«Հայկի նետ» Հայկական ռազմավարական կենտրոն
Ադրբեջանի 2025 թ. նախնական տվյալները ցույց են տալիս իրական աճի դանդաղում, ապրանքային ավելցուկի խիստ նեղացում և ոչ նավթային արտադրանքի ու ներքին ֆինանսների ընդլայնում։
Ադրբեջանի 2025 թ. նախնական տվյալները ցույց են տալիս իրական աճի դանդաղում, ապրանքային ավելցուկի խիստ նեղացում և ոչ նավթային արտադրանքի ու ներքին ֆինանսների ընդլայնում։ Ռազմավարական պատկերը զգալի ռեսուրսների և ոլորտային ու արտաքին կենտրոնացման համադրություն է, ոչ բոլոր գործունեություններում միատարր ուժ։
WDI-ի 2025 թվականի ընդհանուր շրջանակը տարանջատում է արտադրանքի, զբաղվածության և ծախսերի կառուցվածքը։ Ազգային հաշիվների հրապարակված բաժիններն ու ԱՄԿ-ի մոդելային զբաղվածության բաժինները տարբեր հարցերի են պատասխանում և ներկայացված են առանձին։
| Ցուցանիշ | Արժեք և հաշվառման ժամանակաշրջան |
|---|---|
| Գյուղատնտեսության, անտառային տնտեսության և ձկնորսության ավելացված արժեքՈլորտի ավելացված արժեքի մասնաբաժինը ՀՆԱ-ում․ կառուցվածքի չափում է, ոչ ոլորտի աճի տեմպ։ | 5.9 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունք[122] |
| Արդյունաբերության (ներառյալ շինարարությունը) ավելացված արժեքՆերառում է հանքարդյունաբերությունը, մշակող արդյունաբերությունը, շինարարությունն ու կոմունալ ոլորտները․ մշակողը ենթաբաժին է, ոչ գումարվող առանձին խումբ։ | 39.5 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունք[123] |
| Մշակող արդյունաբերության ավելացված արժեքՄշակող արդյունաբերության ավելացված արժեքը՝ բաժանած ՀՆԱ-ին․ հանքարդյունաբերությունը չի ներառում և արդյունաբերության ընդհանուր ցուցանիշի մաս է։ | 6.0 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունք[124] |
| Ծառայությունների ավելացված արժեքԾառայությունների ավելացված արժեքը՝ բաժանած ՀՆԱ-ին։ Խոշոր ոլորտների բաժինները պարտադիր չեն գումարվում 100-ի՝ հարկերի և հաշվապահական ճշգրտումների պատճառով։ | 45.3 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունք[125] |
| Զբաղվածությունը գյուղատնտեսությունումԳյուղատնտեսության մասնաբաժինը ընդհանուր զբաղվածության մեջ՝ ԱՄԿ-ի մոդելային գնահատմամբ․ ազգային հետազոտության հաշվարկ կամ աշխատաժամերի չափում չէ։ | 34.2 զբաղվածների ընդհանուր թվի %2025Գնահատական[126][131] |
| Զբաղվածությունը արդյունաբերությունումԱՄԿ-ի մոդելային գնահատում՝ ներառյալ շինարարությունը։ Արտադրանքի և զբաղվածության տարբեր հայտարարները աշխատավարձի կամ արտադրողականության դասակարգում չեն տալիս։ | 15.5 զբաղվածների ընդհանուր թվի %2025Գնահատական[127][131] |
| Զբաղվածությունը ծառայություններումԾառայությունների բաժինը ընդհանուր զբաղվածության մեջ՝ ԱՄԿ-ի մոդելով․ միայն բաժինը չի նկարագրում աշխատանքի պաշտոնական գրանցումը, աշխատանքի որակը կամ եկամուտը։ | 50.2 զբաղվածների ընդհանուր թվի %2025Գնահատական[128][131] |
| Կապիտալի համախառն կուտակումՆերառում է հիմնական կապիտալը, պաշարներն ու արժեքավոր իրերը։ Ավելի լայն է հիմնական ներդրումից, ՕՈՒՆ ներհոսք կամ ներդրման արդյունավետության ապացույց չէ։ | 18.9 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունք[129] |
| Ապրանքների և ծառայությունների արտահանումԱզգային հաշիվների ապրանքների և ծառայությունների արտահանումը՝ ՀՆԱ-ի նկատմամբ․ միայն մաքսային ապրանքներ կամ արտահանման մեջ հայկական ներքին ավելացված արժեք չէ։ | 43.0 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունք[130] |
Ադրբեջանի արդյունաբերության բաժինը շատ ավելի մեծ է մշակողի բաժնից, ուստի ռեսուրսային արտադրության և վերամշակման տարբերությունը կարևոր է։ Հայկական ընկերության մրցակցային հարցը կոնկրետ արտադրանքը, մուտքային ծախսն ու գնորդի պահանջն են․ արդյունաբերության ընդհանուր թիվը չի ապացուցում նույն առավելությունը բոլոր մշակող ճյուղերում։ Զբաղվածության կառուցվածքն էլ տարբերվում է արտադրանքից։ Սա կարող է ուղղորդել փոխլրացման որոնումը, բայց չի հաստատում գին, որակ կամ իրավաչափ գործածելի երկկողմ մատակարարման ուղի։ [123][124][127]
Գյուղատնտեսական զբաղվածության բաժինը զգալիորեն գերազանցում է ոլորտի ավելացված արժեքի բաժինը, հետևաբար դիվերսիֆիկացումը միայն ազգային արտադրանքի խմբերով չի չափվում։ Հայաստանը պետք է համեմատի սննդի ու վերամշակման կոնկրետ շղթաները՝ ներառյալ մուտքերի վերջնական ծագումը, ոչ նոր տարածաշրջանային վաճառողին համարի հին կախվածության վերացում։ Կապիտալի և արտահանման հարաբերակցությունները համատեքստ են, ոչ հայկական շուկայի հասանելիության կանխատեսում կամ աջակցության չափ։ Գործընկերոջ պատվերը, վճարումն ու վերջնական մարժան մնում են առևտրային փորձարկումները։ [126][122][129][130]
