օսմանյան կայսրության պարտավորության տակ մնացած գումարների և 1912 թվականի հոկտեմբերի 17-ից մինչև 1914 թվականի նոյեմբերի 1-ը նշված կայսրության ստացած՝ աղյուսակում նշված կանխավճարների համար սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու օրվա դրությամբ չմարված մայր գումարը, եթե այդպիսին կա, 1920 թվականի մարտի 1-ից հաշվարկված տոկոսների և այդ ամսաթվից ի վեր կատարված մարումների հետ միասին, բաշխվում է 50-րդ հոդվածի (2) և 51-րդ հոդվածի (2) կետերի դրույթներին համապատասխան։ Օսմանյան պետական պարտքի խորհուրդը սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամսվա ընթացքում որոշում է շահագրգիռ պետություններից յուրաքանչյուրի բաժինը այդ կանխավճարներում և այդ գումարի մասին ծանուցում է նրանց։ Թուրքիայից բացի մյուս պետությունների պարտավորության տակ գտնվող գումարները այդ պետությունները վճարում են Պարտքի խորհրդին, իսկ խորհուրդը դրանք վճարում է պարտատերերին կամ հաշվեգրում Թուրքիայի կառավարության օգտին՝ մինչև այն գումարը, որը Թուրքիան տոկոսների կամ մարումների ձևով վճարել է այդ պետությունների հաշվին։ Նախորդ պարբերությունում նշված վճարումները կատարվում են հինգ հավասար տարեկան վճարներով՝ սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց սկսած։ Այդ վճարումների՝ Օսմանյան կայսրության պարտատերերին հասանելիք մասը կրում է տոկոսներ՝ կանխավճարները կարգավորող պայմանագրերում սահմանված դրույքաչափերով. Թուրքիայի կառավարության օգտին հաշվեգրվող մասը վճարվում է առանց տոկոսների։

ՀՈԴՎԱԾ 53. Օսմանյան պետական պարտքի փոխառությունների սպասարկման տարեկան վճարները՝ սույն բաժնին կից աղյուսակի Ա մասում սահմանված իմաստով, որոնք պարտավոր են վճարել Բալկանյան պատերազմներից հետո Օսմանյան կայսրությունից տարածքներ ստացած պետությունները, ենթակա են վճարման այն պայմանագրերի ուժի մեջ մտնելուց սկսած, որոնցով համապատասխան տարածքները փոխանցվել են այդ պետություններին։ 12-րդ հոդվածում նշված կղզիների դեպքում տարեկան վճարը ենթակա է վճարման 1913 թվականի նոյեմբերի 1/14-ից, իսկ 15-րդ հոդվածում նշված կղզիների դեպքում՝ 1912 թվականի հոկտեմբերի 17-ից։ Սույն պայմանագրով Օսմանյան կայսրությունից անջատված Ասիայի տարածքներում նորաստեղծ պետությունների և 46-րդ հոդվածի վերջին պարբերությունում նշված տարածքը ստացած պետության տարեկան վճարները ենթակա են վճարման 1920 թվականի մարտի 1-ից։

ՀՈԴՎԱԾ 54. Սույն բաժնին կից աղյուսակի Ա մասում ներառված 1911, 1912 և 1913 թվականների գանձապետական պարտամուրհակները, համաձայնեցված դրույքաչափով տոկոսների հետ միասին, մարվում են պայմանագրերով սահմանված ամսաթվերից հետո տասը տարվա ընթացքում։

ՀՈԴՎԱԾ 55. 46-րդ հոդվածում նշված պետությունները, ներառյալ Թուրքիան, Օսմանյան պարտքի խորհրդին վճարում են Օսմանյան պետական պարտքի՝ սույն բաժնին կից աղյուսակի Ա մասում սահմանված իմաստով, իրենց բաժնի սպասարկման համար պահանջվող տարեկան վճարների գումարը՝ այնքանով, որքանով այդ տարեկան վճարները 53-րդ հոդվածով սահմանված ամսաթվերից ի վեր մնացել են չվճարված։ Այդ վճարումը կատարվում է առանց տոկոսների, քսան հավասար տարեկան վճարներով՝ սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց սկսած։ Թուրքիայից բացի մյուս պետությունների՝ Պարտքի խորհրդին վճարած տարեկան վճարների գումարը, այնքանով, որքանով այն համապատասխանում է այդ պետությունների հաշվին Թուրքիայի կատարած վճարումներին, հաշվեգրվում է Թուրքիայի օգտին՝ նրա պարտավորության տակ գրանցված ապառքների հաշվին։

ՀՈԴՎԱԾ 56. Օսմանյան պետական պարտքի վարչության խորհուրդն այլևս չի ներառում գերմանացի, ավստրիացի և հունգարացի պարտատոմսատերերի պատվիրակներին։

ՀՈԴՎԱԾ 57. Օսմանյան պետական պարտքի փոխառությունների և կանխավճարների, ինչպես նաև եգիպտական տուրքով ապահովված 1855, 1891 և 1894 թվականների թուրքական փոխառությունների արժեկտրոնները կամ դրանց տոկոսների պահանջները ներկայացնելու համար սահմանված ժամկետները և այդ փոխառությունների՝ վիճակահանությամբ մարման ենթակա արժեթղթերը ներկայացնելու համար սահմանված ժամկետները Բարձր պայմանավորվող կողմերի տարածքում համարվում են կասեցված 1914 թվականի հոկտեմբերի 29-ից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամսվա ավարտը։ I ԲԱԺՆԻ ՀԱՎԵԼՎԱԾ I. Օսմանյան նախապատերազմյան պետական պարտքի աղյուսակ (1914 թվականի նոյեմբերի 1)։ Մաս Ա. Փոխառություն | Պայմանագրի ամսաթիվ | Տոկոսադրույք, % | Մարման ժամկետ | Թողարկող բանկ 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | Միասնական պարտք | 1-14.9.1903--8-21.6.1906 | 4 | -- | -- | Lots turcs | 5.1.1870 | -- | -- | -- | Osmanie | 18-30.4.1890 | 4 | 1931 | Օսմանյան կայսերական բանկ | Tombac՝ առաջնահերթ | 26.4-8.5.1893 | 4 | 1954 | Օսմանյան կայսերական բանկ | 40,000,000 ֆրանկ (Արևելյան երկաթուղիներ) | 1-13.3.1894 | 4 | 1957 | Deutsche Bank և նրա խումբը՝ ներառյալ Միջազգային բանկը և երկու ֆրանսիական բանկեր | 5%, 1896 | 29.2-12.3.1896 | 5 | 1946 | Օսմանյան կայսերական բանկ | Մաքսեր, 1902 | 17-29.5.1886-28.9-11.10.1902 | 4 | 1958 | Օսմանյան կայսերական բանկ | 4%, 1903 (ձկնորսություն) | 3.10.1888-21.2-6.3.1903 | 4 | 1958 | Deutsche Bank | Բաղդադ, թողարկում I | 20.2-5.3.1903 | 4 | 2001 | Deutsche Bank | 4%, 1904 | 4-17.9.1903 | 4 | 1960 | Օսմանյան կայսերական բանկ | 4%, 1901-1905 | 21.11-4.12.1901-6.11.1903-25.4-8.5.1905 | 4 | 1961 | Օսմանյան կայսերական բանկ | Tedjhizat-Askerie | 4-17.4.1905 | 4 | 1961 | Deutsche Bank | Բաղդադ, թողարկում II | 20.5-2.6.1908 | 4 | 2006 | Deutsche Bank | Բաղդադ, թողարկում III | 20.5-2.6.1908 | 4 | 2010 | Deutsche Bank | 4%, 1908 | 6-19.9.1908 | 4 | 1965 | Օսմանյան կայսերական բանկ | 4%, 1909 | 30.9-13.10.1909 | 4 | 1950 | Օսմանյան կայսերական բանկ | Սոմա–Պանդերմա | 20.11-3.12.1910 | 4 | 1992 | Օսմանյան կայսերական բանկ | Հոդեյդա–Սանա | 24.2-9.3.1911 | 4 | 2006 | Banque française | Մաքսեր, 1911 | 27.10-9.11.1910 | 4 | 1952 | Deutsche Bank և նրա խումբը | Կոնիայի հարթավայրի ոռոգում | 5-18.11.1913 | -- | 1932 | -- | Նավանորոգարաններ, զինանոցներ և ռազմածովային կառույցներ | 19.11-2.12.1913 | 5 1/2 | 1943 | -- | 5%, 1914 | 13-26.4.1914 | 5 | (1962) | Օսմանյան կայսերական բանկ | Ծխախոտի ռեժիի կանխավճար (Avance Régie des Tabacs) | 4.8.1913 | -- | -- | -- | Գանձապետական պարտամուրհակներ, 5%, 1911 (ռազմանավերի գնում) | 13.7.1911 | 5 | 1916* | Թուրքիայի ազգային բանկ | Գանձապետական պարտամուրհակներ, Օսմանյան կայսերական բանկ, 1912 | 8-21.11.1912 | 6 | 1915* | Օսմանյան կայսերական բանկ | Գանձապետական պարտամուրհակներ, 1913 (ներառյալ ուղղակիորեն թողարկված պարտամուրհակները) | 19.1-1.2.1913 | 5 | 1918* | Périer և ընկերություն | *Տե՛ս 54-րդ հոդվածը։ Մաս Բ. Կանխավճար | Պայմանագրի ամսաթիվ | Տոկոսադրույք, % | Սկզբնական անվանական մայր գումար՝ թուրքական ֆունտով (£ T) Բաղդադի երկաթուղային ընկերություն | 3/16 հունիս, 1908 | 7 | 300,000 | Փարոսների վարչություն | 5/18 օգոստոս, 1904 | 8 | 55,000 | Փարոսների վարչություն | 5/18 հուլիս, 1907 | 7 | 300,000 | Կոնստանցայի մալուխային ընկերություն | 27/9 հոկտեմբեր, 1904 | 4 | 17,335 | Թունելի ընկերություն | -- | -- | 3,000 | Որբերի հիմնադրամ | Տարբեր ամսաթվեր | -- | 153,147 | Deutsche Bank | 13/26 օգոստոս, 1912 | 5.5 | 33,000 | Փարոսների վարչություն | 3/16 ապրիլ, 1913 | 7 | 500,000 | Անատոլիայի երկաթուղային ընկերություն | 23/5 մարտ, 1914 | 6 | 200,000 | ԲԱԺԻՆ II. ՏԱՐԲԵՐ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 58. Թուրքիան՝ մի կողմից, և մյուս պայմանավորվող տերությունները՝ բացի Հունաստանից, մյուս կողմից, փոխադարձաբար հրաժարվում են բոլոր դրամական պահանջներից այն կորուստների և վնասների համար, որոնք 1914 թվականի օգոստոսի 1-ից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը կրել են համապատասխանաբար Թուրքիան և նշված տերությունները, ինչպես նաև նրանց քաղաքացիները՝ ներառյալ իրավաբանական անձինք, պատերազմի գործողությունների կամ ռեկվիզիցիայի, սեկվեստրի, տնօրինման կամ բռնագրավման միջոցների հետևանքով։ Այնուամենայնիվ, վերոհիշյալ դրույթները չեն վնասում սույն պայմանագրի III մասի՝ Տնտեսական դրույթների, դրույթներին։ Թուրքիան, հօգուտ մյուս պայմանավորվող կողմերի՝ բացի Հունաստանից, հրաժարվում է Գերմանիայի հետ 1919 թվականի հունիսի 28-ի հաշտության պայմանագրի 259-րդ հոդվածի (1) կետի և Ավստրիայի հետ 1919 թվականի սեպտեմբերի 10-ի հաշտության պայմանագրի 210-րդ հոդվածի (1) կետի համաձայն Գերմանիայի ու Ավստրիայի փոխանցած ոսկու գումարների նկատմամբ ցանկացած իրավունքից։ Օսմանյան պետական պարտքի վարչության խորհուրդն ազատվում է այն վճարումները կատարելու բոլոր պարտավորություններից, որոնք նա պարտավոր էր կատարել թուրքական թղթադրամների առաջին թողարկմանը վերաբերող՝ 1331 թվականի հունիսի 20-ի (1915 թվականի հուլիսի 3-ի) համաձայնագրով կամ այդ թղթադրամների դարձերեսին գրված բառերի համաձայն։ Թուրքիան նաև համաձայնում է բրիտանական կառավարությունից կամ նրա քաղաքացիներից չպահանջել Անգլիայում Օսմանյան կառավարության պատվիրած և 1914 թվականին բրիտանական կառավարության կողմից ռեկվիզիցիայի ենթարկված ռազմանավերի դիմաց վճարված գումարների վերադարձը և հրաժարվում է այդ հարցով բոլոր պահանջներից։

ՀՈԴՎԱԾ 59. Հունաստանն ընդունում է իր պարտավորությունը՝ հատուցելու Անատոլիայում հունական բանակի կամ վարչակազմի՝ պատերազմի օրենքներին հակասող գործողություններով պատճառված վնասը։ Մյուս կողմից, Թուրքիան, նկատի ունենալով պատերազմի երկարաձգման և դրա հետևանքների պատճառով Հունաստանի ֆինանսական վիճակը, վերջնականապես հրաժարվում է հունական կառավարության դեմ հատուցման բոլոր պահանջներից։

ՀՈԴՎԱԾ 60. Այն պետությունները, որոնց օգտին Բալկանյան պատերազմներից հետո կամ սույն պայմանագրով տարածքներ են անջատվել կամ անջատվում Օսմանյան կայսրությունից, առանց վճարման ձեռք են բերում այդ տարածքներում գտնվող Օսմանյան կայսրության ամբողջ գույքն ու տիրույթները։ Հասկացվում է, որ նախորդ պարբերությունում նշված գույքի ու տիրույթների թվում ներառվում են այն գույքն ու տիրույթները, որոնց փոխանցումը սուլթանական քաղաքացիական ցուցակից (Civil List) պետությանը սահմանված էր 1324 թվականի օգոստոսի 26-ի (1908 թվականի սեպտեմբերի 8-ի) և 1325 թվականի ապրիլի 20-ի (1909 թվականի մայիսի 2-ի) իրադեներով, ինչպես նաև այն գույքն ու տիրույթները, որոնք 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ին քաղաքացիական ցուցակի կողմից կառավարվում էին հանրային ծառայության օգտին. վերոհիշյալ պետությունները տվյալ գույքի ու տիրույթների առնչությամբ իրավահաջորդում են Օսմանյան կայսրությանը։ Այդպիսի գույքի վրա հիմնված վակֆերը պահպանվում են։ Հունական և թուրքական կառավարությունների միջև ծագած վեճը այն գույքի ու տիրույթների վերաբերյալ, որոնք քաղաքացիական ցուցակից անցել են պետությանը և գտնվում են նախկին Օսմանյան կայսրության՝ Բալկանյան պատերազմներից հետո կամ ավելի ուշ Հունաստանին փոխանցված տարածքներում, հանձնվում է Հաագայի արբիտրաժային դատարանին՝ 1913 թվականի նոյեմբերի 1–4-ի Աթենքի պայմանագրին կից թիվ 2 հատուկ արձանագրությանը համապատասխան։ Դատարանի քննությանը ներկայացվող հարցերը համաձայնեցվում են երկու կառավարությունների միջև։ Սույն հոդվածի դրույթները չեն փոփոխում քաղաքացիական ցուցակի անունով գրանցված կամ դրա կողմից կառավարվող այն գույքի ու տիրույթների իրավական բնույթը, որոնք նշված չեն վերոհիշյալ երկրորդ և երրորդ պարբերություններում։

