Հայքի թվային ինքնիշխանությունը

Զգուշացում, որը Հայքն արդեն ստացել է

2026 թվականի հոկտեմբերի 11-ին Երևանում օգտատերերը չէին կարողանում Yandex տաքսի պատվիրել կամ ստուգել հանրային տրանսպորտի ժամանման ժամանակը՝ ընկերության ռուսաստանյան տվյալների կենտրոնների վրա անօդաչու թռչող սարքերի հարձակումներից հետո։ Yandex-ը հաստատեց, որ հոկտեմբերի 8–11-ի հարձակումների հետևանքով դադարեցվել է Սասովոյի և Վլադիմիրի կենտրոնների աշխատանքը, իսկ Կալուգայի ենթակառուցվածքի մի մասը վնասվել է։ Հայքում Yandex-ի ղեկավարը վերջերս հայտնել էր, որ Yandex Go-ի տեղական լսարանը կազմում է ամսական մոտ մեկ միլիոն ակտիվ օգտատեր։ Հայքի սահմաններից դուրս ընթացող պատերազմը խափանել էր մեր երկրի ներսում օգտագործվող ծառայությունները։ ^[1]

Պարսից ծոցում 2026 թվականի պատերազմը ցույց տվեց, թե ֆիզիկական հարձակումներն ինչպես կարող են շարքից հանել ամպային խոշոր ծառայություններ մատուցողներին։ Մարտին AWS-ը հաղորդեց Արաբական Միացյալ Էմիրություններում երկու օբյեկտի ուղիղ հարվածների և Բահրեյնում մոտակայքում անօդաչուի հարվածից առաջացած վնասների մասին։ ^[2]

Սեպտեմբերին AWS-ը հայտարարեց, որ չի կարող վերականգնել իր Բահրեյնի տարածաշրջանում անհասանելի մնացած ռեսուրսների կամ բացառապես ԱՄԷ-ի մեկ հասանելիության գոտում տեղակայված տվյալների հասանելիությունը։ Ֆիզիկական ոչնչացումը ամիսներ տևող խափանումների էր հանգեցրել։ ^[3]

Ուկրաինան նաև ցույց տվեց արտերկրում վերականգնման հնարավորություններ ունենալու կարևորությունը։ 2022 թվականի հուլիսին Amazon-ը հաղորդեց, որ AWS-ն ամպային միջավայր է տեղափոխել Ուկրաինայի կենսական տվյալների 10 պետաբայթը, այդ թվում՝ 27 նախարարության և 18 համալսարանի տվյալներ։ Հայքը պետք է պաշտպանված ներքին ենթակառուցվածքը համատեղի վստահելի օտարերկրյա իրավազորություններում պահվող գաղտնագրված պահուստային պատճենների հետ։ ^[4]

Պաշտպանությունը ներառել ենթակառուցվածքի կառուցման մեջ

Ստորգետնյա տվյալների կենտրոնները կայացած ինժեներական մոդել են։ Նորվեգական Green Mountain-ը Ռենեսյոյի իր կենտրոնը շահագործում է ՆԱՏՕ-ի զինամթերքի նախկին պահեստի տարածքում։ Օպերատորը նշում է ՏՏ սարքավորումների առավելագույն՝ 25 մեգավատտ հզորություն և էլեկտրամատակարարման երեք անկախ աղբյուր։ Այս օրինակը ցույց է տալիս, որ լեռնային կառույցները կարող են ապահովել առևտրային հաշվողական համակարգերի լայնածավալ աշխատանքը։ ^[5]

Հայքի համար առաջարկում եմ սկզբնական ցանց՝ առնվազն երկու աշխարհագրորեն տարանջատված կենտրոններով, որոնք ունեն էլեկտրամատակարարման և կապի անկախ ուղիներ։ Ստորգետնյա պաշտպանությունը պետք է առաջնահերթ ընդգրկի քաղաքացիական ռեգիստրները, կենսական բժշկական գրառումները, վճարային ենթակառուցվածքը և հանրային ծառայությունների հարթակները։ Հարմար ժայռային զանգվածի ներսում կառուցելու նպատակը կարևոր սարքավորումները պայթյունի հարվածից և բեկորներից պաշտպանելն է։ Երկրաբանական և ծախսային գնահատումները պետք է որոշեն համապատասխան վայրերը և յուրաքանչյուր կենտրոնի համար անհրաժեշտ պաշտպանությունը։