WDI-ի թողարկումը 2026 թ. հոկտեմբերի 8-ի է։ Մշակող արդյունաբերությունն արդեն ներառված է արդյունաբերության մեջ, իսկ ավելացված արժեքի բաժինները պարտադիր չեն գումարվում 100-ի։ Զբաղվածության բաժանումը մոդելային է և չի փոխարինում ազգային աշխատուժի հետազոտությանը։ Առանց համատեղելի գների, ժամերի ու ընդգրկման՝ արտադրանքի բաժինը զբաղվածության բաժնի վրա բաժանելը երկրների արտադրողականության կամ աշխատավարձի դասակարգում չի տալիս։ ԱՄԿ-ի մոդելները համադրում են հրապարակված և լրացված դիտարկումներ և կարող են պահել զբաղվածության հին սահմանումը, երբ նոր չափորոշիչը խզում կստեղծի։ Այստեղ մոդելն ու ազգային հետազոտությունը ամբողջությամբ չեն համադրվել․ աշխատուժի համեմատությունը վերապահումով է, ոչ աշխատանքի շուկաների արդյունքի դասակարգում։ [123][124][126][129][131]
Հայաստանի անմիջական ընտրությունն այն է, թե սահմանափակ առևտրային կարողությունն ուղղել ադրբեջանական շուկայի հնարավոր բացմանը պատրաստվելո՞ւն, թե՞ արդեն առկա կախվածությունը նվազեցնելուն։
Հայաստանի անմիջական ընտրությունն այն է, թե սահմանափակ առևտրային կարողությունն ուղղել ադրբեջանական շուկայի հնարավոր բացմանը պատրաստվելո՞ւն, թե՞ արդեն առկա կախվածությունը նվազեցնելուն։ Ադրբեջանի ֆինանսական ակտիվները կարող են մեղմել ռեսուրսային եկամտի ցնցումը, մինչդեռ ներմուծումը ցույց է տալիս տարածաշրջանի այլ գնորդների հետ ընդհանուր կախվածություններ։ Այս փաստերից ոչ մեկը չի հաստատում, որ հայկական ընկերություններն արդեն գործնական մուտք ունեն այդ շուկա։ Ավելի հուսալի մեկնարկը Հայաստանի համար կարևոր մուտքային ապրանքների ծագումն ու երթուղին ստուգելն է։ Դա կարող է փոխել գնումների ու պահուստային տարբերակների ընտրությունը գործող օրինական առևտրի պայմաններում և օգտակար մնալ նաև երկկողմ բացման ուշացման դեպքում։ [119][118][72]
«Ծագումն ու երթուղին առանձին չափել» քայլը առաջնահերթ դարձնել ընդհանուր նոր ցուցատախտակի համեմատությամբ։ Փաստացի հաշիվների, ծագման ու փոխարինման ժամկետների փոքր ուսումնասիրությունը կարող է փոխել գնման որոշումը, մինչդեռ ազգային նոր ցուցատախտակը քիչ օգուտ կտա ադրբեջանական փաստագրված ազդեցություն չունեցող ընկերությանը։ Ընտրության գինը հնարավոր շուկայի գովազդը հետաձգելն է, ոչ թե դրանից հրաժարվելը։ Պահել միայն իրական առևտրային ազդեցությունը բացատրող հրապարակային ցուցանիշները և պաշտպանել ընկերության պայմանների գաղտնիությունը։ [68][72][59]
Առաջարկվող ժամկետները հաշվարկվում են հաստատումից սկսած։ Հետագա փուլերը կախված են ստորև նշված պայմաններից․ դրանք վերլուծական ընտրություններ են, ոչ թե ընդունված վերջնաժամկետներ կամ ֆինանսավորման հանձնառություններ։
Առաջարկվող առաջին 90 օրում կամավոր ներմուծողների առկա գրառումներով տարբերակել կարևորագույն մուտքային ապրանքների արտադրող երկիրը, միջնորդին, երթուղին ու փոխարինման ժամկետը։ Լրացուցիչ տվյալ հավաքելուց առաջ ընտրել խափանման դեպքն ու դրանից բխող գնման որոշումը։ Անհայտ ծագումը նշել որպես անհայտ՝ վաճառողին արտադրող չհամարելով։ [68][72]
Առաջարկվող հաջորդ երեքից տասներկու ամիսներին օրինական հասանելի ուղիներով փորձարկել առևտրային առումով հիմնավոր փոխարինող կամ մատակարարման շղթա։ Համեմատել նույն որակը, վճարումը, պաշարն ու առաքման ամբողջական ծախսը։ Գնորդով հաստատված մատակարարման փորձը կարող է զուգահեռ ընթանալ, եթե մուտքը, գործընկերներն ու հաշվարկներն արդեն հաստատված են՝ առանց ամբողջական ազգային շտեմարանին սպասելու։ [72][14][36]
Տասներկու ամսից հետո աջակցել փորձարկման, հմտությունների կամ լոգիստիկայի բարելավմանը միայն այն դեպքում, երբ կրկնվող գործարքները բացահայտում են ընդհանուր խոչընդոտ, իսկ ընկերությունները շարունակում են վճարել։ Դիվերսիֆիկացումը վերագնահատել մատակարարների կենտրոնացման իրական փոփոխության դեպքում։ Դադարեցնել որոշում չփոխող տվյալահավաքը և ժամանակավոր ծառայությունը մշտական սուբսիդիայի չվերածել։ [36][37][116]