ՀՈԴՎԱԾ 61. Թուրքական քաղաքացիական և զինվորական կենսաթոշակներ ստացող անձինք, որոնք սույն պայմանագրով ձեռք են բերում Թուրքիայից բացի այլ պետության քաղաքացիություն, իրենց կենսաթոշակների կապակցությամբ պահանջ չեն կարող ներկայացնել Թուրքիայի կառավարության դեմ։

ՀՈԴՎԱԾ 62. Թուրքիան ճանաչում է իր դեմ Գերմանիայի, Ավստրիայի, Բուլղարիայի կամ Հունգարիայի ունեցած՝ վճարման կամ վերադարձման պահանջների փոխանցումը՝ Գերմանիայի հետ 1919 թվականի հունիսի 28-ին Վերսալում կնքված հաշտության պայմանագրի 261-րդ հոդվածին և Ավստրիայի հետ 1919 թվականի սեպտեմբերի 10-ի, Բուլղարիայի հետ 1919 թվականի նոյեմբերի 27-ի ու Հունգարիայի հետ 1920 թվականի հունիսի 4-ի հաշտության պայմանագրերի համապատասխան հոդվածներին համապատասխան։ Մյուս պայմանավորվող տերությունները համաձայնում են Թուրքիային ազատել այդ հիմքով նրա վրա դրված պարտքերից։ Գերմանիայի, Ավստրիայի, Բուլղարիայի և Հունգարիայի դեմ Թուրքիայի ունեցած պահանջները նույնպես փոխանցվում են վերոհիշյալ պայմանավորվող տերություններին։

ՀՈԴՎԱԾ 63. Թուրքիայի կառավարությունը, մյուս պայմանավորվող տերությունների հետ համաձայնությամբ, սրանով Գերմանիայի կառավարությանը ազատում է պատերազմի ընթացքում նրա ստանձնած պարտավորությունից՝ Թուրքիայի կառավարության թղթադրամները սահմանված փոխարժեքով ընդունելու որպես վճարում պատերազմից հետո Գերմանիայից Թուրքիա արտահանվելիք ապրանքների դիմաց։ ՄԱՍ III. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 64. Սույն մասում «Դաշնակից տերություններ» արտահայտությունը նշանակում է Թուրքիայից բացի մյուս պայմանավորվող տերությունները։ «Դաշնակիցների քաղաքացիներ» եզրույթը ներառում է Թուրքիայից բացի մյուս պայմանավորվող տերությունների կամ այդ տերություններից որևէ մեկի պաշտպանության ներքո գտնվող պետության կամ տարածքի ֆիզիկական անձանց, ընկերություններն ու միավորումները։ Սույն մասի՝ «Դաշնակիցների քաղաքացիներին» վերաբերող դրույթները կիրառվում են նաև այն անձանց օգտին, որոնք, չունենալով Դաշնակից տերություններից որևէ մեկի քաղաքացիությունը, այդ տերությունների կողմից փաստացի վայելած պաշտպանության հետևանքով Օսմանյան իշխանություններից ստացել են Դաշնակիցների քաղաքացիների հետ նույն վերաբերմունքը և այդ պատճառով վնաս են կրել։ ԲԱԺԻՆ I. ԳՈՒՅՔ, ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ ԵՎ ՇԱՀԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 65. Այն գույքը, իրավունքներն ու շահերը, որոնք սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու օրը թուրքական մնացող տարածքներում դեռ գոյություն ունեն և կարող են նույնականացվել, և որոնք պատկանում են 1914 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Դաշնակիցների քաղաքացիներ եղած անձանց, անմիջապես վերադարձվում են սեփականատերերին՝ իրենց առկա վիճակով։ Փոխադարձաբար, այն գույքը, իրավունքներն ու շահերը, որոնք դեռ գոյություն ունեն և կարող են նույնականացվել 1914 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Դաշնակից տերությունների ինքնիշխանության կամ պրոտեկտորատի ներքո գտնվող տարածքներում կամ Բալկանյան պատերազմներից հետո Օսմանյան կայսրությունից անջատված և ներկայում այդպիսի տերություններից որևէ մեկի ինքնիշխանության ներքո գտնվող տարածքներում, և որոնք պատկանում են Թուրքիայի քաղաքացիներին, անմիջապես վերադարձվում են սեփականատերերին՝ իրենց առկա վիճակով։ Նույն դրույթը կիրառվում է սույն պայմանագրով Օսմանյան կայսրությունից անջատված տարածքներում Թուրքիայի քաղաքացիներին պատկանող այն գույքի, իրավունքների ու շահերի նկատմամբ, որոնք Դաշնակից տերությունների իշխանությունների կողմից կարող են ենթարկված լինել լուծարման կամ որևէ այլ բացառիկ միջոցի։ Սույն պայմանագրով Օսմանյան կայսրությունից անջատված տարածքում գտնվող բոլոր այն գույքը, իրավունքներն ու շահերը, որոնք Օսմանյան կառավարության կողմից պատերազմական բացառիկ միջոցի ենթարկվելուց հետո այժմ գտնվում են այդ տարածքում իշխանություն իրականացնող պայմանավորվող տերության ձեռքում և կարող են նույնականացվել, վերադարձվում են իրենց օրինական սեփականատերերին՝ իրենց առկա վիճակով։ Նույն դրույթը կիրառվում է այն անշարժ գույքի նկատմամբ, որը կարող է լուծարված լինել այդ տարածքում իշխանություն իրականացնող պայմանավորվող տերության կողմից։ Մասնավոր անձանց միջև մյուս բոլոր պահանջները ներկայացվում են իրավասու տեղական դատարաններին։ Պահանջվող գույքի նույնականացման կամ վերադարձի վերաբերյալ բոլոր վեճերը ներկայացվում են սույն մասի V բաժնով նախատեսված Խառը արբիտրաժային տրիբունալին։

ՀՈԴՎԱԾ 66. 65-րդ հոդվածի առաջին և երկրորդ պարբերությունների դրույթներն իրականացնելու համար Բարձր պայմանավորվող կողմերը ամենաարագ ընթացակարգով սեփականատերերին վերականգնում են իրենց գույքի, իրավունքների ու շահերի տիրապետման մեջ՝ ազատ այն բոլոր ծանրաբեռնումներից ու սահմանափակումներից, որոնք կարող էին դրված լինել այդ գույքի, իրավունքների ու շահերի վրա առանց նշված սեփականատերերի համաձայնության։ Վերադարձն իրականացնող տերության կառավարությունը պարտավոր է ապահովել այն երրորդ անձանց փոխհատուցումը, որոնք գույքն ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն ձեռք են բերել նշված կառավարությունից և կարող են վնաս կրել այդ վերադարձից։ Այդ փոխհատուցման կապակցությամբ ծագող վեճերը քննում են ընդհանուր դատարանները։ Մնացած բոլոր դեպքերում վնաս կրող ցանկացած երրորդ անձ իրավունք ունի փոխհատուցում ստանալու նպատակով հայց ներկայացնելու պատասխանատու անձի դեմ։ Այս դրույթներն իրականացնելու համար թշնամական գույքի, իրավունքների ու շահերի նկատմամբ Բարձր պայմանավորվող կողմերի կատարած փոխանցման բոլոր ակտերը կամ պատերազմական այլ բացառիկ միջոցները անմիջապես վերացվում և կասեցվում են, երբ լուծարումը դեռ ավարտված չէ։ Պահանջ ներկայացնող սեփականատերերի պահանջները բավարարվում են նրանց գույքի, իրավունքների ու շահերի անմիջական վերադարձով՝ դրանց նույնականացվելուն պես։ Եթե սույն պայմանագրի ստորագրման օրը 65-րդ հոդվածով վերադարձման ենթակա գույքը, իրավունքներն ու շահերը լուծարված են Բարձր պայմանավորվող կողմերից մեկի իշխանությունների կողմից, այդ կողմն ազատվում է նշված գույքը, իրավունքներն ու շահերը վերադարձնելու պարտավորությունից՝ սեփականատիրոջը վճարելով լուծարման հասույթը։ Եթե սեփականատիրոջ դիմումով V բաժնով նախատեսված Խառը արբիտրաժային տրիբունալը պարզում է, որ լուծարումը չի կատարվել արդար գնի ստացումն ապահովող պայմաններում, այն իրավունք ունի, կողմերի համաձայնության բացակայության դեպքում, կարգադրելու լուծարման հասույթին ավելացնել այնպիսի գումար, որն ինքը արդար է համարում։ Նշված գույքը, իրավունքներն ու շահերը վերադարձվում են, եթե սեփականատիրոջ հետ համաձայնությունից կամ վերոհիշյալ Խառը արբիտրաժային տրիբունալի որոշումից հետո երկու ամսվա ընթացքում վճարումը չի կատարվում։

ՀՈԴՎԱԾ 67. Հունաստանը, Ռումինիան և Սերբա-խորվաթա-սլովենական պետությունը՝ մի կողմից, և Թուրքիան՝ մյուս կողմից, փոխադարձաբար պարտավորվում են ինչպես համապատասխան վարչական միջոցներով, այնպես էլ դրան վերաբերող բոլոր փաստաթղթերի տրամադրմամբ դյուրացնել իրենց տարածքում ցանկացած տեսակի շարժական գույքի որոնումն ու վերադարձը, որը նրանց բանակները կամ վարչակազմերը համապատասխանաբար վերցրել, զավթել կամ սեկվեստրի են ենթարկել Թուրքիայի տարածքում կամ Հունաստանի, Ռումինիայի կամ Սերբա-խորվաթա-սլովենական պետության տարածքում և որը փաստացի գտնվում է տվյալ տարածքներում։ Այդպիսի որոնումն ու վերադարձը կատարվում են նաև վերոհիշյալ բնույթի այն գույքի նկատմամբ, որը գերմանական, ավստրո-հունգարական կամ բուլղարական բանակները կամ վարչակազմերը զավթել կամ սեկվեստրի են ենթարկել Հունաստանի, Ռումինիայի կամ Սերբա-խորվաթա-սլովենական պետության տարածքում և որը հատկացվել է Թուրքիային կամ նրա քաղաքացիներին, ինչպես նաև թուրքական տարածքում հունական, ռումինական կամ սերբական բանակների զավթած կամ սեկվեստրի ենթարկած այն գույքի նկատմամբ, որը հատկացվել է Հունաստանին, Ռումինիային կամ Սերբա-խորվաթա-սլովենական պետությանը կամ նրանց քաղաքացիներին։ Այդպիսի որոնման և վերադարձի դիմումները պետք է ներկայացվեն սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում։

ՀՈԴՎԱԾ 68. Հունական բանակի գրաված՝ Թուրքիայի շրջաններում հունական իշխանությունների ու վարչակազմերի՝ մի կողմից, և Թուրքիայի քաղաքացիների՝ մյուս կողմից, միջև կնքված պայմանագրերից ծագող պարտքերը վճարում է Հունաստանի կառավարությունը՝ նշված պայմանագրերի դրույթներին համապատասխան։

ՀՈԴՎԱԾ 69. Որևէ տուրք, հարկ կամ հավելահարկ, որին Դաշնակիցների քաղաքացիներն ու նրանց գույքը ենթակա չէին 1914 թվականի օգոստոսի 1-ին իրենց վայելած արտոնությունների ուժով, Դաշնակիցների հպատակներից կամ նրանց գույքից չի գանձվում 1922–23 ֆինանսական տարվան նախորդող ֆինանսական տարիների համար։ Եթե 1923 թվականի մայիսի 15-ից հետո գումարներ են գանձվել 1922–1923 ֆինանսական տարվան նախորդող ֆինանսական տարիների համար, այդ գումարները վերադարձվում են շահագրգիռ անձանց՝ սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուն պես։ 1923 թվականի մայիսի 15-ից առաջ ստացված գումարների վերադարձման որևէ պահանջ չի ներկայացվում։

ՀՈԴՎԱԾ 70. 65-րդ, 66-րդ և 69-րդ հոդվածների վրա հիմնված պահանջները իրավասու իշխանություններին պետք է ներկայացվեն սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում, իսկ համաձայնության բացակայության դեպքում՝ Խառը արբիտրաժային տրիբունալին՝ տասներկու ամսվա ընթացքում։

ՀՈԴՎԱԾ 71. Եթե Բրիտանական կայսրությունը, Ֆրանսիան, Իտալիան, Ռումինիան և Սերբա-խորվաթա-սլովենական պետությունը կամ նրանց քաղաքացիները մինչև 1914 թվականի հոկտեմբերի 29-ը Օսմանյան կառավարության դեմ պահանջներ կամ հայցեր են հարուցել իրենց գույքի, իրավունքների ու շահերի վերաբերյալ, սույն բաժնի դրույթները չեն վնասում այդ պահանջներին կամ հայցերին։ Նույն կերպ չեն վնասվում բրիտանական, ֆրանսիական, իտալական, ռումինական կամ սերբա-խորվաթա-սլովենական կառավարությունների դեմ Օսմանյան կառավարության կամ նրա քաղաքացիների հարուցած պահանջները կամ հայցերը։ Այդ պահանջները կամ հայցերը շարունակվում են Թուրքիայի կառավարության և սույն հոդվածում նշված մյուս կառավարությունների դեմ՝ մինչև 1914 թվականի հոկտեմբերի 29-ը գոյություն ունեցած պայմաններով, պատշաճ կերպով հաշվի առնելով կապիտուլյացիաների վերացումը։