Պաշտպանությունը պետք է տարածվի նաև օժանդակ ենթակառուցվածքի և աշխատակիցների մուտքի վրա։ Սեյսմակայունությունը, ջրահեռացումը, հրդեհային պաշտպանությունը, պահուստային էլեկտրամատակարարումը, հովացումը և առանձին օպտիկամանրաթելային ուղիները պետք է գնահատվեն միասին։ Ֆինանսավորումը պետք է պայմանավորված լինի անկախ ինժեներական փորձաքննությամբ և պաշտպանության չափելի չափանիշներով։

Պահանջել տեղական տվյալներ և տեղում գործելու կարողություն

Հայքում ծառայություններ մատուցող ընկերությունները պետք է հստակ պարտավորություններ ունենան այն տվյալների նկատմամբ, որոնցից կախված են երկրի կենսական ծառայությունները։ Այդ պարտավորությունները պետք է սկզբում ընդգրկեն ֆինանսները, հեռահաղորդակցությունը, առողջապահությունը, տրանսպորտը և խոշոր թվային հարթակները, ապա ընդլայնվեն՝ ըստ հանրային նշանակության և ծավալի։ Մատակարարները պետք է երկրի ներսում պահպանեն անհրաժեշտ տվյալների արդիական պատճենները և ապացուցեն, որ սահմանված նվազագույն ծառայությունը կարող է շարունակվել, երբ օտարերկրյա ենթակառուցվածքն անհասանելի է դառնում։

Տեղական տվյալների բազայի հետ միասին պետք են նաև ծառայությունը մատուցելու համար անհրաժեշտ ծրագրային ապահովումը, հաշվողական հզորությունները և լիազորված հասանելիությունը։ Տաքսի հարթակը կարող է դադարել գործել նույնիսկ Հայքում սերվերներ ունենալու դեպքում, եթե օգտատերերի նույնականացման կամ մեքենաների ուղարկման համար կախված է անհասանելի օտարերկրյա համակարգից։ Կարգավորումը պետք է անդրադառնա այս կախվածությանը։ ^[6]

Կարգավորող մարմինները պետք է պահանջեն գործնական փորձարկումներ․ վերահսկվող վարժանքի ընթացքում մատակարարին անջատել արտերկրյա հոսթինգային ենթակառուցվածքից և ստուգել, թե Հայքում որ ծառայություններն են շարունակում գործել, որքան արագ են վերականգնվում և որքան վերջին տվյալ կարող է կորչել։ Վերականգնման սահմանաչափերը պետք է համապատասխանեն խափանման հնարավոր վնասին։ Համատեղ օգտագործվող տեղական հոսթինգը կարող է փոքր մատակարարներին օգնել կատարել պահանջները՝ առանց սեփական կենտրոններ կառուցելու։

Հայքն արդեն ունի այս մոտեցման հիմքը։ Կիբեռանվտանգության մասին օրենքը, որն ուժի մեջ է մտել 2026 թվականի հունվարին, սահմանում է կենսական նշանակության 14 ոլորտ և ներառում ֆիզիկական անվտանգության պահանջներ։ Հաջորդ քայլը պետք է լինի երկրի ներսում գործունեության շարունակականության հստակ չափանիշների սահմանումը՝ փուլային ներդրմամբ, անկախ աուդիտներով և մասնավոր կյանքի պաշտպանության կիրառելի երաշխիքներով։ ^[7]

«Հայկի նետ» Հայկական ռազմավարական կենտրոնում մենք կարծում ենք, որ թվային ինքնիշխանությունը պետք է չափվի ճգնաժամի ընթացքում երկրի գործունակությունը պահպանելու կարողությամբ։ Պաշտպանված տվյալների կենտրոնները, Հայքի ներսում օգտագործելի տվյալները և վերականգնման փորձարկված մեխանիզմները պետք է դառնան մեր ազգային անվտանգության քաղաքականության մասը։ Հայքում օգտագործվող կենսական ծառայությունները պետք է ունենան Հայքում աշխատունակ մնալու վստահելի ծրագիր։