Հիմնական սահմանափակումը ընկերության մակարդակի հուսալի ապացույցն ու գործունակ պայմանագրային տարբերակն է, ոչ թե Ադրբեջանի բոլոր վիճակագրություններին հասանելիությունը։ Մաքսային ծագումը, վաճառողի գտնվելու վայրն ու սկզբնական արտադրությունը կարող են տարբերվել, իսկ զգայուն հաշիվները՝ պահանջել մշակման համաձայնեցված հիմք։ Հայկական մարմինները կարող են կազմակերպել ու ստանդարտացնել աշխատանքը, բայց փոխարինումը պետք է հաստատեն ընկերությունները։ Հանրային ֆինանսավորումը պետք է վերաբերի հստակ ընդհանուր ծառայության՝ նախապես սահմանված գործառնական պատասխանատվությամբ։ [72][59][116]
Մատակարարման փորձը առաջինը կատարել, եթե հայկական ընկերություններն արդեն ունեն օրինական ուղի, ստուգված գնորդի պահանջարկ և գործունակ վճարման պայմաններ, իսկ ընդհանուր ծագման ազդեցությունը փոքր է։ Այդ դեպքում վճարված պատվերն ավելի օգտակար տեղեկություն է, քան ևս մեկ ախտորոշում։ Մատակարարման խափանման ժամանակ, հակառակը, նախ ապահովել գնումների շարունակականությունը։ Սրանք պայմանական վերլուծական առաջնահերթություններ են․ երկրի ռեսուրսային հարստությունը միայնակ չի որոշում ընտրությունը։ [14][15][72]
Ադրբեջանի ֆինանսական պահուստը նշանակում է, որ նավթային եկամտի նվազումը պարտադիր անմիջապես չի կրճատի պետական ծախսերն ու պահանջարկը։ SOFAZ-ի 2024 թ. փոխանցումը կազմում էր բյուջետային եկամտի մոտ մեկ երրորդը, և հիմնադրամն ուներ զգալի ֆինանսական ակտիվներ։ Հայաստանի համար ազդեցությունը կախված կլինի պաշտպանված ծախսերից, հետաձգված ներդրումներից ու ներմուծման փոփոխությունից։ Նավթի գնի անկումը չպետք է մեկնաբանել որպես մոտալուտ փլուզում կամ ինքնաբերական արտահանման հնարավորություն։ Ավելի մեծ հարևանը կարող է խնայողություններով պահպանել գնումները, բայց երկարատև հարմարեցումը հետագայում կազդի կապալառուների, բաշխման ու ընտանիքների պահանջարկի վրա։ Սա ազդեցության ուղի է, ոչ վարքագծի կանխատեսում։ [118][51][32]
Մշակող արդյունաբերության տվյալները ցույց են տալիս ընդլայնվող արտադրական հիմք, բայց արտադրանքն ու ներքին ավելացված արժեքը զգալիորեն տարբեր են։ Գործնական առևտրային մուտքի դեպքում Հայաստանն ունի երկու հնարավոր ազդեցություն՝ ադրբեջանական ապրանքի մրցակցություն և փոխլրացնող մուտքերի, ծրագրերի, լոգիստիկ կամ մասնագիտական ծառայությունների պահանջարկ։ Ոչ մեկը չի հետևում միայն ՀՆԱ-ի չափից։ Մատակարարին պետք են կոնկրետ գնորդ, վճարման եղանակ, չափանիշներ ու սահմանային ծախսերից հետո մրցունակ գին։ Էներգիայի հետ կապված արտադրությունը կարող է ունենալ հայ մրցակցին անհասանելի առավելություններ, իսկ հայկական մասնագիտացված ծառայությունը՝ որակի ու արագ արձագանքի առավելություն։ Վերլուծության միավորը ապրանքն ու հաճախորդի կապն են, ոչ մեկ տնտեսության անխուսափելի հաղթանակը մյուսի նկատմամբ։ [14][15][36][42]
Պետական վիճակագրական կոմիտեի մակրոտնտեսական աղյուսակում 2025 թ. նախնական ՀՆԱ-ն 129,094 մլրդ մանաթ է։ Հաստատուն գներով ինդեքսը ենթադրում է 1,4% իրական աճ՝ 2024 թ. 4,2%-ի փոխարեն՝ ըստ 2026 թ. նոյեմբերի 1-ին վերցված ազգային շարքի։ Անվանական արտադրանքն աճել է, մինչդեռ իրական ընդլայնումը դանդաղել է։ Տարբերությունն էական է, քանի որ հումքային գներն ու փոխարժեքը կարող են փոխել տնտեսության տեսանելի չափը՝ առանց համարժեք արտադրական աճի։ [1][2][9]
Հայաստանի համար սա նկարագրում է զգալի ռեսուրսներ ունեցող, բայց փոփոխվող աճի ցիկլով հարևանի, ոչ անսահման տնտեսական առավելության։ Ազգային եկամտի, ծախսերի և հաստատուն գների շարքերը կայուն կարողության գնահատման ավելի լավ հիմք են, քան դոլարային ՀՆԱ-ի մեկ դասակարգումը։ Կարևոր են բազմամյա աճը, տնային եկամուտն ու արտադրական ներդրումները, որոնք ազդում են պահանջարկի, պետական հնարավորությունների և գործարար վստահության վրա։ [8][47][10]
ԱՄՀ գործադիր խորհուրդը խորհրդակցությունն ավարտել է 2026 թ. ապրիլին՝ փետրվարյան աշխատակազմի առաքելությունից հետո։ Հետագա հաղորդագրությունը ոչ ածխաջրածնային աճը նշում է 2024 թ. 6,5%-ից մինչև 2025 թ. 2,7% դանդաղումով և 2026 թ. ընդհանուր աճը կանխատեսում 2,1%։ Կանխատեսման հրապարակման շրջանը նշված է․ այն 2026 թ. չափված արդյունք չէ։ [119]
Ոլորտային աղյուսակը տարանջատում է նավթագազային, ոչ նավթային գործունեությունը և արտադրանքի ու ներմուծման զուտ հարկերը։ 2025 թ. նշվում է 34,8886 մլրդ մանաթ նավթագազային և 81,8073 մլրդ՝ ոչ նավթային արտադրանք։ Առանց զուտ հարկերի դրանք ՀՆԱ չեն կազմում։ Բաժանումը թույլ է տալիս բազմազանեցումը գնահատել ավելի ճշգրիտ՝ ոչ նավթային յուրաքանչյուր մանաթը չհամարելով արտահանելի նոր արդյունաբերություն։ [32][13][25]