ՀՈԴՎԱԾ 72. Սույն պայմանագրի ուժով թուրքական մնացող տարածքներում Գերմանիային, Ավստրիային, Հունգարիային և Բուլղարիային կամ նրանց քաղաքացիներին պատկանող այն գույքը, իրավունքներն ու շահերը, որոնք մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը զավթվել կամ զբաղեցվել են Դաշնակից կառավարությունների կողմից, մնում են այդ կառավարությունների տիրապետության տակ մինչև նրանց և գերմանական, ավստրիական, հունգարական ու բուլղարական կառավարությունների կամ նրանց շահագրգիռ քաղաքացիների միջև պայմանավորվածությունների կնքումը։ Եթե վերոհիշյալ գույքը, իրավունքներն ու շահերը լուծարվել են, այդ լուծարումը հաստատվում է։ Սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքներում այնտեղ իշխանություն իրականացնող կառավարություններն իրավունք ունեն սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում լուծարելու Գերմանիային, Ավստրիային, Հունգարիային և Բուլղարիային կամ նրանց քաղաքացիներին պատկանող գույքը, իրավունքներն ու շահերը։ Լուծարումների հասույթը, անկախ նրանից՝ դրանք արդեն կատարվել են, թե դեռ ոչ, վճարվում է համապատասխան պետության հետ կնքված հաշտության պայմանագրով ստեղծված Հատուցումների հանձնաժողովին, եթե լուծարված գույքը պատկանում է Գերմանիայի, Ավստրիայի, Հունգարիայի կամ Բուլղարիայի պետությանը։ Մասնավոր գույքի լուծարման դեպքում լուծարման հասույթը վճարվում է անմիջապես սեփականատերերին։ Սույն հոդվածի դրույթները չեն կիրառվում օսմանյան սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունների նկատմամբ։ Թուրքիայի կառավարությունը որևէ կերպ պատասխանատու չէ սույն հոդվածում նշված միջոցների համար։ ԲԱԺԻՆ II. ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐ, ՎԱՂԵՄՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԴԱՏԱԿԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 73. 82-րդ հոդվածում նշված ամսաթվից առաջ այն անձանց միջև կնքված պայմանագրերի հետևյալ տեսակները, որոնք հետագայում թշնամիներ են դարձել այդ հոդվածում սահմանված իմաստով, մնում են ուժի մեջ՝ պայմանագրերի դրույթներին և սույն պայմանագրի պայմաններին ենթակա. (ա) Անշարժ գույքի վաճառքի պայմանագրերը, նույնիսկ եթե բոլոր ձևականությունները չեն ավարտվել, պայմանով, որ հանձնումը փաստացի կատարվել է մինչև այն ամսաթիվը, երբ կողմերը թշնամիներ են դարձել 82-րդ հոդվածում սահմանված իմաստով։ (բ) Մասնավոր անձանց միջև կնքված հողի և տների վարձակալության պայմանագրերն ու վարձակալելու համաձայնագրերը։ (գ) Մասնավոր անձանց միջև հանքերի, անտառների կամ գյուղատնտեսական կալվածքների շահագործման պայմանագրերը։ (դ) Հիփոթեքի, գրավի կամ պահման իրավունքի պայմանագրերը։ (ե) Ընկերություններ հիմնադրող պայմանագրերը, բացի «sociétés en nom collectif»-ից, որոնք իրենց նկատմամբ կիրառվող իրավունքի համաձայն չեն կազմում իրենց անդամ անձանցից առանձին իրավական սուբյեկտ (ընկերակցություններ)։ (զ) Անկախ իրենց նպատակից՝ մասնավոր անձանց կամ ընկերությունների և պետության, նահանգների, համայնքների կամ վարչական գործառույթներով օժտված համանման այլ իրավաբանական անձանց միջև կնքված պայմանագրերը։ (է) Ընտանեկան կարգավիճակին վերաբերող պայմանագրերը։ (ը) Որևէ տեսակի նվիրատվություններին կամ շնորհումներին վերաբերող պայմանագրերը։ Սույն հոդվածը չի կարող վկայակոչվել պայմանագրերին այնպիսի վավերություն տալու համար, որը տարբերվում է կնքման պահին դրանց ինքնին ունեցած վավերությունից։ Այն չի կիրառվում կոնցեսիոն պայմանագրերի նկատմամբ։

ՀՈԴՎԱԾ 74. Ապահովագրության պայմանագրերը կարգավորվում են սույն բաժնի հավելվածի դրույթներով։

ՀՈԴՎԱԾ 75. 73-րդ և 74-րդ հոդվածներում նշված պայմանագրերից և կոնցեսիոն պայմանագրերից բացի այն պայմանագրերը, որոնք կնքվել են հետագայում թշնամիներ դարձած անձանց միջև, համարվում են չեղյալ դարձած այն ամսաթվից, երբ կողմերը դարձել են թշնամիներ։ Այնուամենայնիվ, պայմանագրի կողմերից յուրաքանչյուրն իրավունք ունի սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամսվա ընթացքում պահանջելու պայմանագրի կատարումը՝ պայմանով, որ հանգամանքների պահանջի դեպքում մյուս կողմին վճարի փոխհատուցում՝ հաշվարկված ըստ պայմանագրի կնքման ժամանակ առկա պայմանների և դրա պահպանումը պահանջելու ժամանակ առկա պայմանների տարբերության։ Կողմերի համաձայնության բացակայության դեպքում այդ փոխհատուցումը սահմանում է Խառը արբիտրաժային տրիբունալը։

ՀՈԴՎԱԾ 76. Հաստատվում է սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց առաջ պայմանավորվող տերությունների՝ 73–75-րդ հոդվածներում նշված պայմանագրերի կողմ հանդիսացող քաղաքացիների միջև կնքված բոլոր հաշտության համաձայնությունների վավերությունը, մասնավորապես՝ այդ պայմանագրերի չեղարկումը, պահպանումը, կատարման եղանակները կամ փոփոխությունը նախատեսող համաձայնությունների, ներառյալ վճարման արժույթին կամ փոխարժեքին վերաբերող համաձայնությունները։

ՀՈԴՎԱԾ 77. 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ից հետո Դաշնակիցների և Թուրքիայի քաղաքացիների միջև կնքված պայմանագրերը մնում են ուժի մեջ և կարգավորվում են ընդհանուր իրավունքով։ 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ից մինչև 1920 թվականի մարտի 16-ը Կոստանդնուպոլսի կառավարության հետ պատշաճ կերպով կնքված պայմանագրերը նույնպես մնում են ուժի մեջ և կարգավորվում են ընդհանուր իրավունքով։ 1920 թվականի մարտի 16-ից հետո Կոստանդնուպոլսի կառավարության հետ պատշաճ կերպով կնքված բոլոր պայմանագրերն ու պայմանավորվածությունները, որոնք վերաբերում են նշված կառավարության փաստացի հսկողության ներքո մնացած տարածքներին, ներկայացվում են Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի հաստատմանը, եթե շահագրգիռ կողմերը դիմում են սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամսվա ընթացքում։ Այդ պայմանագրերի հիմքով կատարված վճարումները պատշաճ կերպով հաշվեգրվում են դրանք կատարած կողմի օգտին։ Եթե հաստատում չի տրվում, շահագրգիռ կողմը, հանգամանքների պահանջի դեպքում, իրավունք ունի ստանալու փաստացի կրած ուղղակի վնասին համապատասխան փոխհատուցում. այդ փոխհատուցումը, բարեկամական համաձայնության բացակայության դեպքում, սահմանում է Խառը արբիտրաժային տրիբունալը։ Սույն հոդվածի դրույթները չեն կիրառվում ո՛չ կոնցեսիոն պայմանագրերի, ո՛չ կոնցեսիաների փոխանցման նկատմամբ։

ՀՈԴՎԱԾ 78. Հետագայում թշնամիներ դարձած կողմերի միջև կնքված՝ կոնցեսիոն պայմանագրերից բացի այլ պայմանագրերին վերաբերող բոլոր վեճերը, որոնք արդեն գոյություն ունեն կամ կարող են ծագել ստորև նշված վեցամսյա ժամկետում, լուծում է Խառը արբիտրաժային տրիբունալը՝ բացառությամբ այն վեճերի, որոնք չեզոք տերությունների օրենքների համաձայն պատկանում են այդ տերությունների ազգային դատարանների իրավասությանը։ Վերջին դեպքում այդ վեճերը լուծում են նշված ազգային դատարանները՝ բացառելով Խառը արբիտրաժային տրիբունալի իրավասությունը։ Սույն հոդվածի համաձայն Խառը արբիտրաժային տրիբունալի իրավասությանը պատկանող վեճերին վերաբերող դիմումները պետք է ներկայացվեն նշված տրիբունալին դրա ստեղծման օրվանից հետո վեց ամսվա ընթացքում։ Այդ ժամկետի ավարտից հետո Խառը արբիտրաժային տրիբունալին չներկայացված վեճերը լուծում են իրավասու դատարանները՝ ընդհանուր իրավունքին համապատասխան։ Սույն հոդվածի դրույթները չեն կիրառվում այն դեպքերի նկատմամբ, երբ պայմանագրի բոլոր կողմերը պատերազմի ընթացքում բնակվել են միևնույն երկրում և այնտեղ ազատ տնօրինել են իրենց անձն ու գույքը, ինչպես նաև այն վեճերի նկատմամբ, որոնց վերաբերյալ իրավասու դատարանը վճիռ է կայացրել մինչև կողմերի թշնամիներ դառնալու ամսաթիվը։

ՀՈԴՎԱԾ 79. Բարձր պայմանավորվող կողմերի տարածքում թշնամիների միջև հարաբերությունների առնչությամբ հայց ներկայացնելու իրավունքի վաղեմության կամ սահմանափակման բոլոր ժամկետները, անկախ նրանից՝ սկսվել են պատերազմից առաջ, թե հետո, համարվում են կասեցված 1914 թվականի հոկտեմբերի 29-ից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամսվա ավարտը։ Այս դրույթը կիրառվում է, մասնավորապես, տոկոսների կամ շահաբաժինների արժեկտրոններ ներկայացնելու կամ վիճակահանությամբ մարման ենթակա կամ որևէ այլ հիմքով վճարման ենթակա արժեթղթերը վճարման ներկայացնելու համար տրված ժամկետների նկատմամբ։ Ռումինիայի առնչությամբ վերոհիշյալ ժամկետները համարվում են կասեցված 1916 թվականի օգոստոսի 27-ից։

ՀՈԴՎԱԾ 80. Թշնամիների միջև հարաբերություններում մինչև պատերազմը կազմված որևէ շրջանառելի փաստաթուղթ անվավեր դարձած չի համարվում միայն այն պատճառով, որ սահմանված ժամկետում չի ներկայացվել ընդունման կամ վճարման, կամ դրա կազմողներին կամ փոխանցողներին չի ծանուցվել չընդունման կամ չվճարման մասին, կամ փաստաթղթի վերաբերյալ բողոքի ակտ (պրոտեստ) չի կազմվել, ինչպես նաև պատերազմի ընթացքում որևէ ձևականություն չկատարելու պատճառով։ Եթե ժամկետը, որի ընթացքում շրջանառելի փաստաթուղթը պետք է ներկայացվեր ընդունման կամ վճարման, կամ որի ընթացքում դրա կազմողներին կամ փոխանցողներին պետք է ծանուցվեր չընդունման կամ չվճարման մասին, կամ որի ընթացքում փաստաթղթի վերաբերյալ պետք է բողոքի ակտ (պրոտեստ) կազմվեր, ավարտվել է պատերազմի ընթացքում, և եթե փաստաթուղթը ներկայացնելու կամ դրա վերաբերյալ բողոքի ակտ (պրոտեստ) կազմելու կամ չընդունման կամ չվճարման մասին ծանուցելու պարտավոր կողմը դա չի կատարել պատերազմի ընթացքում, սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո տրվում է երեք ամիս, որի ընթացքում կարող են կատարվել ներկայացումը, չընդունման կամ չվճարման մասին ծանուցումը կամ բողոքի ակտի (պրոտեստի) կազմումը։

ՀՈԴՎԱԾ 81. Պատերազմի ընթացքում այն գրավների կամ հիփոթեքների իրացման նպատակով կատարված վաճառքները, որոնք ստեղծվել էին մինչև պատերազմը՝ վճարման ենթակա դարձած պարտքերի ապահովման համար, համարվում են վավեր, նույնիսկ եթե հնարավոր չի եղել կատարել պարտապանին ծանուցելու համար պահանջվող բոլոր ձևականությունները, սակայն նշված պարտապանն ունի հստակ իրավունք՝ պարտատիրոջը Խառը արբիտրաժային տրիբունալ կանչելու հաշվետվություն ներկայացնելու համար, որի չկատարման դեպքում պարտատիրոջ վրա կարող է դրվել վնասների հատուցում։ Խառը արբիտրաժային տրիբունալը պարտավոր է կարգավորել կողմերի միջև հաշիվները, ուսումնասիրել այն պայմանները, որոնցով գրավադրված կամ հիփոթեքով ծանրաբեռնված գույքը վաճառվել է, և պարտատիրոջը պարտավորեցնել հատուցելու վաճառքի հետևանքով պարտապանի կրած վնասը, եթե պարտատերը գործել է անբարեխղճորեն կամ չի ձեռնարկել իր հնարավորության սահմաններում եղած բոլոր միջոցները վաճառքի չդիմելու կամ վաճառքն արդար գնի ստացումն ապահովող պայմաններում իրականացնելու համար։ Սույն դրույթը կիրառվում է միայն թշնամիների միջև և չի տարածվում վերոհիշյալ այն գործարքների վրա, որոնք կարող են կատարված լինել 1923 թվականի մայիսի 1-ից հետո։

ՀՈԴՎԱԾ 82. Սույն բաժնի նպատակներով պայմանագրի կողմերը համարվում են թշնամիներ այն օրվանից, երբ նրանց միջև առևտուրը փաստացի անհնար է դարձել կամ արգելվել կամ անօրինական է դարձել այն օրենքների, հրամանների կամ կանոնակարգերի համաձայն, որոնց կողմերից մեկը ենթակա էր։ Որպես բացառություն 73–75-րդ, 79-րդ և 80-րդ հոդվածներից՝ պայմանագրերը կարգավորվում են ընդհանուր իրավունքով, եթե դրանք Բարձր պայմանավորվող կողմերից մեկի տարածքում կնքվել են թշնամիների՝ ներառյալ ընկերությունները, կամ նրանց գործակալների միջև, եթե այդ տարածքը թշնամական երկիր էր պայմանագրի կողմերից մեկի համար, որը պատերազմի ընթացքում մնացել էր այնտեղ և այնտեղ կարող էր ազատ տնօրինել իր անձն ու գույքը։

