Հայքի հնարավորության պատուհանը՝ Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորում

Բովանդակային գործընթաց՝ առանցքային չլուծված հարցերով

Այս հնարավորությունը պահանջում է հետևողական դիվանագիտություն։ Հայքը պետք է իր մոտեցումը կառուցի Թուրքիայի հստակ շահերի և արդեն ստանձնած պարտավորությունների շուրջ՝ անվտանգության պլանավորման մեջ շարունակելով հաշվի առնել թուրք-ադրբեջանական դաշինքի կայունությունը։ Անմիջական նպատակը պետք է լինի իրականացման համատեղ համաձայնեցված ժամանակացույցը՝ արդեն խոստացված քայլերից մինչև լիարժեք կարգավորում։

Ներկայիս հնարավորության հիմքում նաև Թուրքիա–Ադրբեջան հոկտեմբերյան լարվածությանը նախորդած զարգացումներն են։ 2025 թվականի սեպտեմբերին Հայքի և Թուրքիայի հատուկ ներկայացուցիչները պայմանավորվեցին արագացնել սահմանահատումների վերաբերյալ նախկին համաձայնության իրականացումը և տեխնիկական ուսումնասիրություններ կատարել Գյումրի–Կարս երկաթուղու ու էլեկտրական ցանցերի փոխկապակցման ուղղությամբ։ Նրանք վերահաստատեցին նաև կարգավորումն առանց նախապայմանների շարունակելու հանձնառությունը։ 2026 թվականի ապրիլին երկաթուղու համատեղ աշխատանքային խումբը հանդիպեց Կարսում։ Այս քայլերը ձևավորեցին գործնական օրակարգ, թեև տեխնիկական քննարկումներն ինքնին դեռ գործող տրանսպորտային կապ չեն նշանակում։

2026 թվականի մայիսին երկու երկրները ստորագրեցին Անիի պատմական կամրջի համատեղ վերականգնման արձանագրություն։ Սեպտեմբերին Նիկոլ Փաշինյանն ու Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը քննարկեցին ձեռք բերված պայմանավորվածությունների իրականացումը, գործարար կապերի ամրապնդումն ու տարածաշրջանային տրանսպորտային հաղորդակցությունների ապաշրջափակումը։ Այս զարգացումները ցույց են տալիս, որ կարգավորումը ձեռք է բերել ավելի լայն ինստիտուցիոնալ և տնտեսական հիմք։

Սակայն առաջընթացն ու գործընթացի ավարտը պետք է հստակ տարբերակել։ 2026 թվականի մայիսին ուղիղ առևտրի վերաբերյալ Թուրքիայի հայտարարած փոփոխությունը թույլ տվեց երրորդ երկրների տարածքով փոխադրվող ապրանքների ծագման կամ վերջնական նշանակման երկիր նշել Հայքը կամ Թուրքիան։ Այն չէր նշանակում ընդհանուր ցամաքային սահմանի բացում։

Հոկտեմբերի 13-ին Արարատ Միրզոյանը կարգավորման գործընթացը բնութագրեց որպես զգալիորեն հասունացած՝ միաժամանակ հստակ նշելով, որ սահմանը մնում է փակ։ Նրա լավատեսությունը քաղաքական գնահատական էր, ոչ թե բացման համաձայնեցված ժամկետի հայտարարություն։

Ինչ է փոխում Անկարա–Բաքու վեճը

Հոկտեմբերյան վեճը բացահայտեց Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև ինքնիշխանության, քաղաքական ազդեցության ու համերաշխության սահմանների շուրջ տարբերությունները։ Հոկտեմբերի 13-ի հայտարարությամբ Ադրբեջանի իշխող «Ենի Ազերբայջան» կուսակցությունն ուղղակիորեն քննադատեց Թուրքիայի իշխող կուսակցությանը կապված գործիչներին, պաշտպանեց Ադրբեջանի հարաբերություններն Իսրայելի հետ և մերժեց ներքին գործերին միջամտությունը։ Ուստի տարաձայնություններն առանձին մեկնաբանների խոսքափոխանակությունից ավելի լայն բնույթ ունեն։