Արդյունաբերական արտադրանքը, ավելացված արժեքը և միջանկյալ սպառումը տարբեր հարցեր են պարզում տեղական խորության մասին։ Վերամշակումը կարող է ունենալ մեծ վաճառք, բայց ներմուծվող բաղադրիչների դեպքում՝ փոքր տեղական արժեք։ Հայաստանի համար մրցակցությունն ու համագործակցությունը ոլորտային են․ մատակարարները և ծառայությունները կարող են շահել ընդլայնումից, մինչդեռ բազմազանեցումը համատեղվում է նավթագազային արտահանման գերակշռության հետ։ Կապերը ստուգելու հիմք են միջճյուղային աղյուսակները։ [15][17][42]
Մաքսային առևտրի շարքում 2025 թ. ապրանքային արտահանումը 25,0428 մլրդ դոլար է, ներմուծումը՝ 24,3797 մլրդ, դրական հաշվեկշիռը՝ 663,1 մլն։ 2024 թ. համադրելի ավելցուկը 5,4961 մլրդ էր։ Աղբյուրը տալիս է նաև ճշգրտված արտահանման առանձին շարք․ այստեղ հետևողականորեն օգտագործվում է սովորական մաքսային շարքը։ Նեղացումը արտացոլում է անվանական ներմուծման աճն ու արտահանման անկումը, ոչ պարտադիր ֆիզիկական բեռների նույն փոփոխությունը։ [57][59][61]
Աշխարհագրական աղյուսակներով Եվրոպային բաժին է ընկնում 2025 թ. արտահանման 77,5%-ը, Ասիային՝ ներմուծման 45,8%-ը։ Եվրոպան աշխարհագրական կատեգորիա է, ոչ միայն ԵՄ-ն։ Անհամաչափությունը ցույց է տալիս շուկայի հասանելիությունն ու մատակարարների բազմազանեցումն առանձին գնահատելու կարիքը։ Հայաստանի գործնական հարցը ապրանքների, գործընկերների ու ուղիների համընկնումն է․ ընդհանուր շրջանառությունն ինքնին կախվածություն կամ քաղաքական կողմնորոշում չի ապացուցում։ [62][63][58]
Առևտրային գործընկերներն ունեն տարբեր տնտեսական դերեր։ 2025 թ. Իտալիան գնել է ադրբեջանական արտահանման 11,342 մլրդ դոլարը՝ ընդհանուրի մոտ 45,3%-ը․ ապրանքային աղյուսակը ցույց է տալիս դրա կարևորությունը նավթի և գազի համար։ Չինաստանը մատակարարել է 4,790 մլրդ դոլարի ներմուծում, բայց գնել միայն 84,4 մլն դոլարի արտահանում։ Ռուսաստանը մատակարարել է 3,736 մլրդ և գնել 1,184 մլրդ դոլարի ապրանք՝ ներառյալ զգալի գյուղատնտեսական արտադրանք։ Ուստի եվրոպական էներգապահանջարկը, չինական սարքավորումները և ռուսական սննդի շուկան ստեղծում են տարբեր կախվածություններ։ Հայաստանի համար սա նշանակում է, որ մեկ գործընկերոջ հետ վեճը պարտադիր չի խզում բոլոր ուղիները, բայց ապրանքի կենտրոնացված շուկայի խափանումը կարող է հասնել տնտեսություններին, փոխադրմանն ու ընտանիքների եկամուտներին։ [59][61][70]
Համաշխարհային բանկի 2026 թ. ապրիլի ամփոփմամբ՝ 2025 թ. ամբողջ տարվա ընթացիկ հաշվի ավելցուկը ՀՆԱ-ի 4,6%-ն էր՝ 2024 թ. 6,3%-ի դիմաց։ Այս հաշվեկշիռը ներառում է ծառայություններն ու եկամուտների հոսքերը՝ ի տարբերություն մաքսային ապրանքաշրջանառության։ Այն լրացնում է վերևի մաքսային ցուցանիշը․ ԱՄՀ-ի 5,4%-ը վերաբերում է միայն 2025 թ. առաջին երեք եռամսյակներին։ [121][119]
Ապրանքային աղյուսակներն առանձնացնում են կենդանիներն ու սնունդը, մեքենաները, քիմիական նյութերը, մետաղներն ու էներգակիրները՝ արժեքներով և որոշ ֆիզիկական քանակներով։ Մատակարարման շղթաների համար դրանք ավելի տեղեկատվական են, քան ընդհանուր հաշվեկշիռը։ Երկիրը կարող է ընդհանուր առմամբ զուտ արտահանող լինել, բայց կախված մնալ կոնկրետ սարքավորումների, դեղերի կամ սննդի ներմուծումից։ Ապրանքային շարքերը ցույց են տալիս այդ տարբեր դիրքերը։ [66][67][68]
Մանրածախ և մեծածախ շարքերը ներկայացնում են ապրանքների հասնելը գնորդներին՝ տարբերակելով շրջանառությունը, իրական ծավալի ինդեքսները, պաշարներն ու տեղական և ներմուծված ապրանքները։ Հայաստանի համար սա կարող է բացահայտել օրինական ապագա շուկայական բացման հնարավորություններ՝ քաղաքական կարգավորումն ինքնաբերաբար պահանջարկ չհամարելով։ Մրցունակությունը կախված կլինի չափորոշիչներից, վճարումներից, բաշխման ծախսերից և արդեն գործող տեղական արտադրությունից։ [103][94]
Մակրոտնտեսական հիմքը 2025 թ. պետական բյուջեի եկամուտը նշում է 39,1846 մլրդ մանաթ, ծախսը՝ 38,6046 մլրդ։ Սրանք պետական բյուջեի թվեր են, ոչ ամբողջ հանրային հատվածի համախմբված հաշվեկշիռ։ Պատմական մանրամասն աղյուսակն առանձնացնում է հարկերն ու ծախսերը, իսկ եկամտային և վարձատրության տվյալները՝ ռեսուրսների բաշխումը։ Դրանց համադրումն ավելի տեղեկատվական է, քան ծախսային կարողությունը միայն ՀՆԱ-ից եզրակացնելը։ [51][39][26]