ՀՈԴՎԱԾ 83. Սույն բաժնի դրույթները չեն կիրառվում Ճապոնիայի և Թուրքիայի միջև. սույն բաժնում քննարկվող հարցերն այդ երկու երկրներում որոշվում են տեղական իրավունքին համապատասխան։ ՀԱՎԵԼՎԱԾ։ I. ԿՅԱՆՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ։ Պարբերություն 1. Ապահովագրողի և հետագայում թշնամի դարձած անձի միջև կնքված կյանքի ապահովագրության պայմանագրերը լուծված չեն համարվում պատերազմի բռնկման կամ անձի՝ թշնամի դառնալու փաստի հետևանքով։ Նախորդ պարբերության համաձայն չլուծված համարվող պայմանագրով պատերազմի ընթացքում վճարման ենթակա դարձած յուրաքանչյուր գումար կարող է գանձվել պատերազմից հետո։ Այդ գումարին ավելացվում է տարեկան 5 տոկոս՝ դրա վճարման ենթակա դառնալու օրվանից մինչև վճարման օրը։ Եթե պայմանագիրը պատերազմի ընթացքում դադարել է գործել ապահովագրավճարների չվճարման պատճառով կամ անվավեր է դարձել պայմանագրի պայմանների խախտմամբ, ապահովագրված անձը կամ նրա ներկայացուցիչները կամ իրավատեր անձինք իրավունք ունեն սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո տասներկու ամսվա ընթացքում ցանկացած պահի ապահովագրողից պահանջելու ապահովագրավկայագրի հետգնման արժեքը՝ դրա դադարման կամ անվավեր դառնալու օրվա դրությամբ, տարեկան 5 տոկոսների հետ միասին։ Թուրքիայի քաղաքացիները, որոնց՝ մինչև 1914 թվականի հոկտեմբերի 29-ը կնքված կյանքի ապահովագրության պայմանագրերը մինչև սույն պայմանագիրը չեղարկվել կամ նվազեցվել են ապահովագրավճարների չվճարման պատճառով՝ նշված պայմանագրերի դրույթներին համապատասխան, իրավունք ունեն սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամսվա ընթացքում, եթե դեռ կենդանի են, իրենց ապահովագրավկայագրերը վերականգնելու ամբողջ ապահովագրական գումարով։ Այդ նպատակով նրանք պետք է ընկերության բժշկի բժշկական զննումն անցնելուց հետո, որի արդյունքը ընկերությունը համարում է բավարար, վճարեն չվճարված ապահովագրավճարները՝ 5 տոկոսի բարդ տոկոսներով։ Պարբերություն 2. Հասկացվում է, որ մինչև 1914 թվականի հոկտեմբերի 29-ը Դաշնակից տերության պատկանելություն ունեցող ընկերությունների և Թուրքիայի քաղաքացիների միջև թուրքական ֆունտից բացի այլ արժույթով կնքված կյանքի ապահովագրության պայմանագրերը, որոնց ապահովագրավճարները վճարվել են 1915 թվականի նոյեմբերի 18-ից առաջ և հետո կամ նույնիսկ միայն այդ ամսաթվից առաջ, կարգավորվում են հետևյալ կերպ. նախ՝ ապահովագրված անձի իրավունքները մինչև 1915 թվականի նոյեմբերի 18-ն ընկած ժամանակաշրջանի համար որոշվում են ապահովագրավկայագրի ընդհանուր պայմաններին համապատասխան՝ պայմանագրում նախատեսված արժույթով, դրա ծագման երկրում գործող փոխարժեքով (օրինակ՝ ֆրանկով, ոսկե ֆրանկով կամ «francs effectifs»-ով նախատեսված յուրաքանչյուր գումար վճարվում է ֆրանսիական ֆրանկով), երկրորդ՝ 1915 թվականի նոյեմբերի 18-ից հետո ընկած ժամանակաշրջանի համար՝ թղթե թուրքական ֆունտով՝ թուրքական ֆունտը հաշվելով նախապատերազմյան անվանական համարժեքով։ Եթե Թուրքիայի քաղաքացիները, որոնց պայմանագրերը կնքված են թուրքական արժույթից բացի այլ արժույթով, ապացուցեն, որ 1915 թվականի նոյեմբերի 18-ից ի վեր շարունակել են իրենց ապահովագրավճարները վճարել պայմանագրերում նախատեսված արժույթով, նշված պայմանագրերով հաշվարկները կատարվում են նույն արժույթով՝ դրա ծագման երկրում գործող փոխարժեքով, նույնիսկ 1915 թվականի նոյեմբերի 18-ից հետո ընկած ժամանակաշրջանի համար։ Թուրքիայի այն քաղաքացիները, որոնց՝ մինչև 1914 թվականի հոկտեմբերի 29-ը Դաշնակից տերության պատկանելություն ունեցող ընկերությունների հետ թուրքական արժույթից բացի այլ արժույթով կնքված պայմանագրերն ապահովագրավճարների վճարման շնորհիվ դեռ ուժի մեջ են, իրավունք ունեն սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամսվա ընթացքում իրենց ապահովագրավկայագրերը վերականգնելու ամբողջ գումարով՝ իրենց պայմանագրում նախատեսված արժույթով, դրա ծագման երկրում գործող փոխարժեքով։ Այդ նպատակով նրանք պետք է այդ արժույթով վճարեն 1915 թվականի նոյեմբերի 18-ից ի վեր վճարման ենթակա դարձած ապահովագրավճարները։ Մյուս կողմից՝ այդ ամսաթվից ի վեր նրանց փաստացի վճարած ապահովագրավճարները թղթե թուրքական ֆունտով վերադարձվում են նրանց նույն արժույթով։ Պարբերություն 3. Թուրքական ֆունտով ապահովագրությունների դեպքում հաշվարկները կատարվում են թղթե թուրքական ֆունտով։ Պարբերություն 4. 2-րդ և 3-րդ պարբերությունների դրույթները չեն կիրառվում այն ապահովագրավկայագրերի տերերի նկատմամբ, որոնք հստակ համաձայնագրով ապահովագրական ընկերությունների հետ արդեն կարգավորել են իրենց ապահովագրավկայագրերի արժեքի սահմանումն ու ապահովագրավճարների վճարման եղանակը, ինչպես նաև նրանց նկատմամբ, որոնց ապահովագրավկայագրերով հաշվարկները վերջնականապես կատարված են սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու օրը։ Պարբերություն 5. Նախորդ պարբերությունների նպատակներով ապահովագրության պայմանագրերը համարվում են կյանքի ապահովագրության պայմանագրեր, եթե երկու կողմերի փոխադարձ պարտավորությունների հաշվարկման համար դրանք հիմնված են մարդկային կյանքի հավանականությունների վրա՝ տոկոսադրույքի հետ համակցությամբ։ II. ԾՈՎԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ։ Պարբերություն 6. Դրանցում պարունակվող դրույթների պահպանմամբ՝ ծովային ապահովագրության պայմանագրերը լուծված չեն համարվում, եթե ռիսկի ապահովագրական ծածկույթն սկսվել է մինչև կողմերի թշնամիներ դառնալը, սակայն ապահովագրավկայագիրը չի համարվում տարածվող այն կորուստների վրա, որոնք առաջացել են այն տերության պատերազմական գործողություններից, որի քաղաքացի էր ապահովագրողը, կամ այդ տերության դաշնակիցների գործողություններից։ III. ՀՐԴԵՀԻ ԵՎ ԱՅԼ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ։ Պարբերություն 7. Նախորդ պարբերությունում պարունակվող վերապահման պահպանմամբ՝ հրդեհի ապահովագրության և ապահովագրության բոլոր այլ տեսակների պայմանագրերը լուծված չեն համարվում։ ԲԱԺԻՆ III. ՊԱՐՏՔԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 84. Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայն են ճանաչելու, որ մինչև պատերազմը կնքված պայմանագրերով պատերազմից առաջ վճարման ենթակա եղած կամ պատերազմի ընթացքում վճարման ենթակա դարձած և պատերազմի պատճառով չվճարված մնացած պարտքերը պետք է հաշվարկվեն ու վճարվեն պայմանագրերի դրույթներին համապատասխան՝ համաձայնեցված արժույթով, դրա ծագման երկրում գործող փոխարժեքով։ Չվնասելով սույն մասի II բաժնի հավելվածի դրույթներին՝ համաձայնեցվում է, որ երբ նախապատերազմյան պայմանագրով կատարվելիք վճարումները ներկայացված են պատերազմի ընթացքում ամբողջությամբ կամ մասամբ նշված պայմանագրում նշվածից այլ արժույթով հավաքագրված գումարներով, այդ վճարումները կարող են կատարվել փաստացի հավաքագրված գումարների հանձնմամբ՝ այն արժույթով, որով դրանք հավաքագրվել են։ Սույն դրույթը չի ազդում վերոհիշյալ դրույթներին անհամապատասխան այն վերջնահաշվարկների վրա, որոնց կողմերը կամավոր համաձայնությամբ հասել են մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը։

ՀՈԴՎԱԾ 85. Ընդհանուր համաձայնությամբ Օսմանյան պետական պարտքը դուրս է թողնվում սույն բաժնի և սույն մասի՝ Տնտեսական դրույթների, մյուս բաժինների կիրառման շրջանակից։ ԲԱԺԻՆ IV. ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ, ԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ։

ՀՈԴՎԱԾ 86. Սույն պայմանագրի պայմանների պահպանմամբ՝ արդյունաբերական, գրական և գեղարվեստական սեփականության իրավունքները, ինչպես դրանք գոյություն ունեին 1914 թվականի օգոստոսի 1-ին՝ պայմանավորվող յուրաքանչյուր երկրի իրավունքին համապատասխան, սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց սկսած Բարձր պայմանավորվող կողմերի տարածքներում վերահաստատվում կամ վերականգնվում են հօգուտ այն անձանց, որոնք պատերազմի վիճակի սկսվելու պահին իրավունք ունեին դրանցից օգտվելու, կամ նրանց օրինական ներկայացուցիչների։ Նույնպես սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց սկսած ճանաչվում և հաստատվում են հօգուտ դրանց իրավունք ունեցող անձանց այն իրավունքները, որոնք, եթե պատերազմը չլիներ, կարող էին ձեռք բերվել պատերազմի ընթացքում՝ արդյունաբերական սեփականության պաշտպանության համար օրինականորեն ներկայացված հայտի կամ գրական կամ գեղարվեստական ստեղծագործության հրապարակման միջոցով։ Չվնասելով վերոհիշյալ դրույթի համաձայն վերականգնման ենթակա իրավունքներին՝ ուժի մեջ են մնում և շարունակում են ամբողջությամբ գործել այն բոլոր ակտերը՝ ներառյալ լիցենզիաների տրամադրումը, որոնք կատարվել են պատերազմի ընթացքում Դաշնակից տերության օրենսդիր, գործադիր կամ վարչական մարմնի ձեռնարկած հատուկ միջոցների ուժով՝ Թուրքիայի քաղաքացիների արդյունաբերական, գրական կամ գեղարվեստական սեփականության իրավունքների առնչությամբ։ Սույն դրույթը համապատասխան փոփոխություններով կիրառվում է թուրքական իշխանությունների՝ որևէ Դաշնակից տերության քաղաքացիների իրավունքների առնչությամբ ձեռնարկած համապատասխան միջոցների նկատմամբ։

ՀՈԴՎԱԾ 87. Թուրքիայի քաղաքացիներին մյուս պայմանավորվող տերություններից յուրաքանչյուրի տարածքում և այդ տերությունների քաղաքացիներին Թուրքիայում տրվում է սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո առնվազն մեկ տարի՝ առանց որևէ հավելավճարի կամ տույժի, որի ընթացքում նրանք կարող են կատարել որևէ գործողություն, իրականացնել որևէ ձևականություն, վճարել որևէ վճար և ընդհանրապես կատարել համապատասխան պետությունների օրենքներով ու կանոնակարգերով նախատեսված որևէ պարտավորություն՝ արդյունաբերական սեփականության այն իրավունքները պահպանելու կամ ձեռք բերելու կամ դրանց շնորհմանը առարկելու համար, որոնք արդեն ձեռք էին բերվել 1914 թվականի օգոստոսի 1-ին կամ որոնք, եթե պատերազմը չլիներ, կարող էին այդ ամսաթվից հետո ձեռք բերվել պատերազմից առաջ կամ դրա ընթացքում ներկայացված հայտի միջոցով։ Որևէ գործողություն չկատարելու, որևէ ձևականություն չիրականացնելու կամ որևէ վճար չվճարելու պատճառով դադարած արդյունաբերական սեփականության իրավունքները վերականգնվում են, սակայն արտոնագրերի ու արդյունաբերական նմուշների դեպքում՝ պայմանով, որ ընդունվեն այնպիսի միջոցներ, որոնք յուրաքանչյուր տերություն ողջամտորեն անհրաժեշտ է համարում այն երրորդ անձանց իրավունքների պաշտպանության համար, որոնք արտոնագրերի կամ նմուշների դադարելուց ի վեր շահագործել կամ օգտագործել են դրանք։ 1914 թվականի օգոստոսի 1-ից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելն ընկած ժամանակահատվածը չի հաշվվում այն ժամկետի մեջ, որի ընթացքում արտոնագիրը պետք է շահագործվի կամ ապրանքային նշանը կամ նմուշը օգտագործվի. այնուհետև համաձայնեցվում է, որ 1914 թվականի օգոստոսի 1-ին ուժի մեջ եղած որևէ արտոնագիր, ապրանքային նշան կամ նմուշ սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երկու տարվա ընթացքում ենթակա չէ հետկանչման կամ չեղարկման միայն այդ արտոնագիրը չշահագործելու կամ այդ ապրանքային նշանը կամ նմուշը չօգտագործելու պատճառով։

ՀՈԴՎԱԾ 88. Թուրքիայի քաղաքացիները կամ Թուրքիայում բնակվող կամ գործարար գործունեություն իրականացնող անձինք՝ մի կողմից, և Դաշնակից տերությունների քաղաքացիները կամ այդ տերությունների տարածքում բնակվող կամ գործարար գործունեություն իրականացնող անձինք՝ մյուս կողմից, ինչպես նաև պատերազմի ընթացքում այդ անձանցից իրավունք ձեռք բերած երրորդ անձինք որևէ հայց կամ պահանջ չեն ներկայացնում մյուս կողմի տարածքում պատերազմի վիճակի սկզբից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու օրն ընկած ժամանակահատվածում տեղի ունեցած որևէ դեպքի հիմքով, որը կարող էր համարվել պատերազմի ընթացքում որևէ պահի գոյություն ունեցած կամ 86-րդ հոդվածի դրույթներով վերականգնված արդյունաբերական սեփականության կամ գրական կամ գեղարվեստական սեփականության իրավունքների խախտում։ Վերոհիշյալ դեպքերի թվում ներառվում է Բարձր պայմանավորվող կողմերի կառավարությունների կամ նրանց անունից կամ համաձայնությամբ գործող որևէ անձի կողմից արդյունաբերական, գրական կամ գեղարվեստական սեփականության իրավունքների օգտագործումը, ինչպես նաև այն արտադրանքի, սարքավորումների կամ որևէ այլ իրերի վաճառքը, վաճառքի առաջարկը կամ օգտագործումը, որոնց նկատմամբ կիրառվում են այդ իրավունքները։

ՀՈԴՎԱԾ 89. Արդյունաբերական սեփականությունն օգտագործելու կամ գրական կամ գեղարվեստական ստեղծագործությունները վերարտադրելու այն լիցենզիաները, որոնք պատերազմից առաջ Դաշնակից տերությունների քաղաքացիները կամ նրանց տարածքներում բնակվող կամ գործարար գործունեություն իրականացնող անձինք՝ մի կողմից, տվել են Թուրքիայի քաղաքացիներին՝ մյուս կողմից, կամ ստացել են նրանցից, համարվում են չեղարկված Թուրքիայի և համապատասխան Դաշնակից տերության միջև պատերազմի վիճակի սկզբի ամսաթվից։ Սակայն այդպիսի լիցենզիայի նախկին շահառուն ամեն դեպքում իրավունք ունի սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո վեց ամսվա ընթացքում իրավունքների սեփականատիրոջից պահանջելու նոր լիցենզիայի տրամադրում, որի պայմանները, կողմերի համաձայնության բացակայության դեպքում, սահմանում է սույն մասի V բաժնում նշված Խառը արբիտրաժային տրիբունալը։ Տրիբունալն իրավունք ունի, հանգամանքների պահանջի դեպքում, միաժամանակ սահմանելու այն գումարը, որն ինքը արդար վճար է համարում պատերազմի ընթացքում սեփականության օգտագործման համար։

ՀՈԴՎԱԾ 90. Սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքների բնակիչները, չնայած այդ փոխանցմանը և դրա հետևանքով քաղաքացիության փոփոխությանը, Թուրքիայում շարունակում են ամբողջությամբ օգտվել արդյունաբերական, գրական և գեղարվեստական սեփականության այն բոլոր իրավունքներից, որոնց իրավատեր էին օսմանյան իրավունքի համաձայն փոխանցման պահին։ Արդյունաբերական, գրական և գեղարվեստական սեփականության այն իրավունքները, որոնք անջատման պահին գոյություն ունեն սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքներում կամ վերահաստատվում կամ վերականգնվում են 86-րդ հոդվածի դրույթներով, ճանաչվում են այն պետության կողմից, որին փոխանցվում է նշված տարածքը, և այդ տարածքում շարունակում են գոյություն ունենալ նույնքան ժամանակ, որքան կվայելեին օսմանյան իրավունքի ներքո։