Այնուամենայնիվ, սա ռազմավարական խզում համարելը վաղաժամ կլիներ։ Հոկտեմբերի 15-ին Հաքան Ֆիդանն ընդունեց մոտեցումների տարբերությունների առկայությունը՝ շեշտելով երկկողմ հարաբերությունների ամրությունն ու դրանք պահպանելու՝ երկու երկրների ղեկավարությունների վճռականությունը։

Հայքի համար օգտակար եզրահանգումն ավելի նեղ է․ Անկարան և Բաքուն ունեն առանձին շահեր նույնիսկ սերտ դաշինքի շրջանակում։ Հայկական դիվանագիտությունը պետք է ուսումնասիրի երկկողմ որոշումների համար այդ տարբերությունների ստեղծած հնարավորությունները։ Պետք է խուսափել կարգավորումը Թուրքիան Ադրբեջանի դեմ տրամադրելու փորձ ներկայացնելուց․ դա գործընթացը խոչընդոտողներին լրացուցիչ փաստարկ կտա։

Կարգավորումը կապել Թուրքիայի հստակ շահերի հետ

Հայքի առավել համոզիչ դիվանագիտական առաջարկը գործնական է․ գործող հարաբերությունները երկու երկրներին կտան ավելի կանխատեսելի հարևանություն և առևտրի, տրանսպորտի ու տարածաշրջանային համագործակցության լրացուցիչ հնարավորություններ։

Թուրքական վերջին հայտարարությունները հիմք են տալիս այդ առաջարկն առաջ մղելու համար։ Ստամբուլում Հայքի անկախության օրվա ընդունելության ժամանակ արտաքին գործերի փոխնախարար Բերրիս Էքինջին կարգավորումը բնութագրեց որպես երկկողմ գործընթաց և ընդգծեց տրանսպորտի, էներգետիկայի, մշակույթի ու ուղիղ առևտրի ուղղությամբ քայլերը։ Այս ձևակերպումը հնարավորություն է տալիս ներկայացնելու կոնկրետ առաջարկներ, թեև չի հաստատում, որ Անկարան հրաժարվել է իր ավելի լայն տարածաշրջանային հաշվարկներից։

Հետևաբար Հայքը պետք է սահմանի բացումը ներկայացնի որպես ընդհանուր երկկողմ օրակարգի իրականացում։ Տարածաշրջանային խաղաղությունն ու տրանսպորտային նախագծերը կարող են ամրապնդել այդ օրակարգը, սակայն յուրաքանչյուր գործնական հայ-թուրքական քայլ պետք է ունենա իր հիմնավորումը, պատասխանատու կառույցներն ու ժամանակացույցը։

Հայքի առաջնահերթությունները

Հասնել իրականացման հստակ ժամկետով համաձայնության։ Առաջին խնդիրը պետք է լինի երրորդ երկրների քաղաքացիների համար ցամաքային սահմանը հատելու՝ 2022 թվականի հուլիսի համաձայնության իրականացումը։ Հայքը պետք է առաջարկի գործարկման կոնկրետ ամսաթիվ, հրապարակված մուտքի կանոններ, աշխատանքային ժամեր և խնդիրների լուծման մեխանիզմ։ Այս սահմանափակ բացումը պետք է դառնա առաջին փուլ՝ Հայքի և Թուրքիայի քաղաքացիների անցման ու կանոնավոր բեռնափոխադրումների ուղղությամբ։

Պատրաստել բաց սահմանը գործնականում աշխատեցնող ընթացակարգերը։ Մաքսային ձևակերպումները, փոխադրման թույլտվությունները, ապահովագրությունը, սանիտարական վերահսկողությունն ու վճարումները պահանջում են համաձայնեցված նախապատրաստություն։ Հայ և թուրք նախարարների հոկտեմբերյան հանդիպման ժամանակ արդեն քննարկվել են սանիտարական և անասնաբուժական վերահսկողության ենթակա ապրանքները։ Հայքը պետք է նման շփումները վերածի արտահանողների ու փոխադրողների հետ մշակված գործնական գործողությունների ցանկի։