Հայկական վերլուծությունը պետք է տարբերակի հայեցողական քաղաքականության ռեսուրսները և ծառայություններին, ենթակառուցվածքներին ու տնային աջակցությանը արդեն ուղղված պարտավորությունները։ Տարածքային եկամտային տարբերությունները կարևոր են պահանջարկի և աճի աշխարհագրական տարածման համար։ Նյութը թույլ է տալիս ձևակերպել հարցերը, բայց ինքնին չի բացահայտում ինքնիշխան հիմնադրամների բոլոր փոխանցումները, պայմանական պարտավորություններն ու ֆինանսավորման խոստումները․ դրանց պետք են առանձին գրառումներ։ [49][27][20]
SOFAZ-ը ռեսուրսային եկամուտը վերածում է ֆինանսական խնայողությունների և բյուջետային ծախսերի։ 2024 թ. կատարման հաշվետվությունում հիմնադրամը նշում է նավթագազային համաձայնագրերից 12,244 մլրդ մանաթ եկամուտ, ներդրումներից՝ 5,795 մլրդ, պետական բյուջե փոխանցում՝ 12,781 մլրդ։ Երկու աղբյուրների հաշվարկով փոխանցումը կազմում է վիճակագրական կոմիտեի հաղորդած 37,162 մլրդ բյուջետային եկամտի մոտ 34,4%-ը։ Տարեվերջի 60,031 մլրդ դոլար ակտիվները պաշար են, ոչ տարեկան ծախսային կարողություն․ դրանց վրա ազդում են եկամտաբերությունը, վերագնահատումն ու դուրսբերումները։ Մեխանիզմը մեղմում է կարճաժամկետ նավթային ցնցումները, բայց ռեսուրսային կախվածությունը փոխանցում ծախսերի պլանավորմանը։ [118][51]
SOFAZ-ը 2025 թ. վերջի համար հայտնում է 73,541 մլրդ դոլարի ակտիվներ՝ տարեկան 13,510 մլրդ աճով։ Ոսկին կազմում էր ներդրումային պորտֆելի 38,2%-ը՝ 200 տոննա։ Սրանք հիմնադրամի հաղորդած ակտիվների պաշարներ են․ աճը չի հավասարվում նավթային նոր մուտքերին, ծախսման հասանելի կանխիկին կամ ներդրումային եկամտաբերության գործակցին։ [120]
Ներդրումային շարքը 2025 թ. բոլոր աղբյուրներից նշում է 34,218 մլրդ մանաթ, ներառյալ որպես օտարերկրյա ներդրում դասակարգված 16,6818 մլրդ-ը։ Լայն կատեգորիան չի կարելի անվանել զուտ ուղղակի ներդրում։ Տարեվերջին տնտեսության վարկերը կազմել են 31,9467 մլրդ՝ 2024 թ. 29,2882 մլրդ-ի դիմաց։ Թվերը ցույց են տալիս ֆինանսավորման չափը, ոչ ինքնին ներդրումների որակը կամ արտադրողականությունը։ [54][55][37]
Բանկային տնային խնայողությունները 2025 թ. հասել են 16,7724 մլրդ մանաթի, որից 11,6028 մլրդ-ը՝ ազգային արժույթով։ Աշխատանքի արտադրողականության և հիմնական միջոցների աղյուսակների հետ սա հիմք է տեղական ֆինանսավորումն ու կապիտալի խորացումը գնահատելու համար։ Հայաստանի ռազմավարական հարցն է՝ ֆինանսավորումը ստեղծո՞ւմ է մրցունակ ձեռնարկություններ և կարողություններ, թե հիմնականում սպառում ու ակտիվների արժեք։ Պետք է ոլորտային գնահատում, ոչ ֆինանսական գումարների դասակարգում։ [56][36][34]
Արտաքին համատեքստ․ ԱՄՀ-ի 2026 թ. փետրվարի աշխատակազմի հայտարարությունն էլ նշում է 2025 թ. 1,4% աճ՝ 2024 թ. 4,2%-ից հետո՝ ընդգծելով արտադրողականությունը, մրցակցությունն ու կապիտալի շուկան։ Սա աշխատակազմի գնահատական է, ոչ Տնօրենների խորհրդի որոշում։ Համաշխարհային բանկի 2025 թ. շրջանակը կարևորում է որակյալ աշխատանքն ու դիմակայունությունը։ Երկուսն էլ ուղղորդում են բազմազանեցման որակի գնահատմանը՝ անվանական ֆինանսական աճը բավարար չհամարելով։ [116][117]
Մշակող արդյունաբերությունն իրական արտադրական հիմք է, թեև արդյունահանումից փոքր։ 2025 թ. նախնական արտադրանքը 21,365 մլրդ մանաթ է, ավելացված արժեքը՝ 7,720 մլրդ․ տարբերությունը հիմնականում գնված մուտքերն են, ոչ արտադրողի պահպանած եկամուտը։ Ֆիզիկական արտադրանքի ինդեքսը ցույց է տալիս 7,9% աճ։ Մեկ զբաղվածի հաշվով ավելացված արժեքը ընթացիկ գներով 25 112 մանաթ է՝ գյուղատնտեսության, անտառային տնտեսության ու ձկնորսության 4 311-ի դիմաց։ Տարբերությունը բացատրում է, թե ինչու ավելի արտադրողական գործունեության անցումը կարող է կարևոր լինել զբաղվածների պարզապես թվային աճից։ Այն չի ապացուցում, որ աշխատողը կարող է ոլորտ փոխել առանց ուսուցման, բնակարանի կամ ներդրման։ [14][15][34][36]
Առաջարկի և օգտագործման հաշիվները տարբերակում են սննդի վերամշակումը, նավթամթերքը, քիմիան, պլաստմասսաները, մետաղներն ու շինանյութերը։ Դերերը տարբեր են․ նավթավերամշակումը խորացնում է ածխաջրածնի մշակումը, սննդի վերամշակումը տնտեսություններին կապում է քաղաքային ու արտաքին պահանջարկին, շինանյութերը մեծապես կախված են ներքին շինարարությունից։ Մշակող արդյունաբերության հիմնական միջոցները 2025 թ. նշվում են 17,106 մլրդ մանաթ՝ 2015 թ. 7,210 մլրդ-ի դիմաց՝ ընթացիկ գներով։ Գրանցված կապիտալային հիմքն ընդլայնվել է, բայց գնաճն ու գնահատումը թույլ չեն տալիս այն անվանել ֆիզիկական հզորության կրկնապատկում։ Հայաստանի հնարավոր առևտրային բացումները կլինեն որոշակի փոխլրացնող մուտքերի ու ծառայությունների մեջ՝ գործնական հասանելիության պայմանով։ [40][42][52][37]