ՀՈԴՎԱԾ 91. Կոստանդնուպոլսում կամ այլուր Օսմանյան կայսերական կառավարության կողմից 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ից ի վեր պատշաճ կերպով կատարված արտոնագրերի բոլոր շնորհումները և ապրանքային նշանների գրանցումները, ինչպես նաև արտոնագրերի կամ ապրանքային նշանների փոխանցումների կամ զիջումների բոլոր գրանցումները ներկայացվում են Թուրքիայի կառավարությանը և գրանցվում, եթե շահագրգիռ կողմերը դիմում են սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամսվա ընթացքում։ Այդ գրանցումը գործում է սկզբնական գրանցման ամսաթվից։ ԲԱԺԻՆ V. ԽԱՌԸ ԱՐԲԻՏՐԱԺԱՅԻՆ ՏՐԻԲՈՒՆԱԼ։

ՀՈԴՎԱԾ 92. Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու օրվանից հետո երեք ամսվա ընթացքում Դաշնակից տերություններից յուրաքանչյուրի՝ մի կողմից, և Թուրքիայի՝ մյուս կողմից, միջև ստեղծվում է Խառը արբիտրաժային տրիբունալ։ Այդ տրիբունալներից յուրաքանչյուրը կազմվում է երեք անդամից, որոնցից երկուսին նշանակում են համապատասխանաբար շահագրգիռ կառավարությունները. նրանք իրավունք ունեն առաջադրելու մի քանի անձանց, որոնցից, ըստ քննվող գործի, ընտրում են մեկին՝ որպես տրիբունալի անդամ մասնակցելու համար։ Նախագահն ընտրվում է շահագրգիռ երկու կառավարությունների համաձայնությամբ։ Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երկու ամսվա ընթացքում համաձայնության չհասնելու դեպքում նախագահին շահագրգիռ կառավարություններից մեկի խնդրանքով նշանակում է Հաագայի Միջազգային արդարադատության մշտական պալատի նախագահը՝ պատերազմի ընթացքում չեզոք մնացած տերությունների քաղաքացիների միջից։ Եթե նշված երկամսյա ժամկետում շահագրգիռ կառավարություններից մեկը չի նշանակում տրիբունալում իրեն ներկայացնող անդամի, Ազգերի լիգայի խորհուրդն իրավունք ունի մյուս շահագրգիռ կառավարության խնդրանքով կատարելու այդ անդամի նշանակումը։ Եթե տրիբունալի անդամը մահանա կամ հրաժարական տա կամ որևէ պատճառով անկարող դառնա իր պարտականությունները կատարելու, նա փոխարինվում է իր նշանակման համար սահմանված եղանակով, ընդ որում՝ վերոհիշյալ երկամսյա ժամկետը հաշվվում է պատշաճ կերպով հաստատված մահվան, հրաժարականի կամ անկարողության ամսաթվից։

ՀՈԴՎԱԾ 93. Խառը արբիտրաժային տրիբունալների նստավայրը Կոստանդնուպոլիսն է։ Եթե գործերի թիվն ու բնույթն արդարացնում են, շահագրգիռ կառավարություններն իրավունք ունեն յուրաքանչյուր տրիբունալում ստեղծելու մեկ կամ ավելի լրացուցիչ բաժանմունքներ, որոնց նստավայրը կարող է գտնվել ցանկացած հարմար վայրում։ Այդ բաժանմունքներից յուրաքանչյուրը կազմվում է փոխնախագահից և երկու անդամից, որոնք նշանակվում են 92-րդ հոդվածի երկրորդ, երրորդ, չորրորդ և հինգերորդ պարբերություններում սահմանված կարգով։ Յուրաքանչյուր կառավարություն նշանակում է մեկ կամ ավելի գործակալների՝ տրիբունալում իրեն ներկայացնելու համար։ Եթե Խառը արբիտրաժային տրիբունալի կամ նրա բաժանմունքներից մեկի ստեղծումից հետո երեք տարի անց այդ տրիբունալը կամ բաժանմունքը չի ավարտել իր աշխատանքը, և եթե այն տերությունը, որի տարածքում գտնվում է այդ տրիբունալի կամ բաժանմունքի նստավայրը, դա պահանջում է, նստավայրը տեղափոխվում է այդ տարածքից։

ՀՈԴՎԱԾ 94. 92-րդ և 93-րդ հոդվածների համաձայն ստեղծված Խառը արբիտրաժային տրիբունալները լուծում են սույն պայմանագրով իրենց իրավասությանը պատկանող բոլոր հարցերը։ Որոշումներն ընդունվում են ձայների մեծամասնությամբ։ Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայնում են Խառը արբիտրաժային տրիբունալների որոշումները համարել վերջնական ու անվերապահ, դրանք պարտադիր դարձնել իրենց քաղաքացիների համար և ապահովել դրանց կատարումն իրենց համապատասխան տարածքներում՝ տրիբունալների որոշումներն իրենց ծանուցվելուն պես՝ առանց դրանք կատարման ենթակա հայտարարելու անհրաժեշտության։ Բարձր պայմանավորվող կողմերը նաև պարտավորվում են, որ իրենց դատարաններն ու իշխանությունները Խառը արբիտրաժային տրիբունալներին ուղղակիորեն կաջակցեն իրենց հնարավորության սահմաններում ամեն կերպ, մասնավորապես՝ ծանուցումների փոխանցման և ապացույցների հավաքման հարցերում։

ՀՈԴՎԱԾ 95. Խառը արբիտրաժային տրիբունալները առաջնորդվում են արդարությամբ, արդարամտությամբ և բարեխղճությամբ։ Յուրաքանչյուր տրիբունալ որոշում է իր առջև օգտագործվող լեզուն և կարգադրում է կատարել այն թարգմանությունները, որոնք անհրաժեշտ են վարույթի լիակատար ըմբռնումն ապահովելու համար. այն սահմանում է պահպանման ենթակա ընթացակարգի կանոններն ու ժամկետները։ Այդ կանոնները պետք է հիմնված լինեն հետևյալ սկզբունքների վրա. (1) Ընթացակարգը ներառում է համապատասխանաբար գրավոր հիմնավորման և հակահիմնավորման ներկայացումը՝ պատասխանի և հակապատասխանի ներկայացման հնարավորությամբ։ Եթե կողմերից մեկը խնդրում է թույլատրել բանավոր փաստարկում, նրան դա թույլատրվում է. այդ դեպքում մյուս կողմն ունի նույն իրավունքը։ (2) Տրիբունալն ունի լիակատար իրավունք՝ կարգադրելու քննություններ, փաստաթղթերի ներկայացում և փորձագիտական ուսումնասիրություններ, տեղազննում կատարելու, ցանկացած տեղեկություն պահանջելու, ցանկացած վկայի լսելու և կողմերից կամ նրանց ներկայացուցիչներից ցանկացած բանավոր կամ գրավոր բացատրություն խնդրելու։ (3) Սույն պայմանագրի որևէ հակառակ դրույթի պահպանմամբ՝ տրիբունալի ստեղծումից հետո վեցամսյա ժամկետի ավարտից հետո որևէ պահանջ չի ընդունվում, բացառությամբ այն դեպքի, երբ նշված տրիբունալի որոշմամբ տրվում է հստակ թույլտվություն, որն արդարացված է որպես բացառիկ միջոց՝ հեռավորության կամ անհաղթահարելի ուժի հետ կապված նկատառումներով։ (4) Տրիբունալը պարտավոր է ամեն շաբաթ անցկացնել այնքան նիստ, որքան անհրաժեշտ է իր գործերի արագ ընթացքի համար՝ բացառությամբ արձակուրդների, որոնց ընդհանուր տևողությունը չի գերազանցում տարեկան ութ շաբաթը։ (5) Վճիռը միշտ պետք է կայացվի լսման ավարտից հետո առավելագույնը երկու ամսվա ընթացքում, իսկ լսման ավարտից հետո տրիբունալն անմիջապես անցնում է իր վճռի քննարկմանը։ (6) Բանավոր փաստարկումները, եթե կան, լսվում են հրապարակայնորեն, և բոլոր դեպքերում վճիռը հրապարակվում է հրապարակային նիստում։ (7) Յուրաքանչյուր Խառը արբիտրաժային տրիբունալ իրավունք ունի նիստեր անցկացնելու իր նստավայրից այլ վայրում, եթե դա շահավետ է համարում գործերի ընթացքի համար։

ՀՈԴՎԱԾ 96. Շահագրգիռ կառավարությունները համաձայնությամբ յուրաքանչյուր տրիբունալի համար նշանակում են գլխավոր քարտուղար և նրան կցում են յուրաքանչյուրն իր կողմից մեկ կամ ավելի քարտուղարների։ Գլխավոր քարտուղարն ու քարտուղարները ենթակա են տրիբունալի կարգադրություններին, և տրիբունալը, շահագրգիռ կառավարությունների համաձայնությամբ, իրավունք ունի ներգրավելու ցանկացած անձանց, որոնց աջակցության կարիքը կարող է ունենալ։ Յուրաքանչյուր տրիբունալի քարտուղարության գրասենյակները գտնվում են Կոստանդնուպոլսում։ Շահագրգիռ կառավարություններն իրավունք ունեն լրացուցիչ գրասենյակներ հիմնելու այլ հարմար վայրերում։ Յուրաքանչյուր տրիբունալ իր քարտուղարությունում պահում է իրեն ներկայացված գործերին վերաբերող արձանագրությունները, թղթերն ու փաստաթղթերը, իսկ իր պարտականություններն ավարտելուց հետո դրանք ի պահ է հանձնում այն երկրի կառավարության արխիվներին, որտեղ գտնվում է իր նստավայրը։ Այդ արխիվները մշտապես մատչելի են շահագրգիռ կառավարություններին։

ՀՈԴՎԱԾ 97. Յուրաքանչյուր կառավարություն վճարում է իր նշանակած Խառը արբիտրաժային տրիբունալի անդամի, ինչպես նաև իր նշանակած ցանկացած գործակալի կամ քարտուղարի վարձատրությունը։ Նախագահի և գլխավոր քարտուղարի վարձատրությունները սահմանվում են շահագրգիռ կառավարությունների համաձայնությամբ, և այդ վարձատրություններն ու տրիբունալի ընդհանուր ծախսերը երկու կառավարությունները վճարում են հավասար բաժիններով։

ՀՈԴՎԱԾ 98. Սույն բաժինը չի կիրառվում Ճապոնիայի և Թուրքիայի միջև այն գործերի նկատմամբ, որոնք սույն պայմանագրի պայմանների համաձայն կպատկանեին Խառը արբիտրաժային տրիբունալի իրավասությանը։ Այդ գործերը կարգավորվում են երկու կառավարությունների համաձայնությամբ։ ԲԱԺԻՆ VI. ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 99. Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց սկսած և դրա դրույթների պահպանմամբ՝ ստորև թվարկված տնտեսական կամ տեխնիկական բնույթի բազմակողմ պայմանագրերը, կոնվենցիաներն ու համաձայնագրերը կրկին ուժի մեջ են մտնում Թուրքիայի և դրանց մասնակից մյուս պայմանավորվող տերությունների միջև. (1) Ստորջրյա մալուխների պաշտպանության վերաբերյալ 1884 թվականի մարտի 14-ի, 1886 թվականի դեկտեմբերի 1-ի և 1887 թվականի մարտի 23-ի կոնվենցիաները և 1887 թվականի հուլիսի 7-ի եզրափակիչ արձանագրությունը։ (2) Մաքսային սակագների հրապարակման և մաքսային սակագների հրապարակման միջազգային միության կազմակերպման վերաբերյալ 1890 թվականի հուլիսի 5-ի կոնվենցիան։ (3) Փարիզում Հանրային հիգիենայի միջազգային գրասենյակ ստեղծելու վերաբերյալ 1907 թվականի դեկտեմբերի 9-ի համաձայնությունը։ (4) Հռոմում Գյուղատնտեսության միջազգային ինստիտուտ ստեղծելու վերաբերյալ 1905 թվականի հունիսի 7-ի կոնվենցիան։ (5) Շելդա գետի անցավճարների հետգնման վերաբերյալ 1863 թվականի հուլիսի 16-ի կոնվենցիան։ (6) Սուեզի ջրանցքի ազատ օգտագործումը երաշխավորող վերջնական կարգավորում սահմանելու վերաբերյալ 1888 թվականի հոկտեմբերի 29-ի կոնվենցիան՝ սույն պայմանագրի 19-րդ հոդվածով նախատեսված հատուկ պայմանների պահպանմամբ։ (7) Համաշխարհային փոստային միության կոնվենցիաներն ու համաձայնագրերը, ներառյալ 1920 թվականի նոյեմբերի 30-ին Մադրիդում ստորագրված կոնվենցիաներն ու համաձայնագրերը։ (8) 1875 թվականի հուլիսի 10–22-ին Սանկտ Պետերբուրգում ստորագրված Միջազգային հեռագրական կոնվենցիաները. 1908 թվականի հունիսի 11-ին Լիսաբոնի Միջազգային հեռագրական խորհրդաժողովի կազմած կանոնակարգերն ու սակագները։