Դիվանագիտական հարաբերություններն առաջ մղել հաղորդակցությունների հետ զուգահեռ։ Գործող անցակետը կարևոր կլինի, սակայն կայուն կարգավորումը պահանջում է նաև տարաձայնությունները կառավարելու և քաղաքացիներին աջակցելու մշտական ուղիներ։ Տրանսպորտային տեխնիկական աշխատանքը շարունակելով՝ Հայքը պետք է ձգտի դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման և ներկայացուցչության գործնական պայմանների համաձայնեցմանը։

Հաղորդակցությունների բոլոր պայմանավորվածություններում պահպանել ինքնիշխան լիազորությունները։ Հայքը պետք է պնդի իր տարածքի, սահմանների կառավարման, մաքսային գործառույթների և ենթակառուցվածքների անվտանգության նկատմամբ արդյունավետ իրավազորության պահպանումը։ TRIPP-ի վերաբերյալ հայ-ամերիկյան հրապարակված շրջանակային համաձայնագիրը հստակ ճանաչում է հայկական ինքնիշխանությունն ու իրավազորությունը՝ ներառյալ սահմանային և մաքսային գործողությունները։ Իրականացման մեխանիզմները պետք է գնահատվեն այս պարտավորություններին համապատասխանությամբ։

Պատրաստել տեղական գործարարներին և պահպանել այլընտրանքները։ Հայքը պետք է գնահատի, թե որ ոլորտները կարող են շահել նոր հասանելիությունից, և որոնք կբախվեն հարմարվելու անհրաժեշտության։ Բացմանը պետք է ուղեկցեն արտահանման աջակցությունը, մրցակցության վերահսկողությունն ու տուժող փոքր ձեռնարկություններին օգնությունը։ Վրաստանի և Իրանի հետ հարաբերություններն ու տրանսպորտային կապերը պետք է մնան առաջնահերթություն՝ ապահովելով մի քանի գործող ուղի և նվազեցնելով ապագա խափանումների նկատմամբ խոցելիությունը։

Հաջողությունը չափել գործարկմամբ և կայունությամբ

Հայքը պետք է առաջիկա երեք ամիսների համար առաջարկի իրականացման նպատակային ծրագիր՝ պատրաստվածության համատեղ գնահատում, սահմանի բացման առաջին փուլի հստակ ամսաթվով համաձայնություն և հասանելիության ընդլայնման հրապարակված հաջորդականություն։ Սա բանակցային աշխատանքի առաջարկվող ժամանակացույց է, ոչ թե այդ ընթացքում կարգավորումն ավարտելու կանխատեսում։

Առաջընթացը պետք է չափվի իրական սահմանահատումներով, գործող մաքսային ընթացակարգերով, հուսալի բեռնափոխադրումներով և ինստիտուցիոնալ դիվանագիտական շփումներով։ Երկաթուղային ուսումնասիրություններն ու վերականգնման նախագծերը պետք է ունենան ստուգելի հանգրվաններ։ Բացառիկ բացումները պետք է վերածվեն կանխատեսելի հասանելիության։

Կարգավորումը պետք է զուգակցվի նաև պաշտպանական պատրաստության շարունակմամբ։ Հայքը կարող է զարգացնել դիվանագիտական հարաբերություններն ու առևտուրը, նվազեցնել մեկուսացումը՝ միաժամանակ պահպանելով իր պատմական դիրքորոշումները, պաշտպանելով հայկական մշակութային ժառանգությունն ու լուծելով անվտանգության չկարգավորված հարցերը։

Հնարավորությունը կուտակված դիվանագիտական առաջընթացը Հայքի ընտրության հնարավորություններն ընդլայնող պայմանավորվածությունների վերածելն է։ Անկարա–Բաքու լարվածությունը կարող է գործողությունների լրացուցիչ տարածք ստեղծել, սակայն հայկական ռազմավարությունը պետք է օգտակար մնա նաև այդ լարվածության նվազումից հետո։ Գործող սահմանն ու կայուն երկկողմ կառույցներն ավելի երկարատև արդյունք կտան, քան հարևան տերությունների ժամանակավոր տարաձայնությունները։