Չնայած ներքին գյուղատնտեսությանը՝ Ադրբեջանը մնում է ցորենի խոշոր ներմուծող։ 2025 թ. ներմուծվել է 1,2673 մլն տոննա՝ 275,6 մլն դոլար արժեքով․ գործընկերների աղյուսակում Ռուսաստանին բաժին է հասնում 604 900 տոննա։ Հետևաբար հացի ու ալրաղացի ծախսերը կապվում են արտերկրի բերքին, արտահանման պայմաններին ու փոխադրմանը։ Սա ընդհանուր տարածաշրջանային կախվածություն է, ոչ ապացույց, թե ադրբեջանական տնտեսությունները ոչինչ չեն արտադրում։ Հայաստանի համար առևտրի բացումը կարող է ավելացնել ընտրությունը, բայց ներմուծող հարևանի միջոցով գնումը չի վերացնում սկզբնական մատակարարից կախվածությունը։ Գների փոխանցումը կախված կլինի մրցակցությունից, սահմանային ծախսերից ու մատակարար փոխելու հնարավորությունից։ [68][72][96]
Ածխաջրածնային եկամտի նվազումը կարող է սահմանափակել բյուջետային հնարավորությունը նույնիսկ ոչ նավթային աճի դեպքում՝ փոխանցումների ու արտահանման ռեսուրսային կախվածության պատճառով։ [118][32]
Էներգիայի գնորդների ու սննդամատակարարման կենտրոնացումը ստեղծում է ապրանքային խոցելիություններ․ դիվանագիտական գործընկերների բազմազան ցանկը չի բազմազանեցնում յուրաքանչյուր շուկան։ [61][70][72]
Մշակող արդյունաբերության աճն ու մեծ կապիտալային հիմքը կարող են հայկական ընկերությունների համար ստեղծել փոխլրացնող մատակարարային ու ծառայությունների պահանջարկ՝ վստահելի շուկայական մուտքի և վճարումների պայմաններում։ [14][15][36]
Կուտակված ֆինանսական ակտիվները կարող են ֆինանսավորել արտադրական բազմազանեցումն ու մարդկային կապիտալը, եթե ներդրումը ստեղծի կայուն արտադրանք, ոչ միայն շինարարական ծախս։ [118][54]
Այս սցենարները ցույց են տալիս, թե փաստագրված գործոններն ինչպես կարող են ազդել Հայաստանի վրա։ Դրանք պայմանական վերլուծական տարբերակներ են, ոչ թե կանխատեսումներ կամ հավանականության գնահատականներ։
Պայմանական սցենար, ոչ կանխատեսում․ եթե փոխադարձ առևտուրը վստահելի դառնա և արդյունաբերությունն ընդլայնվի, հայկական ընկերությունները կարող են մատակարարել որոշ մուտքեր ու ծառայություններ։ Օգուտը կախված կլինի պատվերներից, փոխադրման ծախսերից ու վճարումներից, իսկ ներմուծվող մուտքերի ընդհանուր կախվածությունը կմնա։ [14][15][72]
Պայմանական սցենար, ոչ կանխատեսում․ եթե ածխաջրածնային եկամուտը թուլանա, իսկ ծախսային պարտավորությունները բարձր մնան, ակտիվները կարող են սկզբում մեղմել հարվածը։ Հայաստանի համար հետևանքները կլինեն տարբեր՝ ըստ գնորդների ու ոլորտների, ոչ անհապաղ փլուզում կամ անսահման դիմացկունություն։ [118][32][57]
Սրանք տվյալների վրա հիմնված վերլուծական առաջարկություններ են, ոչ թե ընդունված պետական որոշումներ կամ նշված կառույցների հանձնառություններ։ Ստորև ներկայացված ժամկետներն ու չափանիշները իրականացման առաջարկվող ստուգման միջոցներ են։
Կազմել եռամսյակային փոքր ցուցատախտակ՝ Ադրբեջանի ռեսուրսային եկամուտը, բյուջեի կատարումը, ներմուծումն ու ոլորտային պահանջարկը կապելով հայ ընկերությունների իրական ազդեցությանը։
Կազմել եռամսյակային փոքր ցուցատախտակ՝ Ադրբեջանի ռեսուրսային եկամուտը, բյուջեի կատարումը, ներմուծումն ու ոլորտային պահանջարկը կապելով հայ ընկերությունների իրական ազդեցությանը։ Սկսել հրապարակային շարքերից ու արտահանողների կամավոր անանուն հարցումից՝ երրորդ երկրների անուղղակի կապերն առանձին։
Հիմնական սննդի ու մուտքերի ներմուծողներից ստանալ ծագման, միջնորդի, սահմանային ուղու, արժույթի ու փոխարինման ժամկետի քարտեզ։
Հիմնական սննդի ու մուտքերի ներմուծողներից ստանալ ծագման, միջնորդի, սահմանային ուղու, արժույթի ու փոխարինման ժամկետի քարտեզ։ Սկսել գաղտնի սցենարային վարժությունից և ադրբեջանական ուղին համեմատել նույն բնութագրով գործող մատակարարների հետ։
Հայ արտադրողներից ու ծառայություն մատուցողներից ստանալ փոխլրացնող ապրանքների կարճ ցանկ և պատրաստել գնորդի ստուգած փորձնական առաջարկներ։
Հայ արտադրողներից ու ծառայություն մատուցողներից ստանալ փոխլրացնող ապրանքների կարճ ցանկ և պատրաստել գնորդի ստուգած փորձնական առաջարկներ։ Նախ հաշվարկել չափանիշների, ծագման, առաքման, ապահովագրության ու վճարման ծախսերը, ապա գործարք կատարել միայն օրինական ուղով։
Փորձարկումների ապրանքային տվյալներով ընտրել հայկական խոչընդոտներ, որոնք քաղաքականությունը կարող է լուծել՝ փորձարկման հասանելիություն, հմտություններ կամ լոգիստիկ համակարգում։