ՀՈԴՎԱԾ 100. Թուրքիան պարտավորվում է միանալ ստորև թվարկված կոնվենցիաներին կամ համաձայնագրերին կամ վավերացնել դրանք. (1) Ավտոմեքենաների միջազգային երթևեկության վերաբերյալ 1909 թվականի հոկտեմբերի 11-ի կոնվենցիան։ (2) Մաքսային ստուգման ենթակա երկաթուղային վագոնների կնքման վերաբերյալ 1886 թվականի մայիսի 15-ի համաձայնագիրը և 1907 թվականի մայիսի 18-ի արձանագրությունը։ (3) Ծովում բախումներին և փրկարարությանը վերաբերող որոշ կանոնների միատեսակացման վերաբերյալ 1910 թվականի սեպտեմբերի 23-ի կոնվենցիան։ (4) Նավահանգիստներում հիվանդանոցային նավերը տուրքերից և վճարներից ազատելու վերաբերյալ 1904 թվականի դեկտեմբերի 21-ի կոնվենցիան։ (5) «Սպիտակ ստրուկների առևտրի» դեմ պայքարի վերաբերյալ 1904 թվականի մայիսի 18-ի, 1910 թվականի մայիսի 4-ի և 1921 թվականի սեպտեմբերի 30-ի կոնվենցիաները։ (6) Անպարկեշտ հրապարակումների դեմ պայքարի վերաբերյալ 1910 թվականի մայիսի 4-ի կոնվենցիաները։ (7) 1912 թվականի հունվարի 17-ի Սանիտարական կոնվենցիան՝ 54-րդ, 88-րդ և 90-րդ հոդվածների վերապահմամբ։ (8) Ֆիլոքսերայի դեմ կանխարգելիչ միջոցների վերաբերյալ 1881 թվականի նոյեմբերի 3-ի և 1889 թվականի ապրիլի 15-ի կոնվենցիաները։ (9) 1912 թվականի հունվարի 23-ին Հաագայում ստորագրված Ափիոնի կոնվենցիան և 1914 թվականի լրացուցիչ արձանագրությունը։ (10) 1912 թվականի հուլիսի 5-ի Միջազգային ռադիոհեռագրական կոնվենցիան։ (11) Աֆրիկայում ոգելից խմիչքների առևտրի վերաբերյալ կոնվենցիան՝ ստորագրված 1919 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Սեն Ժերմեն ան Լեում։ (12) 1885 թվականի փետրվարի 26-ի Բեռլինի գլխավոր ակտը և 1890 թվականի հուլիսի 2-ի Բրյուսելի գլխավոր ակտն ու հռչակագիրը վերանայող կոնվենցիան՝ ստորագրված 1919 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Սեն Ժերմեն ան Լեում։ (13) Օդային նավագնացությունը կարգավորող 1919 թվականի հոկտեմբերի 13-ի կոնվենցիան՝ պայմանով, որ Թուրքիան 1920 թվականի մայիսի 1-ի արձանագրության համաձայն ստանա այն շեղումները, որոնք նրա աշխարհագրական դիրքը կարող է անհրաժեշտ դարձնել։ (14) Լուցկիների արտադրության մեջ սպիտակ ֆոսֆորի օգտագործումն արգելող կոնվենցիան՝ ստորագրված 1906 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Բեռնում։ Թուրքիան նաև պարտավորվում է մասնակցել հեռագրությանը և ռադիոհեռագրությանը վերաբերող նոր միջազգային կոնվենցիաների մշակմանը։ ՄԱՍ IV. ՀԱՂՈՐԴԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ։ ԲԱԺԻՆ I. ՀԱՂՈՐԴԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 101. Թուրքիան պարտավորվում է միանալ 1921 թվականի ապրիլի 14-ին Բարսելոնայի խորհրդաժողովի ընդունած՝ Տարանցման ազատության մասին կոնվենցիային և կանոնադրությանը, ինչպես նաև 1921 թվականի ապրիլի 19-ին նույն խորհրդաժողովի ընդունած՝ Միջազգային նշանակություն ունեցող ջրային ուղիների ռեժիմի մասին կոնվենցիային ու կանոնադրությանը և լրացուցիչ արձանագրությանը։ Համապատասխանաբար Թուրքիան պարտավորվում է այդ կոնվենցիաների, կանոնադրությունների և արձանագրության դրույթները կիրարկել սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց սկսած։

ՀՈԴՎԱԾ 102. Թուրքիան պարտավորվում է միանալ Բարսելոնայի 1921 թվականի ապրիլի 20-ի հռչակագրին, որը «ճանաչում է ծովեզր չունեցող պետությունների դրոշի իրավունքը»։

ՀՈԴՎԱԾ 103. Թուրքիան պարտավորվում է միանալ Բարսելոնայի խորհրդաժողովի 1921 թվականի ապրիլի 20-ի՝ միջազգային ռեժիմի ներքո դրված նավահանգիստներին վերաբերող հանձնարարականներին։ Թուրքիան հետագայում կհայտնի, թե որ նավահանգիստները կդրվեն այդ ռեժիմի ներքո։

ՀՈԴՎԱԾ 104. Թուրքիան պարտավորվում է միանալ Բարսելոնայի խորհրդաժողովի 1921 թվականի ապրիլի 20-ի՝ միջազգային երկաթուղիներին վերաբերող հանձնարարականներին։ Այդ հանձնարարականները Թուրքիայի կառավարությունը կիրարկում է սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուն պես՝ փոխադարձության պայմանով։

ՀՈԴՎԱԾ 105. Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուն պես Թուրքիան համաձայնում է միանալ Բեռնում 1890 թվականի հոկտեմբերի 14-ին, 1893 թվականի սեպտեմբերի 20-ին, 1895 թվականի հուլիսի 16-ին, 1898 թվականի հունիսի 16-ին և 1906 թվականի սեպտեմբերի 19-ին ստորագրված՝ երկաթուղով ապրանքների փոխադրման մասին կոնվենցիաներին ու համաձայնություններին։

ՀՈԴՎԱԾ 106. Եթե նոր սահմանների որոշման հետևանքով միևնույն երկրի երկու մասերը կապող երկաթուղին անցնում է մեկ այլ երկրի տարածքով, կամ մի երկրից եկող ճյուղային գծի վերջնակետը գտնվում է մեկ այլ երկրում, շահագործման պայմանները՝ երկու երկրների միջև փոխադրումների մասով, հատուկ պայմանավորվածությունների պահպանմամբ, սահմանվում են շահագրգիռ երկաթուղային վարչությունների միջև կնքվելիք համաձայնագրով։ Եթե այդ վարչությունները չեն կարողանում համաձայնության գալ այդ համաձայնագրի պայմանների շուրջ, նշված պայմանները որոշվում են արբիտրաժով։ Թուրքիայի և հարևան պետությունների միջև բոլոր նոր սահմանային կայարանների ստեղծումը, ինչպես նաև այդ կայարանների միջև գծերի շահագործումը կարգավորվում են նույն կերպ կնքված համաձայնագրերով։

ՀՈԴՎԱԾ 107. Թուրքիայից կամ Հունաստանից եկող կամ այնտեղ մեկնող ուղևորներն ու ապրանքները, որոնք տարանցմամբ օգտվում են Արևելյան երկաթուղիների՝ հունա-բուլղարական սահմանի և Քուլելի-Բուրգասի մոտ գտնվող հունա-թուրքական սահմանի միջև ընկած երեք հատվածներից, այդ տարանցման պատճառով չեն ենթարկվում որևէ տուրքի կամ անցավճարի, ինչպես նաև անձնագրերի կամ մաքսային զննության հետ կապված որևէ ձևականության։ Ազգերի լիգայի խորհրդի ընտրած հանձնակատարը ապահովում է սույն հոդվածի պայմանների կատարումը։ Հունական և թուրքական կառավարություններից յուրաքանչյուրն իրավունք ունի այդ հանձնակատարին կից նշանակելու ներկայացուցիչ. այդ ներկայացուցիչը պարտավոր է հանձնակատարի ուշադրությանը ներկայացնել վերոհիշյալ պայմանների կատարմանը վերաբերող ցանկացած հարց և օգտվում է իր գործը կատարելու համար անհրաժեշտ բոլոր դյուրություններից։ Այդ ներկայացուցիչները հանձնակատարի հետ համաձայնության են գալիս իրենց անհրաժեշտ ենթակա անձնակազմի թվի ու բնույթի վերաբերյալ։ Նշված հանձնակատարը պարտավոր է Ազգերի լիգայի խորհրդի որոշմանը ներկայացնել նշված պայմանների կատարմանը վերաբերող ցանկացած հարց, որը չի կարողացել կարգավորել։ Հունական և թուրքական կառավարությունները պարտավորվում են կատարել նշված խորհրդի՝ ձայների մեծամասնությամբ ընդունած ցանկացած որոշում։ Նշված հանձնակատարի աշխատավարձը, ինչպես նաև նրա աշխատանքի ծախսերը հավասար բաժիններով կրում են հունական և թուրքական կառավարությունները։ Եթե Թուրքիան հետագայում կառուցի Ադրիանապոլիսը Քուլելի-Բուրգասի և Կոստանդնուպոլսի միջև գծին միացնող երկաթուղային գիծ, սույն հոդվածի պայմանները դադարում են գործել՝ համապատասխանաբար Քուլելի-Բուրգասի և Բոսնա-Քյոյի մոտ գտնվող հունա-թուրքական սահմանի կետերի միջև տարանցման մասով։ Շահագրգիռ երկու տերություններից յուրաքանչյուրն իրավունք ունի սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո հինգ տարի անց դիմելու Ազգերի լիգայի խորհրդին՝ որոշելու, թե անհրաժեշտ է արդյոք պահպանել սույն հոդվածի 2–5-րդ պարբերություններում նշված վերահսկողությունը։ Այնուամենայնիվ, հասկացվում է, որ առաջին պարբերության պայմանները շարունակում են գործել Արևելյան երկաթուղիների՝ հունա-բուլղարական սահմանի և Բոսնա-Քյոյի միջև երկու հատվածներով տարանցման համար։

ՀՈԴՎԱԾ 108. Սույն պայմանագրով Թուրքիայից անջատված տարածքներում գտնվող՝ Թուրքիայի կառավարությանը կամ մասնավոր ընկերություններին պատկանող նավահանգիստների և երկաթուղիների փոխանցմանը վերաբերող հատուկ դրույթների, ինչպես նաև պայմանավորվող տերությունների միջև կոնցեսիոներներին և անձնակազմի կենսաթոշակային ապահովմանը վերաբերող արդեն կնքված կամ հետագայում կնքվելիք համաձայնագրերի պահպանմամբ՝ երկաթուղիների փոխանցումը կատարվում է հետևյալ պայմաններով. (1) Բոլոր երկաթուղիների կառույցներն ու սարքավորումները թողնվում են ամբողջական և հնարավորինս լավ վիճակում։ (2) Եթե սեփական շարժակազմ ունեցող երկաթուղային ցանցն ամբողջությամբ գտնվում է փոխանցվող տարածքում, այդ շարժակազմը ամբողջությամբ թողնվում է երկաթուղու հետ՝ 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ից առաջ կազմված վերջին գույքացուցակին համապատասխան։ (3) Այն գծերի առնչությամբ, որոնց կառավարումը սույն պայմանագրի ուժով բաժանվելու է, շարժակազմի բաշխումը կատարվում է դրանց տարբեր հատվածներն ստանձնող վարչությունների բարեկամական համաձայնությամբ։ Այդ համաձայնությամբ հաշվի են առնվում նշված գծերի համար 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ից առաջ կազմված վերջին գույքացուցակում գրանցված միջոցների քանակը, գծի երկարությունը՝ ներառյալ պահեստային ուղիները, և փոխադրումների բնույթն ու ծավալը։ Համաձայնության բացակայության դեպքում վիճելի հարցերը լուծվում են արբիտրաժով։ Արբիտրաժային որոշումն անհրաժեշտության դեպքում նշում է նաև յուրաքանչյուր հատվածում թողնվող շոգեքարշերը, ուղևորատար ու բեռնատար վագոնները, դրանց ընդունման պայմանները և այն ժամանակավոր կարգավորումները, որոնք անհրաժեշտ են համարվում՝ սահմանափակ ժամկետով փոխանցված շարժակազմի ընթացիկ սպասարկումը գոյություն ունեցող արհեստանոցներում ապահովելու համար։ (4) Պաշարները, կցամասերն ու սարքավորումները թողնվում են շարժակազմի համար նախատեսված նույն պայմաններով։

ՀՈԴՎԱԾ 109. Հակառակ դրույթների բացակայության դեպքում, եթե նոր սահմանի որոշման հետևանքով պետության ջրատեխնիկական համակարգը՝ ջրանցքավորում, ջրածածկում, ոռոգում, ջրահեռացում կամ համանման հարցեր, կախված է մեկ այլ պետության տարածքում կատարված աշխատանքներից, կամ եթե նախապատերազմյան սովորույթի ուժով պետության տարածքում օգտագործվում է ջուր կամ ջրային ուժ, որի աղբյուրը մեկ այլ պետության տարածքում է, շահագրգիռ պետությունների միջև կնքվում է համաձայնագիր՝ նրանցից յուրաքանչյուրի ձեռք բերած շահերն ու իրավունքները պաշտպանելու համար։ Համաձայնության բացակայության դեպքում հարցը կարգավորվում է արբիտրաժով։

ՀՈԴՎԱԾ 110. Ռումինիան և Թուրքիան համաձայնության են գալիս Կոնստանցա–Կոստանդնուպոլիս մալուխի շահագործման պայմանների արդար կարգավորման վերաբերյալ։ Համաձայնության բացակայության դեպքում հարցը լուծվում է արբիտրաժով։

ՀՈԴՎԱԾ 111. Թուրքիան իր և իր քաղաքացիների անունից հրաժարվում է ցանկացած բնույթի բոլոր իրավունքներից, իրավական հիմքերից կամ արտոնություններից այն մալուխների ամբողջության կամ մասի նկատմամբ, որոնք այլևս ափ չեն դուրս գալիս նրա տարածքում։ Եթե նախորդ պարբերության համաձայն փոխանցվող մալուխները կամ դրանց հատվածները մասնավոր սեփականություն են, այն կառավարությունները, որոնց փոխանցվում է այդ գույքը, պարտավոր են փոխհատուցել սեփականատերերին։ Փոխհատուցման չափի վերաբերյալ համաձայնության բացակայության դեպքում այդ չափը սահմանվում է արբիտրաժով։

ՀՈԴՎԱԾ 112. Թուրքիան պահպանում է այն մալուխների նկատմամբ սեփականության այն իրավունքները, որոնք կարող է արդեն ունենալ, եթե դրանց առնվազն մեկ ծայրը մնում է թուրքական տարածքում։ Ոչ թուրքական տարածքում նշված մալուխների ափ դուրս գալու իրավունքների իրականացումը և դրանց շահագործման պայմանները շահագրգիռ պետությունները կարգավորում են բարեկամաբար։ Համաձայնության բացակայության դեպքում վեճը լուծվում է արբիտրաժով։

ՀՈԴՎԱԾ 113. Բարձր պայմանավորվող կողմերից յուրաքանչյուրը սրանով, իրեն վերաբերող մասով, ընդունում է Թուրքիայում օտարերկրյա փոստային գրասենյակների վերացումը։ ԲԱԺԻՆ II. ՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 114. Կոստանդնուպոլսի Առողջապահության բարձրագույն խորհուրդը վերացվում է։ Թուրքիայի վարչակազմին է հանձնվում Թուրքիայի ափերի և սահմանների սանիտարական կազմակերպումը։

ՀՈԴՎԱԾ 115. Միասնական սանիտարական սակագին, որի տուրքերն ու պայմանները արդար են, կիրառվում է բոլոր նավերի նկատմամբ՝ առանց թուրքական և օտարերկրյա դրոշների միջև տարբերության, իսկ օտար տերությունների քաղաքացիների նկատմամբ՝ նույն պայմաններով, ինչ Թուրքիայի քաղաքացիների նկատմամբ։

ՀՈԴՎԱԾ 116. Թուրքիան պարտավորվում է ամբողջությամբ հարգել աշխատանքից ազատված սանիտարական ծառայողների՝ Կոստանդնուպոլսի նախկին Առողջապահության բարձրագույն խորհրդի միջոցներից հատկացվելիք փոխհատուցում ստանալու իրավունքը և խորհրդի ծառայողների կամ նախկին ծառայողների կամ նրանց ներկայացուցիչների ձեռք բերած մյուս բոլոր իրավունքները։ Այդ իրավունքներին, Կոստանդնուպոլսի նախկին Առողջապահության բարձրագույն խորհրդի պահուստային միջոցների օգտագործմանը կամ նախկին սանիտարական վարչության վերջնական լուծարմանը վերաբերող բոլոր հարցերը, ինչպես նաև համանման կամ հարակից մյուս բոլոր հարցերը կարգավորում է հատուկ հանձնաժողովը, որը կազմվում է Կոստանդնուպոլսի Առողջապահության բարձրագույն խորհրդում ներկայացված յուրաքանչյուր տերության մեկ ներկայացուցչից՝ բացի Գերմանիայից, Ավստրիայից և Հունգարիայից։ Եթե նշված հանձնաժողովի անդամների միջև տարաձայնություն առաջանա վերոհիշյալ լուծարմանը կամ լուծարումից հետո մնացած միջոցների օգտագործմանը վերաբերող հարցում, հանձնաժողովում ներկայացված յուրաքանչյուր տերություն իրավունք ունի հարցը ներկայացնելու Ազգերի լիգայի խորհրդի ուշադրությանը, որի որոշումը վերջնական է։