Փորձարկումների ապրանքային տվյալներով ընտրել հայկական խոչընդոտներ, որոնք քաղաքականությունը կարող է լուծել՝ փորձարկման հասանելիություն, հմտություններ կամ լոգիստիկ համակարգում։ Սկսել ընկերության ախտորոշումից և աջակցության հիմնավորումը հրապարակել մինչև սարքավորում կամ ուսուցում հաստատելը։
Հաշվարկում ներառված են առանձին փաստաթղթեր, որոնց բովանդակությունը ստացվել և ստուգվել է տվյալ թեմային համապատասխանության տեսանկյունից։ Թարգմանությունները, կրկնվող հղումներն ու ընդհանուր գլխավոր էջերը բացառված են։ Փաստաթուղթը կարող է օգտագործվել մեկից ավելի թեմայում, եթե բովանդակությունը վերաբերում է դրանցից յուրաքանչյուրին։ Պատմական փաստաթղթերը պահպանում են իրենց ամսաթվերը և չեն հաստատում, որ նախագիծը կամ քաղաքականությունն այսօր անփոփոխ է։
«Ստուգված հատված» նշումով աղբյուրները ուսումնասիրվել են միայն պահպանված համապատասխան հատվածի շրջանակում։ Դրանք կարող են հիմնավորել հղված պնդումը, բայց չեն ներառվում ամբողջական փաստաթղթերի ընդհանուր թվի մեջ։
Զտիչներն օգտագործում են գրադարանում նշված աղբյուրի ամսաթիվը։ Ցուցանիշների ժամանակաշրջանները ներկայացված են առանձին։
Տարեկան իրական աճը՝ ազգային վիճակագրական շարքով։
2025 թ. ցուցանիշը նախնական է։ Սրանք իրական արտադրանքի փոփոխություններն են, ոչ անվանական ՀՆԱ-ի արժեքները։
| Դիտարկում | Արժեք · %՝ նախորդ տարվա նկատմամբ | Տվյալների ժամանակաշրջան | Կարգավիճակ | Աղբյուրներ |
|---|---|---|---|---|
| 2024 | 4.2 | 2024 | Հրապարակված արդյունք | |
| 2025 | 1.4 | 2025 | Նախնական |
WDI-ի 2025 թվականի ընդհանուր շրջանակը տարանջատում է արտադրանքի, զբաղվածության և ծախսերի կառուցվածքը։ Ազգային հաշիվների հրապարակված բաժիններն ու ԱՄԿ-ի մոդելային զբաղվածության բաժինները տարբեր հարցերի են պատասխանում և ներկայացված են առանձին։
Փոքր էկրանին երեք երկրները համեմատելու համար աղյուսակը շարժեք հորիզոնական։
| Ցուցանիշ | 🇦🇲 Հայաստան | 🇦🇿 Ադրբեջան | 🇬🇪 Վրաստան |
|---|---|---|---|
| Գյուղատնտեսության, անտառային տնտեսության և ձկնորսության ավելացված արժեքՀՆԱ-ի %Նույն ժամանակաշրջան և սահմանում | 7.9 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր | 5.9 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր | 5.2 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր |
| Արդյունաբերության (ներառյալ շինարարությունը) ավելացված արժեքՀՆԱ-ի %Նույն ժամանակաշրջան և սահմանում | 23.1 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր | 39.5 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր | 18.6 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր |
| Մշակող արդյունաբերության ավելացված արժեքՀՆԱ-ի %Նույն ժամանակաշրջան և սահմանում | 11.0 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր | 6.0 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր | 8.0 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր |
| Ծառայությունների ավելացված արժեքՀՆԱ-ի %Նույն ժամանակաշրջան և սահմանում | 61.3 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր | 45.3 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր | 63.9 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր |
| Զբաղվածությունը գյուղատնտեսությունումզբաղվածների ընդհանուր թվի %Կարդալ նշված վերապահումներով | 27.0 զբաղվածների ընդհանուր թվի %2025ԳնահատականԱղբյուր 1Աղբյուր 2 | 34.2 զբաղվածների ընդհանուր թվի %2025ԳնահատականԱղբյուր 1Աղբյուր 2 | 34.0 զբաղվածների ընդհանուր թվի %2025ԳնահատականԱղբյուր 1Աղբյուր 2Աղբյուր 3 |
| Կապիտալի համախառն կուտակումՀՆԱ-ի %Նույն ժամանակաշրջան և սահմանում | 24.2 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր | 18.9 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր | 21.3 ՀՆԱ-ի %2025Հրապարակված արդյունքԱղբյուր |
Ոլորտի ավելացված արժեքի մասնաբաժինը ՀՆԱ-ում․ կառուցվածքի չափում է, ոչ ոլորտի աճի տեմպ։ Երեք երկրում նույն WDI ցուցանիշը, դիտարկման ընդհանուր տարին ու հայտարարը։ Ազգային վերանայումները հնարավոր են։
Համեմատել ոլորտային կառուցվածքը, ոչ գյուղատնտեսության աճը կամ աշխատողի տեղափոխման վերադարձը։ Կոնկրետ միջամտությանը պետք են արտադրանքի, հողի, ջրի ու գնորդի տվյալներ։
Ներառում է հանքարդյունաբերությունը, մշակող արդյունաբերությունը, շինարարությունն ու կոմունալ ոլորտները․ մշակողը ենթաբաժին է, ոչ գումարվող առանձին խումբ։ Երեք երկրում նույն WDI ցուցանիշը, դիտարկման ընդհանուր տարին ու հայտարարը։ Ազգային վերանայումները հնարավոր են։
Ադրբեջանի մեծ արդյունաբերական բաժինը բոլոր մշակող ճյուղերի առավելություն չէ․ ներառում է հանքարդյունաբերություն, շինարարություն և կոմունալ ոլորտներ։
Մշակող արդյունաբերության ավելացված արժեքը՝ բաժանած ՀՆԱ-ին․ հանքարդյունաբերությունը չի ներառում և արդյունաբերության ընդհանուր ցուցանիշի մաս է։ Երեք երկրում նույն WDI ցուցանիշը, դիտարկման ընդհանուր տարին ու հայտարարը։ Ազգային վերանայումները հնարավոր են։
Մշակողի նեղ չափումը տարանջատում է վերամշակումը ռեսուրսային կամ շինարարական արդյունաբերական ընդհանուր թվից․ այն վերջնական գնով մրցունակություն չի չափում։
Ծառայությունների ավելացված արժեքը՝ բաժանած ՀՆԱ-ին։ Խոշոր ոլորտների բաժինները պարտադիր չեն գումարվում 100-ի՝ հարկերի և հաշվապահական ճշգրտումների պատճառով։ Երեք երկրում նույն WDI ցուցանիշը, դիտարկման ընդհանուր տարին ու հայտարարը։ Ազգային վերանայումները հնարավոր են։
Ծառայակենտրոն արտադրանքը կարող է աջակցել տարածաշրջանային կապերին, բայց ընդհանուր թիվը գնորդ չի նույնականացնում և չի տարանջատում զբոսաշրջությունը, ֆինանսները, տրանսպորտն ու թվային աշխատանքը։
Գյուղատնտեսության մասնաբաժինը ընդհանուր զբաղվածության մեջ՝ ԱՄԿ-ի մոդելային գնահատմամբ․ ազգային հետազոտության հաշվարկ կամ աշխատաժամերի չափում չէ։ Նույն WDI մոդելային շարքն ու տարին են, բայց ազգային հետազոտության հետ փոխարինելի չեն։ ԱՄԿ-ն կարող է պահել հին սահմանումները՝ խզումից խուսափելու համար, Վրաստանն ազգային չափորոշիչները փոխել է 2020-ին։ Մոդելների ու հետազոտությունների բացերի ամբողջական երկրային համադրում այստեղ չկա։
Ընդհանուր մոդելը կառուցվածքային համեմատություն է․ հայկական ուսուցումն ու ծառայությունը պահանջում են տեղական պահանջարկ, ոչ ավելացված արժեք/զբաղվածություն բաժինների հարաբերությամբ աշխատավարձի դասակարգում։
Ներառում է հիմնական կապիտալը, պաշարներն ու արժեքավոր իրերը։ Ավելի լայն է հիմնական ներդրումից, ՕՈՒՆ ներհոսք կամ ներդրման արդյունավետության ապացույց չէ։ Երեք երկրում նույն WDI ցուցանիշը, դիտարկման ընդհանուր տարին ու հայտարարը։ Ազգային վերանայումները հնարավոր են։
Մեծ հարաբերակցությունը հանրային ծրագրի բարձր արտադրողականության ապացույց չէ։ Գնահատել պատրաստվածությունը, պաշարները, ընթացիկ ծախսերն ու փաստացի ծառայությունը։
WDI-ի թողարկումը 2026 թ. հոկտեմբերի 8-ի է։ Մշակող արդյունաբերությունն արդեն ներառված է արդյունաբերության մեջ, իսկ ավելացված արժեքի բաժինները պարտադիր չեն գումարվում 100-ի։ Զբաղվածության բաժանումը մոդելային է և չի փոխարինում ազգային աշխատուժի հետազոտությանը։ Առանց համատեղելի գների, ժամերի ու ընդգրկման՝ արտադրանքի բաժինը զբաղվածության բաժնի վրա բաժանելը երկրների արտադրողականության կամ աշխատավարձի դասակարգում չի տալիս։
Բոլոր թվերը կլորացված են մեկ տասնորդականի․ սկզբնական ճշգրտությունն ու մետատվյալները պահպանված են նշումներում։ Աղբյուրների թիվը անկախ հաստատում չի նշանակում։
Մի քանի երկրներ կամ ցուցանիշներ կարող են հիմնվել նույն տվյալների հրապարակման վրա։ Հղումների բազմությունը չի նշանակում անկախ հաստատումներ։
Այս թվագրված գրառումները պահպանում են նախորդ հետազոտական թողարկումը։ Հետագա աղբյուրային հրապարակումներն ու վիճակագրական վերանայումներն արտացոլված են վերևի մանրամասն վերլուծության մեջ։
Տվյալների ժամանակաշրջան: ԱՄՀ-ի գնահատականը հրապարակվել է 2025-ի ապրիլին
ԱՄՀ-ի 2025-ի ապրիլի գնահատականում նավթի ու գազի գների նվազումը նշվել է որպես աճի, արտաքին դիրքի և բյուջետային եկամուտների ռիսկ։
Տվյալների ժամանակաշրջան: 2024․ ԱՄՀ-ի 2025-ի ապրիլի գնահատական
ԱՄՀ-ն 2024-ի համար հայտնել է իրական ՀՆԱ-ի 4.1% աճ․ ոչ ածխաջրածնային արտադրանքն աճել է 6.2%-ով, ածխաջրածնայինը՝ 0.3%-ով։
Սա ընտրված սկզբնական հավաքածու է, ոչ թե երկրի սպառիչ շտեմարան կամ ուղիղ լրահոս։ Յուրաքանչյուր գրառում նշում է տվյալների ժամանակաշրջանը և հղվում սկզբնաղբյուրներին։ «Հայտարարված» կարգավիճակը չի նշանակում ֆինանսավորված, վավերացված կամ գործող. տարբերությունները նշված են տեքստում։ Հայաստանի համար նշանակության բաժինը խմբագրական վերլուծություն է, ոչ թե աղբյուրից մեջբերում։ Մարդահամարի արդյունքները, բնակչության գնահատականները և կանխատեսումները փոխարինելի չեն։ Աղբյուրի ստուգման ամսաթիվը չի փոխում տվյալների ժամանակաշրջանը։