ՀՈԴՎԱԾ 117. Թուրքիան և այն տերությունները, որոնք շահագրգռված են Երուսաղեմ և Հիջազ ուխտագնացությունների և Հիջազի երկաթուղու հսկողությամբ, ձեռնարկում են միջազգային սանիտարական կոնվենցիաների դրույթներին համապատասխան պատշաճ միջոցներ։ Այդ միջոցների կատարման լիակատար միատեսակությունն ապահովելու համար այդ տերություններն ու Թուրքիան ստեղծում են ուխտագնացությունների Սանիտարական համակարգման հանձնաժողով, որտեղ ներկայացված են Թուրքիայի սանիտարական ծառայությունը և Եգիպտոսի Ծովային սանիտարական ու կարանտինային խորհուրդը։ Այդ հանձնաժողովը պետք է նախապես ստանա այն պետության համաձայնությունը, որի տարածքում անցկացնում է իր նիստը։

ՀՈԴՎԱԾ 118. Ուխտագնացությունների համակարգման հանձնաժողովի աշխատանքի վերաբերյալ զեկույցներն ուղարկվում են Ազգերի լիգայի Առողջապահության կոմիտեին և Հանրային առողջապահության միջազգային գրասենյակին, ինչպես նաև ուխտագնացություններով շահագրգռված և դրա համար դիմող յուրաքանչյուր երկրի կառավարությանը։ Հանձնաժողովն իր կարծիքն է հայտնում Ազգերի լիգայի, Հանրային առողջապահության միջազգային գրասենյակի կամ շահագրգիռ կառավարությունների՝ իրեն ներկայացրած յուրաքանչյուր հարցի վերաբերյալ։ ՄԱՍ V. ՏԱՐԲԵՐ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։ ԲԱԺԻՆ I. ՌԱԶՄԱԳԵՐԻՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 119. Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայնում են անմիջապես հայրենադարձել դեռ իրենց ձեռքում գտնվող ռազմագերիներին և ներկալված քաղաքացիական անձանց։ Համապատասխանաբար Հունաստանի և Թուրքիայի պահած ռազմագերիների ու ներկալված քաղաքացիական անձանց փոխանակումը այդ տերությունների միջև 1923 թվականի հունվարի 30-ին Լոզանում ստորագրված առանձին համաձայնագրի առարկան է։

ՀՈԴՎԱԾ 120. Կարգապահական իրավախախտումների համար որոշման սպասող կամ պատիժ կրող ռազմագերիներն ու ներկալված քաղաքացիական անձինք հայրենադարձվում են՝ անկախ իրենց պատժի ավարտից կամ իրենց դեմ ընթացող վարույթներից։ Կարգապահականից բացի այլ իրավախախտումների համար դատավարության սպասող կամ պատիժ կրող ռազմագերիներն ու ներկալված քաղաքացիական անձինք կարող են պահվել անազատության մեջ։

ՀՈԴՎԱԾ 121. Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայնում են իրենց համապատասխան տարածքներում տրամադրել բոլոր դյուրությունները անհայտ կորածների որոնման և հայրենադարձվել չցանկանալու մասին հայտարարած ռազմագերիների ու ներկալված քաղաքացիական անձանց նույնականացման համար։

ՀՈԴՎԱԾ 122. Բարձր պայմանավորվող կողմերը պարտավորվում են սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուն պես վերադարձնել բոլոր իրերը, դրամը, արժեթղթերը, փաստաթղթերն ու ամեն տեսակի անձնական իրերը, որոնք պատկանել են ռազմագերիներին կամ ներկալված քաղաքացիական անձանց և պահվել են։

ՀՈԴՎԱԾ 123. Բարձր պայմանավորվող կողմերը փոխադարձաբար հրաժարվում են իրենց բանակների գերեվարած ռազմագերիների պահպանման համար հասանելիք գումարների բոլոր հատուցումներից։ ԲԱԺԻՆ II. ԳԵՐԵԶՄԱՆՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 124. Չվնասելով սույն պայմանագրի 126-րդ հոդվածի հատուկ դրույթներին՝ Բարձր պայմանավորվող կողմերը իրենց իշխանության ներքո գտնվող տարածքներում ապահովում են 1914 թվականի հոկտեմբերի 29-ից ի վեր մարտում ընկած կամ վերքերից, դժբախտ պատահարից կամ հիվանդությունից մահացած զինվորների ու նավաստիների, ինչպես նաև այդ ամսաթվից հետո գերության մեջ մահացած ռազմագերիների և ներկալված քաղաքացիական անձանց գերեզմանոցների, գերեզմանների, ոսկրանոցների և հուշարձանների հարգումն ու պահպանումը։ Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայնում են իրենց համապատասխան տարածքներում բոլոր անհրաժեշտ դյուրությունները տրամադրել այն հանձնաժողովներին, որոնք յուրաքանչյուր պայմանավորվող տերություն կարող է նշանակել նշված գերեզմանոցների, ոսկրանոցների ու գերեզմանների նույնականացման, գրանցման և պահպանման, ինչպես նաև դրանց տեղերում հուշարձանների կառուցման նպատակով։ Այդպիսի հանձնաժողովները որևէ ռազմական բնույթ չեն ունենում։ Բարձր պայմանավորվող կողմերը փոխադարձաբար պարտավորվում են, իրենց ազգային օրենքների դրույթների և հանրային առողջապահության պահանջների պահպանմամբ, միմյանց տրամադրել բոլոր դյուրությունները՝ այդ զինվորների ու նավաստիների մարմիններն իրենց երկիր տեղափոխելու խնդրանքները կատարելու համար։

ՀՈԴՎԱԾ 125. Բարձր պայմանավորվող կողմերը նաև պարտավորվում են միմյանց տրամադրել. (1) Գերության մեջ մահացած ռազմագերիների ու ներկալված քաղաքացիական անձանց ամբողջական ցանկը՝ նրանց նույնականացմանը նպաստող բոլոր տեղեկությունների հետ միասին։ (2) Առանց նույնականացման թաղված բոլոր անձանց գերեզմանների թվի և տեղադրության վերաբերյալ բոլոր տեղեկությունները։

ՀՈԴՎԱԾ 126. 1916 թվականի օգոստոսի 27-ից ի վեր Ռումինիայի տարածքում մահացած թուրք զինվորների, նավաստիների և ռազմագերիների գերեզմանների, գերեզմանոցների, ոսկրանոցների և հուշարձանների պահպանումը, ինչպես նաև ներկալված քաղաքացիական անձանց վերաբերյալ 124-րդ և 125-րդ հոդվածներով սահմանված մյուս բոլոր պարտավորությունները Ռումինիայի և Թուրքիայի կառավարությունների միջև հատուկ պայմանավորվածության առարկա են։

ՀՈԴՎԱԾ 127. 124-րդ և 125-րդ հոդվածներում պարունակվող ընդհանուր դրույթները լրացնելու համար Բրիտանական կայսրության, Ֆրանսիայի և Իտալիայի կառավարությունները՝ մի կողմից, և Թուրքիայի ու Հունաստանի կառավարությունները՝ մյուս կողմից, համաձայնում են 128–136-րդ հոդվածներում պարունակվող հատուկ դրույթներին։

ՀՈԴՎԱԾ 128. Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է համապատասխանաբար Բրիտանական կայսրության, Ֆրանսիայի և Իտալիայի կառավարություններին հավերժ տրամադրել թուրքական տարածքում գտնվող այն հողերը, որտեղ տեղակայված են մարտում ընկած կամ վերքերից, դժբախտ պատահարից կամ հիվանդությունից մահացած նրանց զինվորների ու նավաստիների, ինչպես նաև գերության մեջ մահացած ռազմագերիների ու ներկալված քաղաքացիական անձանց գերեզմանները, գերեզմանոցները, ոսկրանոցները կամ հուշարձանները։ Թուրքիայի կառավարությունը այդ կառավարություններին տրամադրում է նաև այն հողերը, որոնք 130-րդ հոդվածով նախատեսված հանձնաժողովները անհրաժեշտ կհամարեն գերեզմանների վերախմբավորման նպատակով գերեզմանոցներ, ինչպես նաև ոսկրանոցներ կամ հուշարձաններ ստեղծելու համար։ Թուրքիայի կառավարությունը նաև պարտավորվում է ապահովել այդ գերեզմանների, գերեզմանոցների, ոսկրանոցների և հուշարձանների ազատ հասանելիությունը և անհրաժեշտության դեպքում թույլատրել անհրաժեշտ ճանապարհների ու արահետների կառուցումը։ Հունաստանի կառավարությունը պարտավորվում է կատարել նույն պարտավորությունները՝ իր տարածքին վերաբերող մասով։ Վերոհիշյալ դրույթները չեն ազդում այդպիսով տրամադրված հողերի նկատմամբ Թուրքիայի կամ Հունաստանի ինքնիշխանության վրա։

ՀՈԴՎԱԾ 129. Թուրքիայի կառավարության տրամադրելիք հողերը Բրիտանական կայսրության մասով, մասնավորապես, ներառում են Անզակ (Արը Բուրնու) կոչվող շրջանում գտնվող տարածքը, որը ցույց է տրված թիվ 3 քարտեզում [տե՛ս Ներածությունը]։ Վերոհիշյալ տարածքի զբաղեցումը ենթակա է հետևյալ պայմաններին. (1) Այդ տարածքը չի օգտագործվում սույն պայմանագրով սահմանվածից բացի որևէ այլ նպատակի համար. հետևաբար այն չի օգտագործվում որևէ ռազմական կամ առևտրային նպատակի կամ վերոհիշյալ նպատակին օտար որևէ այլ նպատակի համար։ (2) Թուրքիայի կառավարությունը բոլոր ժամանակներում իրավունք ունի զննել տալու այդ տարածքը՝ ներառյալ գերեզմանոցները։ (3) Գերեզմանոցները խնամելու համար նշանակված քաղաքացիական պահապանների թիվը չի գերազանցում յուրաքանչյուր գերեզմանոցի համար մեկ պահապանը։ Գերեզմանոցներից դուրս գտնվող տարածքի հատվածների համար հատուկ պահապաններ չեն լինում։ (4) Տարածքում՝ գերեզմանոցների ներսում կամ դրսում, բնակելի տներ չեն կարող կառուցվել, բացի պահապանների համար խիստ անհրաժեշտներից։ (5) Տարածքի ծովափին չի կարելի կառուցել նավամատույց, ծովամույն կառույց կամ բեռնամատույցներ՝ մարդկանց կամ ապրանքների ափհանումը կամ նավ բարձրանալը դյուրացնելու համար։ (6) Պահանջվող ձևականությունները կարող են կատարվել միայն նեղուցների ներսում գտնվող ափին, և Էգեյան ծովի ափով տարածք մուտք գործելը թույլատրվում է միայն այդ ձևականությունները կատարելուց հետո։ Թուրքիայի կառավարությունը համաձայնում է, որ այդ ձևականությունները, որոնք պետք է հնարավորինս պարզ լինեն, սույն հոդվածի մյուս պայմաններին չվնասելով, ավելի ծանր չլինեն, քան Թուրքիա մտնող մյուս օտարերկրացիների համար սահմանվածները, և կատարվեն բոլոր անհարկի ուշացումներից խուսափելուն նպաստող պայմաններում։ (7) Տարածք այցելել ցանկացող անձինք չպետք է զինված լինեն, և Թուրքիայի կառավարությունն իրավունք ունի հետևելու այս խիստ արգելքի կատարմանը։ (8) Թուրքիայի կառավարությունը պետք է առնվազն մեկ շաբաթ առաջ տեղեկացվի 150 անձը գերազանցող այցելուների որևէ խմբի ժամանման մասին։

ՀՈԴՎԱԾ 130. Բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարություններից յուրաքանչյուրը նշանակում է հանձնաժողով, որտեղ թուրքական և հունական կառավարությունները նշանակում են ներկայացուցիչ, և որին հանձնվում է տեղում գերեզմաններին, գերեզմանոցներին, ոսկրանոցներին ու հուշարձաններին վերաբերող հարցերը կարգավորելու գործը։ Այդ հանձնաժողովների պարտականությունները մասնավորապես ներառում են. (1) այն գոտիների պաշտոնական ճանաչումը, որտեղ թաղումներ են կատարվել կամ կարող են արդեն կատարված լինել, և արդեն գոյություն ունեցող գերեզմանոցների, ոսկրանոցների կամ հուշարձանների գրանցումը. (2) այն պայմանների սահմանումը, որոնցով անհրաժեշտության դեպքում գերեզմանները հետագայում կարող են կենտրոնացվել, և թուրքական տարածքում թուրք ներկայացուցչի, իսկ հունական տարածքում հույն ներկայացուցչի հետ համատեղ դեռ ստեղծվելիք գերեզմանոցների, ոսկրանոցների ու հուշարձանների տեղերի որոշումը և այդ տեղերի սահմանների որոշումը՝ զբաղեցվելիք հողը նպատակի համար անփոխարինելի սահմաններով սահմանափակելու համար. (3) համապատասխան կառավարությունների անունից թուրքական և հունական կառավարություններին իրենց՝ արդեն ստեղծված կամ դեռ ստեղծվելիք գերեզմանների, գերեզմանոցների, ոսկրանոցների և հուշարձանների վերջնական հատակագծի հաղորդումը։

ՀՈԴՎԱԾ 131. Այն կառավարությունը, որի օգտին կատարվում է հողերի տրամադրումը, պարտավորվում է հողը չօգտագործել և չթույլատրել դրա օգտագործումը որևէ այլ նպատակի համար, քան այն, որին այն հատկացված է։ Եթե այդ հողը գտնվում է ափին, տրամադրումից օգտվող կառավարությունը ափը չի կարող օգտագործել որևէ բնույթի ռազմական, ծովային կամ առևտրային նպատակով։ Այն գերեզմանների ու գերեզմանոցների տեղերը, որոնք այլևս չեն օգտագործվում այդ նպատակով և չեն օգտագործվում հուշարձաններ կանգնեցնելու համար, վերադարձվում են թուրքական կամ հունական կառավարությանը։

ՀՈԴՎԱԾ 132. 128–130-րդ հոդվածներում նշված հողերի լրիվ, բացառիկ և հավերժ օգտագործումը համապատասխանաբար բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարություններին տրամադրելու համար անհրաժեշտ օրենսդրական կամ վարչական բոլոր միջոցները համապատասխանաբար Թուրքիայի և Հունաստանի կառավարությունները ձեռնարկում են 130-րդ հոդվածի 3-րդ պարբերության համաձայն կատարվելիք ծանուցման օրվանից հետո վեց ամսվա ընթացքում։ Եթե հողերի հարկադիր ձեռքբերում է անհրաժեշտ, այն կատարվում է համապատասխանաբար Թուրքիայի կամ Հունաստանի կառավարության կողմից և նրա հաշվին։

ՀՈԴՎԱԾ 133. Բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարությունները կարող են իրենց քաղաքացիների գերեզմանների, գերեզմանոցների, ոսկրանոցների ու հուշարձանների ստեղծումը, կազմակերպումն ու պահպանումը համապատասխանաբար հանձնարարել այնպիսի կազմակերպությունների, որոնցից յուրաքանչյուրը նպատակահարմար կհամարի։ Այդ կազմակերպությունները ռազմական բնույթ չեն ունենում։ Միայն նրանք իրավունք ունեն կատարելու մարմինների այն արտաշիրիմումները կամ տեղափոխումները, որոնք անհրաժեշտ են գերեզմանների կենտրոնացման և գերեզմանոցների ու ոսկրանոցների ստեղծման համար, ինչպես նաև այն մարմինների արտաշիրիմումն ու տեղափոխումը, որոնք հողերի տրամադրումից օգտվող կառավարությունները անհրաժեշտ կհամարեն տեղափոխել իրենց երկիր։

ՀՈԴՎԱԾ 134. Բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարություններն իրավունք ունեն Թուրքիայում իրենց գերեզմանների, գերեզմանոցների, ոսկրանոցների ու հուշարձանների պահպանումը հանձնարարելու իրենց քաղաքացիների միջից նշանակված պահապանների։ Այդ պահապանները ճանաչվում են թուրքական իշխանությունների կողմից և նրանցից ստանում են այդ գերեզմանների, գերեզմանոցների, ոսկրանոցների ու հուշարձանների պահպանման և պաշտպանության համար անհրաժեշտ բոլոր աջակցությունները։ Պահապանները ռազմական բնույթ չեն ունենում, սակայն անձնական պաշտպանության համար կարող են զինված լինել թմբուկավոր ատրճանակով կամ ինքնալիցք ատրճանակով։

ՀՈԴՎԱԾ 135. 128–131-րդ հոդվածներում նշված հողերը Թուրքիայի կամ թուրքական իշխանությունների, կամ, ըստ դեպքի, Հունաստանի կամ հունական իշխանությունների կողմից չեն ենթարկվում որևէ ձևի վարձավճարի կամ հարկման։ Բրիտանական, ֆրանսիական կամ իտալական կառավարությունների ներկայացուցիչները, ինչպես նաև գերեզմաններ, գերեզմանոցներ, ոսկրանոցներ ու հուշարձաններ այցելել ցանկացող անձինք բոլոր ժամանակներում ունեն դրանց ազատ հասանելիություն։ Թուրքիայի և Հունաստանի կառավարությունները համապատասխանաբար պարտավորվում են հավերժ պահպանել նշված հողերը տանող ճանապարհները։ Թուրքիայի և Հունաստանի կառավարությունները համապատասխանաբար պարտավորվում են բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարություններին տրամադրել բոլոր անհրաժեշտ դյուրությունները՝ նշված գերեզմանների, գերեզմանոցների, ոսկրանոցների ու հուշարձանների պահպանմամբ կամ պաշտպանությամբ զբաղված անձնակազմի կարիքների, ինչպես նաև հողերի ոռոգման համար բավարար ջրամատակարարում ստանալու նպատակով։

ՀՈԴՎԱԾ 136. Բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական կառավարությունները պարտավորվում են Թուրքիայի կառավարությանը տրամադրել սույն պայմանագրի 128-րդ և 130–135-րդ հոդվածների դրույթներից օգտվելու հնարավորություն՝ իրենց իշխանության ներքո գտնվող տարածքներում, ներառյալ Թուրքիայից անջատված տարածքները, գոյություն ունեցող թուրք զինվորների ու նավաստիների գերեզմանների, գերեզմանոցների, ոսկրանոցների և հուշարձանների ստեղծման համար։ ԲԱԺԻՆ III. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ։

ՀՈԴՎԱԾ 137. Բարձր պայմանավորվող կողմերի միջև կնքված համաձայնագրերի պահպանմամբ՝ Կոստանդնուպոլիսը գրաված տերությունների իշխանությունների կողմից կամ նրանց հետ համաձայնությամբ 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելն ընդունված որոշումներն ու արձակված կարգադրությունները, որոնք վերաբերում են նրանց քաղաքացիների, օտարերկրացիների կամ Թուրքիայի քաղաքացիների գույքին, իրավունքներին ու շահերին և այդ անձանց հարաբերություններին Թուրքիայի իշխանությունների հետ, համարվում են վերջնական և որևէ պահանջի հիմք չեն տալիս այդ տերությունների կամ նրանց իշխանության դեմ։ Նման որոշումների կամ կարգադրությունների հետևանքով կրած վնասից բխող մյուս բոլոր պահանջները ներկայացվում են Խառը արբիտրաժային տրիբունալին։

ՀՈԴՎԱԾ 138. Դատական հարցերում Կոստանդնուպոլիսը գրաված տերությունների բոլոր դատավորների, դատարանների կամ իշխանությունների կամ 1921 թվականի դեկտեմբերի 8-ին ստեղծված Ժամանակավոր խառը դատական հանձնաժողովի կողմից Թուրքիայում 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ից մինչև սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը կայացված որոշումներն ու արձակված կարգադրությունները, ինչպես նաև այդ որոշումների կամ կարգադրությունների կատարման նպատակով ձեռնարկված միջոցները համարվում են վերջնական՝ սակայն չվնասելով այսօրվա ամսաթվով Համաներման հռչակագրի IV և VI պարբերությունների պայմաններին։ Այնուամենայնիվ, եթե մասնավոր անձը պահանջ ներկայացնի այն վնասի առնչությամբ, որը նա կրել է քաղաքացիական գործով ռազմական կամ ոստիկանական դատարանի՝ մեկ այլ մասնավոր անձի օգտին կայացրած դատական որոշման հետևանքով, այդ պահանջը ներկայացվում է Խառը արբիտրաժային տրիբունալին, որը պատշաճ դեպքում կարող է կարգադրել փոխհատուցման վճարում կամ նույնիսկ տվյալ գույքի վերադարձ։

ՀՈԴՎԱԾ 139. Արխիվները, գրանցամատյանները, հատակագծերը, սեփականության իրավունքի փաստաթղթերը և քաղաքացիական, դատական կամ ֆինանսական կառավարմանը կամ վակֆերի կառավարմանը վերաբերող ամեն տեսակի այլ փաստաթղթերը, որոնք ներկայում գտնվում են Թուրքիայում և հետաքրքրություն են ներկայացնում միայն Օսմանյան կայսրությունից անջատված տարածքի կառավարության համար, և, փոխադարձաբար, Օսմանյան կայսրությունից անջատված տարածքում գտնվող այն փաստաթղթերը, որոնք հետաքրքրություն են ներկայացնում միայն Թուրքիայի կառավարության համար, փոխադարձաբար վերադարձվում են։ Վերոհիշյալ արխիվները, գրանցամատյանները, հատակագծերը, սեփականության իրավունքի փաստաթղթերն ու այլ փաստաթղթերը, որոնք դրանք տնօրինող կառավարությունը համարում է նաև իր համար հետաքրքրություն ներկայացնող, կարող են պահվել այդ կառավարության մոտ՝ պայմանով, որ խնդրանքի դեպքում նա շահագրգիռ կառավարությանը տրամադրի լուսանկարներ կամ վավերացված պատճեններ։ Արխիվները, գրանցամատյանները, հատակագծերը, սեփականության իրավունքի փաստաթղթերն ու այլ փաստաթղթերը, որոնք տարվել են Թուրքիայից կամ անջատված տարածքներից, փոխադարձաբար վերադարձվում են բնօրինակով՝ այնքանով, որքանով բացառապես վերաբերում են այն տարածքներին, որտեղից տարվել են։ Այդ գործողություններից բխող ծախսերը վճարում է դրանց համար դիմող կառավարությունը։ Վերոհիշյալ պայմանները նույն կերպ կիրառվում են նախկին Օսմանյան կայսրության՝ 1912 թվականից հետո Հունաստանին փոխանցված շրջանների անշարժ գույքին կամ վակֆերին վերաբերող գրանցամատյանների նկատմամբ։

ՀՈԴՎԱԾ 140. Թուրքիայի և մյուս պայմանավորվող տերությունների միջև պատերազմի ընթացքում մինչև 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ը վերցված ծովային ավարը որևէ կողմի համար պահանջի հիմք չի տալիս։ Նույնը կիրառվում է այդ ամսաթվից հետո Կոստանդնուպոլիսը գրաված տերությունների կողմից զինադադարի խախտման պատճառով կատարված զավթումների նկատմամբ։ Հասկացվում է, որ Կոստանդնուպոլիսը գրաված տերությունների կառավարությունները կամ նրանց քաղաքացիները, ինչպես նաև Թուրքիայի կառավարությունը կամ նրա քաղաքացիները որևէ պահանջ չեն ներկայացնում ամեն տեսակի փոքր նավերի, փոքր տոննաժով նավերի, զբոսանավերի և լաստաբեռնանավերի վերաբերյալ, որոնք նշված կառավարություններից որևէ մեկը 1914 թվականի հոկտեմբերի 29-ից մինչև 1923 թվականի հունվարի 1-ն ընկած ժամանակահատվածում կարող էր տնօրինած լինել սեփական կամ իր գրաված նավահանգիստներում։ Այնուամենայնիվ, այս պայմանը չի վնասում այսօրվա ամսաթվով Համաներման հռչակագրի VI պարբերության պայմաններին կամ այն պահանջներին, որոնք մասնավոր անձինք կարող են հիմնավորել այլ մասնավոր անձանց դեմ՝ մինչև 1914 թվականի հոկտեմբերի 29-ը ունեցած իրավունքների ուժով։ 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ից հետո հունական ուժերի զավթած՝ թուրքական դրոշի ներքո գտնվող նավերը վերադարձվում են Թուրքիային։

ՀՈԴՎԱԾ 141. Սույն պայմանագրի 25-րդ հոդվածին, 1919 թվականի հունիսի 28-ի Վերսալի հաշտության պայմանագրի 155-րդ, 250-րդ և 440-րդ հոդվածներին ու VIII մասի՝ Հատուցումների, III հավելվածին համապատասխան՝ Թուրքիայի կառավարությունն ու նրա քաղաքացիները ազատվում են Գերմանիայի կառավարության կամ նրա քաղաքացիների հանդեպ ցանկացած պատասխանատվությունից այն գերմանական նավերի առնչությամբ, որոնք պատերազմի ընթացքում Գերմանիայի կառավարությունը կամ նրա քաղաքացիները առանց Դաշնակից կառավարությունների համաձայնության փոխանցել են Օսմանյան կառավարությանը կամ նրա քաղաքացիներին և որոնք ներկայում գտնվում են վերջիններիս՝ Դաշնակից կառավարությունների տիրապետության տակ։ Նույնը անհրաժեշտության դեպքում կիրառվում է Թուրքիայի և նրա կողմում կռված մյուս տերությունների հարաբերություններում։

ՀՈԴՎԱԾ 142. Հունաստանի և Թուրքիայի միջև 1923 թվականի հունվարի 30-ին կնքված՝ հույն և թուրք բնակչության փոխանակմանը վերաբերող առանձին կոնվենցիան այդ երկու Բարձր պայմանավորվող կողմերի միջև ունի նույն ուժն ու ազդեցությունը, ինչ եթե կազմեր սույն պայմանագրի մասը։

ՀՈԴՎԱԾ 143. Սույն պայմանագիրը վավերացվում է հնարավորինս շուտ։ Վավերագրերն ի պահ են հանձնվում Փարիզում։ Ճապոնիայի կառավարությունն իրավունք ունի միայն Փարիզում իր դիվանագիտական ներկայացուցչի միջոցով Ֆրանսիայի Հանրապետության կառավարությանը տեղեկացնելու իր վավերացման կատարման մասին. այդ դեպքում նա պետք է վավերագիրը փոխանցի հնարավորինս շուտ։ Ստորագրող տերություններից յուրաքանչյուրը մեկ միասնական վավերագրով վավերացնում է սույն պայմանագիրը և իր ստորագրած ու Լոզանի խորհրդաժողովի եզրափակիչ ակտում նշված մյուս փաստաթղթերը՝ այնքանով, որքանով դրանք վավերացում են պահանջում։ Վավերագրերի ի պահ հանձնման առաջին արձանագրությունը կազմվում է հենց որ Թուրքիան՝ մի կողմից, և Բրիտանական կայսրությունը, Ֆրանսիան, Իտալիան ու Ճապոնիան կամ նրանցից ցանկացած երեքը՝ մյուս կողմից, ի պահ հանձնեն իրենց վավերագրերը։ Այդ առաջին արձանագրության ամսաթվից պայմանագիրն ուժի մեջ է մտնում այն Բարձր պայմանավորվող կողմերի միջև, որոնք այդպիսով վավերացրել են այն։ Այնուհետև մյուս տերությունների համար այն ուժի մեջ է մտնում նրանց վավերագրերի ի պահ հանձնման օրը։ Սակայն Հունաստանի և Թուրքիայի միջև 1-ին, 2-րդ հոդվածի (2) կետի և 5–11-րդ հոդվածների ներառյալ դրույթները ուժի մեջ են մտնում հենց որ հունական ու թուրքական կառավարություններն ի պահ հանձնեն իրենց վավերագրերը, նույնիսկ եթե այդ պահին վերոհիշյալ արձանագրությունը դեռ կազմված չէ։ Ֆրանսիայի կառավարությունը ստորագրող բոլոր տերություններին փոխանցում է վավերագրերի ի պահ հանձնման արձանագրությունների վավերացված պատճենը։ Ի հավաստումն որի՝ վերոհիշյալ լիազոր ներկայացուցիչները ստորագրեցին սույն պայմանագիրը։ Կատարված է Լոզանում 1923 թվականի հուլիսի 24-ին՝ մեկ օրինակով, որը ի պահ է հանձնվելու Ֆրանսիայի Հանրապետության կառավարության արխիվներին, վերջինս պայմանավորվող տերություններից յուրաքանչյուրին փոխանցելու է վավերացված պատճենը։ (Կ.Տ.) ՀՈՐԱՍ ՌԱՄԲՈԼԴ։ (Կ.Տ.) ՊԵԼԼԵ։ (Կ.Տ.) ԳԱՌՈՆԻ։ (Կ.Տ.) Ջ. Չ. ՄՈՆՏԱՆՅԱ։ (Կ.Տ.) Կ. ՕՉԻԱՅ։ (Կ.Տ.) Է. Կ. ՎԵՆԻԶԵԼՈՍ։ (Կ.Տ.) Դ. ԿԱԿԼԱՄԱՆՈՍ։ (Կ.Տ.) ԿՈՆՍՏ. ԴԻԱՄԱՆԴԻ։ (Կ.Տ.) ԿՈՆՍՏ. ԿՈՆՑԵՍԿՈՒ։ ( ) ______________ (Կ.Տ.) Մ. ԻՍՄԵԹ։ (Կ.Տ.) ԴՈԿՏ. ՌԻԶԱ ՆՈՒՐ։ (Կ.Տ.) ՀԱՍԱՆ։